Кіріспе

Ленапе халқының тілі

Унами – 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында қазіргі Нью-Джерси штатының оңтүстік екі бөлігінің үштен бірінде, Пенсильвания штатының оңтүстік-шығысында және Делавэр штатының солтүстік екі бөлігінің үштен бірінде Ленапе халқы сөйлеген алгонкин тілі. Кейін Ленапе халқы көшіп, көбінесе Онтарио провинциясына (Канада) және Оклахома штатына қоныстанды. Унами – Делавэр тілінің екі нұсқасының бірі, екіншісі – Мунси. АҚШ-та Унами тілінде еркін сөйлей білген соңғы адам, федералды мойындалған Делавэр тайпасының мүшесі Эдвард Томпсон 2002 жылдың 31 тамызында қайтыс болды. Ағылшыздар Ленапе халқының дәстүрлі қоныс аумағынан өтетін өзенге Джеймстаун колониясының алғашқы губернаторы Лорд Де Ла Уоррдың құрметіне ат қойды, соның салдарынан өзен маңында тұратын халықты "Делавэр үндістері" деп атады.

Тарих

Унами – шығыс алгонкиан тілдерінің бірі. Шығыс алгонкиан тілдерінің тегін анықтауға болатын гипотетикалық ортақ ата-баба тілі – Proto Eastern Algonquian (PEA). Орталық топ – Делавер, ол Proto Eastern Algonquian тілінен тараған және Махикан мен Жалпы Делавер тілдерін қамтиды. Соңғысы Munsee Делавер мен Unami Делаверден тұратын тармақталған топ. Делавердің аралық кіші топ ретінде қарастырылуының себебі – Махикан тілі мен екі Делавер тілінің өте жоғары ұқсастығы, бірақ Делавердің дұрыстығын нақтылайтын жеткілікті дәлелдер келтірілмеген. Мунзеемен салыстырғанда, Унами кең ауқымды фонетикалық өзгерістерге және морфологиялық реттелуге ұшырады. PEA дауыстылар жүйесі төрт ұзын дауыстыдан – *i·, *o·, *e·, *a·, және екі қысқа дауыстыдан – *a және ə тұрды. Дауыстылардың қалыптасу тарихы былай: *i· (Proto Algonquian (PA) *i· және *i дауыстыларының PEA *i· дауыстысына бірігуінен), *o· (PA *o· және *o дауыстыларының PEA *o· дауыстысына бірігуінен), *e· (Proto Algonquian *e· дауыстысынан), және *a· (Proto Algonquian *a· дауыстысынан); ал қысқа дауыстылар *ə (Proto Algonquian *e дауыстысынан) және *a (Proto Algonquian *a дауыстысынан) пайда болды. Бұл жүйе Common Delaware тіліне дейін сақталды, бірақ Munsee және Unami тілдері дауыстылар жүйесіне қатысты жеке өзгерістер жасады.

Қайта жаңғыртуға тырысу

Оңтүстік Унами диалектісінің қазіргі басым нұсқасы Ленапи деп аталады, және оны Оклахома штатының Бартлсвилл қаласындағы штаб-квартирасы орналасқан Делавэр үнділер тайпасы үйретеді. Бұл тайпа Ленапи тілін сақтау жобасын басқарады. Осы диалектті Оклахома штатының оңтүстік-батыс бөлігіндегі Анадарко қаласындағы Делавэр ұлты да қолданды. Оклахома және Делавэр тайпалары екі тайпаның да туған тілде сөйлейтін өкілдерін жаздырып, оқуға арналған жазбаша сабақтар жасады. Бұл сабақтарды Техас штатында орналасқан Various Indian Peoples Publishing Company компаниясы сатылымға ұсынады. Бұл күш-жігерлер, басқа да қоғамдық бастамалармен бірге, тілді сақтауға бағытталған тыраныс болып табылады. 18 ғасырда қолданылған Солтүстік Унами диалектісінің кейбір сипаттамаларын моравиялық миссионер Джон Хеккевельдер берген.

Стресс

Жалпы алғанда, Унами тілінде басыс әдетте болжауға болады. Сөздің соңғы емес, күшті дауыстысы басылады, немесе егер сөзді құрайтын жалғыз дауысты болса, соңғы позициядағы күшті дауысты басылады. Көбінесе, басыс сөздің үшінші буынына түсуі керек болған жағдайда, ол екінші буынға жылдырылады. Бұл өзгеріс үш қосымша жұрнақта кездеседі: , , және. Соңғы жағдайда, егер басыс үшінші буынға түсіп, арадағы дауыссыз дыбыс болса ғана, акцент екінші буынға ауысады.

