Кіріспе

Ағаш өңдеу және құрылыс саласында тырнақ – металдан (немесе ағаштан жасалған, ағаш тырнағы немесе "тұңғыма" деп аталатын) жасалған кішкентай зат, ол бекіткіш ретінде, бір нәрсені ілуге арналған тіреу ретінде немесе кейде әшекей ретінде қолданылады. Әдетте, тырнақтың бір жағы өткір ұшымен, екінші жағы жалпақ басымен жасалады, бірақ басы жоқ тырнақтар да болады. Тырнақтар әртүрлі мақсаттар үшін түрлі пішінде жасалады. Ең көп таралғаны – сымнан жасалған шеге. Басқа да тырнақ түрлеріне: қақпақтар, шұқылдақтар, кішкентай шегелер, тікенектер және тақталар жатады. Тырнақтар көбінесе балғамен немесе тырнақ қағу станогымен жұмыс дайындамасына қағылады. Тырнақ материалдарды осьтік бағыттағы үйкеліс күшімен және бүйірлік кесу күшімен бірге ұстайды. Тырнақтың ұшы кейде сыртқа тартылып кетпеуі үшін, қағылғаннан кейін бүгіліп немесе бекітіледі.

Қолмен жасалған

Қолмен шеге өңдеу кезінде темір ұста бір нүктеге дейін жіңіштелген, конус тәрізді темір шына жасайды. Бұл шына кішкене тесігі бар темір табаққа (шеге табағы деп те аталады) салынады. Шынаның кең ұшы шеге табағының тесігінен сәл ғана кеңірек: темірші шынаны тесікке орналастырып, содан кейін шынаның кең ұшын балғамен соғады. Тесіктен өте алмай, кең ұшы темір табаққа жабысып, шеге басын құрайды. Кейбір металл өңдеу дәстүрлерінде шеге табақтары сымды тартып, оны жіңішкерту үшін түрлі өлшемдегі тесіктері бар пластиналарға (тарту пластиналары) ұқсас болуы мүмкін. Киелі кітапта шегелер туралы көптеген сілтемелер бар, соның ішінде Билер кітабындағы Хебердің әйелі Жаил туралы оқиға, ол ұйықтап жатқан қанаандық сардардың маңдайына шеге (немесе шатыр тірегі) қағып, өлтіреді; Дәуіт патшаның Сүлеймен ғибадатханасы үшін темір беріп, шеге жасауы; және Иса Мәсіхтің айқышқа шегеленуі. Римдіктер шегелерді кеңінен пайдаланған. Мысалы, рим әскері 86-87 жылдары Шотландиядағы Пертширдегі Инчтутил бекінісін тастап кеткен кезде жеті тонна шеге қалдырған. "Пенни" термині, шегелерге қатысты, ортағасырлық Англияда жүз шеге бағасын білдіру үшін пайда болған. Шегелердің өзі құнды және стандартталған болғандықтан, оларды ресми емес төлем құралы ретінде қолдануға болатын. 1800 жылға дейін шеге жасаушылар (немесе шегешілер) қолмен шеге жасаған – Naylor деген тегі бар адамдарды еске алыңыз. (Жұмысшылар, темірді шегешілерге жұмыс істеуге қолайлы өлшемге кесіп шығарған. 16 ғасырдың соңынан бастап қолмен кесушілердің орнына темірді бірқалыпты қимасы бар таяқшаларға кесетін кесу фабрикалары пайда болды, бұл көптеген қол еңбегінен құтқарады.) Америка революциясы кезінде Англия әлемдегі ең ірі шеге өндірушісі болған. Америка колонияларында шегелер қымбатқа түскен және табу қиын болғандықтан, тастап кетілген үйлерді кейде күлден пайдаланылған шегелерді алу үшін әдейі өртеп жіберген. Бұл Вирджинияда үлкен проблемаға айналды, сондықтан үйлерін өртеп жіберуден адамдарды тоқтату үшін заң қабылданды. Отбасылар көбінесе үйлерінде кішкентай шеге жасау орындарын құрған; жаман ауа райында және түнде бүкіл отбасы өздері үшін және сауда үшін шеге жасаған. Томас Джефферсон бір хатында былай деп жазды: "Жеке ізденістерімізде әрбір адал еңбек құрметті деп есептелуі үлкен артықшылық. Мен өзім шеге жасаушымын". Америка колонияларындағы сауданың өсуі 1750 жылғы Темір заңымен Америкада жаңа кесу фабрикаларын құруға тыйым салу арқылы теориялық тұрғыдан шектелді, бірақ заңның іс жүзінде орындалмағанына ешқандай дәлел жоқ. Темірден жасалған шегелерді өндіру 19 ғасырға дейін жалғасты, бірақ ақырында жұмсақ кесілген шегелерге жарамсыз болған, соның ішінде жылқы тырнақтары үшін шегелермен шектелді.

Қию

1590 жылы Англияға енгізілген кесу фабрикасы шеге таяқшаларын өндіруді жеңілдетті, бірақ шеге жасау процесін механикаландыруға жасалған нақты алғашқы әрекеттер 1790 және 1820 жылдар аралығында, бастапқыда Англия мен АҚШ-та, түрлі машиналар ойлап табылған кезде жүзеге асты, олар шегелерді ұнтақ темірден автоматтандырып, жылдамдатуға арналған. Сондай-ақ Швецияда 1700-жылдардың басында Кристофер Полхем өзінің автоматтандырылған зауытының бір бөлігі ретінде шеге кесу машинасын жасады. Бұл шегелер кесілген шегелер деп аталды, өйткені олар темір таяқшаларды кесіп жасалған; олар сондай-ақ тікбұрышты пішініне байланысты шаршы шегелер деп те аталды. Бұл әдіс 1795 жылы АҚШ-та Джейкоб Перкинс, ал Англияда Джозеф Дайер патенттеді, ол Бримгемде машина жасауды ұйымдастырды. Процесс темір парақтарынан шегелерді кесу үшін жоспарланған, сонымен бірге темір талшықтары шегелердің бойымен жүріп өтуіне көз жеткізілді. Бірмингем индустриясы келесі онжылдықтарда кеңейіп, 1860 жылдары ең жоғары деңгейге жетті, содан кейін сым шегелермен бәсекелестікке байланысты төмендеді, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін жалғасты. Кесілген шегелер 1830 жылдары басталған қаңқалы құрылыстың дамуының маңызды факторы болды, демек ағаш қосылыстары бар ағаш құрылысының төмендеуіне әкелді. Тарихи жаңартулар үшін және ауыр жұмыс істеуге, мысалы, қабырғаларға тақтайларды бекітуге қолданылса да, кесілген шегелер бүгінде сым шегелерге қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі.

Қылқалам

Сымнан жасалған қақпақтар сымнан жасалады. Әдетте, сым орамалары белгілі бір диаметрге жету үшін бірнеше қалыптардан өтеді, содан кейін қысқа таяқшаларға кесіледі, одан кейін олар қақпақтарға айналдырылады. Қақпақтың ұшы әдетте пышақпен кесіледі, ал басы таяқшаның екінші ұшын жоғары қысыммен қайта пішіндеу арқылы жасалады. Ойыстар мен тік қырларды жасау үшін басқа қалыптар қолданылады. Олар шыққан жеріне орай "француз қақпақтары" деп те аталатын. Бельгиялық сымнан жасалған қақпақтар 1863 жылдан бастап Англияда бәсекелесе бастады. Джозеф Генри Неттлфольд 1875 жылы Сметвик қаласында сымнан қақпақтар жасаған. Арзан сымнан жасалған қақпақтардың пайда болуымен, қақпақ жасау үшін қолданылатын ұнтақ темірді пайдалану жылдам төмендеді, ал кесілген қақпақтардың өндірісі де баяулап қалды. 1892 жылы АҚШ-та ұнтақ темір сымнан жасалған қақпақтар кесілген қақпақтардан гөрі көп өндірілді. 1913 жылы өндірілген қақпақтардың 90% сымнан жасалған қақпақтар болды. Қақпақтар сирек және құнды нәрседен арзан, көптеп өндірілетін тауарға айналды. Бүгінде қақпақтардың көбі сымнан жасалады, бірақ "сым қақпақ" термині көбінесе үлкен, жалпы және аяқтау қақпақтарына қарағанда кеңірек, дәл өлшемдерде қол жетімді кішірек қақпақтарды білдіреді. Бүгінде көптеген қақпақтар заманауи айналмалы принциптегі қақпақ жасау машинасымен жасалады, ол сымды беруге, сымды кесуге және қақпақ басын жасауға айналмалы қозғалыстардың үздіріссіз процесінде мүмкіндік береді.

Материалдар

Бұрын тырнақтар қоладан немесе соғылған темірден жасалып, оларды теміршілер мен шеге қағушылар жасаған. Бұл шеберлер ұшын қалыптастыру үшін бүйірлерін соғып, алдымен қыздырылған төртбұрышты темір таяқты қайыстырған. Қайта қыздырып, кескеннен кейін, темірші немесе шеге қағушы ыстық тырнақты тесікке салып, соғып шығарған. Кейін тырнақ жасаудың жаңа тәсілдері пайда болды, машиналар тырнақты кесіп, содан кейін таяқты оң-солға қозғап, сабақты жасаған. Мысалы, А типіндегі тырнақтар ертедегі машиналар арқылы темір таяқты гильотина тәрізді кесіп алынған. Бұл әдіс 1820 жылдарға дейін сәл өзгертілді, онда тырнақтың ұшына бөлек механикалық тырнақ басу машинасымен жаңа бастар орнатылды. 1810 жылдары темір таяқтар әр соққыдан кейін аударылып, кескіш жинағы бұрышпен орнатылған. Содан кейін әрбір тырнақ конус тәрізді кесіліп, оның басын қалыптастырып, әр тырнақты автоматты түрде ұстауға мүмкіндік берген.

Өнер мен дін

Шегелер өнерде де қолданылған, мысалы, «Шегелі адамдар» – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Австрияда кең таралған қайырымдылық жинаудың бір түрі. 1850 жылдарға дейін бочче және петанк доптары ағаштан жасалған, кейде қолмен соғылған шегелермен күшейтілген. Арзан, көптеп машинамен жасалған шегелер қолжетімді болғанда, өндірушілер шегелермен қапталған ағаш ядродан – boule cloutée жасауды бастады, осылайша толығымен металл бетін құрды. Түрлі металлдардан және түстерден (болат, латунь және мыс) жасалған шегелер әртүрлі дизайн мен өрнектер жасау үшін қолданылды. Кейбір ескі boule cloutée-лер нағыз өнер туындылары және құнды коллекциялық заттар болып саналады. Шегелер арзанға түскеннен және кеңінен қолжетімді болғаннан кейін, олар көбінесе халық өнері мен «сырттан келген» өнерде металл тікпелермен бетті безендіру тәсілі ретінде қолданылды. Тағы бір кең таралған көркемдік қолданыс – дәнекерленген немесе қосылған шегелерден мүсін жасау. Шегелерге діни немесе мистикалық күш беру үшін жазылған дұғалар немесе белгілер кейде қасиетті орындарда немесе үйлердің есіктерінде қорғаныш ретінде қолданылды.