Есімдіктер

Үшінші тұлға қатысушылары жынысына (жанды немесе жансыз), оқшаулануына (жақын немесе алыс) және қатысу белгісіне (бар немесе жоқ) қарай белгіленеді. Әдетте, жансыз, алыс және жоқ категориялары олардың қарсы категорияларына қарағанда (яғни жанды, жақын және бар) көбірек ерекшеленеді, бірақ жандылық немесе жансыздық осы қарама-қарсылықта қаншалықты ерекшеленетіні белгісіз. Бірінші және екінші тұлғалар қатысу немесе оқшаулану бойынша белгіленбейді және олар әрқашан жанды болып табылады.

Қалпына келтіру

Бірінші айтылған және/немесе басты тірі үшінші тұлға жақын болып табылады; барлық басқа үшінші тұлғалар, егер олар жақын қатысушымен бірге әрекет етпесе, алыс болып табылады. Етістіктер де сөздік қимылдың жақынға қатысты немесе алысқа қатысты екенін көрсету үшін жіктеледі.

Қатысу

Үшінші тұлғадағы қатысушылар баяндаманың негізгі тақырыбынан алыс екендігін көрсететін арнайы жұрнақтармен белгіленуі мүмкін. Мысалы, қайтыс болғандар туралы сөйлескенде (денесі физикалық түрде болған жағдайда да) жоқ есім жұрнақтары қолданылады, мысалы, no·lăčahko·ná·na nkahe·səná·na ('біздің (екі емес) анамыз (жоқ) бізді жақсы күткен'), мұнда етістік пен есімнің екеуі де жоқ есім жұрнағымен белгіленген.

Жынысы

Унами тіліндегі есімдер тірі немесе тірі емес деп жіктеледі, бұл етістік түрінде көрінеді. Тірі есімдер адамдарды, жануарларды, рухтарды, ағаштарды, сондай-ақ кейбір жемістерді, түйіршіктерді, тамыр көкөністерді және қар сияқты (ko·n) немесе тырнақ сияқты (nhíkaš) күтпеген ерекше жағдайларды білдіреді. (Дегенмен, жер үстінде өсетін жидектер, жаңғақтар және көкөністер көбінесе тірі емес саналады.) Осылайша, té·hi·m ("құлунақ"), xáskwi·m ("жүгері"), ke·skúnthak ("қабақ"), mpi ("су") және nhíka·t ("менің аяғым") тірі емес, ал lə́nu ("адам"), xho·k ("жылан"), mahtán'tu ("шайтан") және hɔ́pəni·s ("картоп") тірі. Бірақ, дәстүрлі түрде тірі емес есімдер тікелей сөйлескенде немесе бейнеленгенде тірі ретінде қарастырылады. Сондықтан, дәстүрлі түрде тірі емес ăsǝ́n ("тас") сөйлемде šá·i a· ăsǝ́nak kǝnčí·mowak ("тастар бірден айқайлайды") ретінде тірі есім ретінде қолданылады.

Жансыз өтпелі (II) етістіктер

Жансыз, өтпелі, тәуелсіз, көрсеткіштік етіс, бірінші тұлға, макскеу, 'қызыл болу' алет, жай күйде, көпше түрінде макскейіл, алет.

Префикстер

Сөздік префикстер тек тәуелсіз тәртіпте қолданылады, бірақ тәуелсіз тәртіптің кейбір формаларында префикс болмайды. Олардың үш түрі бар: (бірінші тұлға), (екінші тұлға) және (үшінші тұлға). Егер түбірде бастапқы дауыс бар болса, префикстен кейін «а» әрпі, ал оның алдында және түбірдің басқа бастапқы дауыссыз дыбыстарынан бұрын да «а» әрпі қосылады. Кейде бұл «а» әрпі түбірдің бастапқы «а» әрпімен бірігіп «аа» болады, бірақ U 4a ережесі бойынша фонетикалық қысқару болған жағдайда бұл орын алмайды. Мысалдар: («Мен жатып тұрудан тұрмын») және («ол тұрып тұр»). Бастапқы «а» әрпі бар екі түбір префикс қосылғанда буынды ұзартады; бұл түбірлер («сонда») және («осылай көп») болып табылады, мысалы, náni ntəntala·wsí·ne·n («біз [өмірімізді] сол жерде өткіземіз») – жанды зат есімді түбірден. Префикстер бір-бірімен үйлесімсіз және келесі ереже бойынша таңдалады: егер қатысушылардың бірі екінші тұлға болса, екінші тұлғаның префиксі қолданылады; егер жоқ болса, егер қатысушылардың бірі бірінші тұлға болса, бірінші тұлғаның префиксі қолданылады; егер бұл шарттар орындалмаса, басқа формалар, егер олар префикс алса, үшінші тұлғаның префиксін алады. Бұл белгілі Алгонкин тілдерінің 2 1 3 басымдық ережесі.

Қосымшалар

Суффикстер сегіз позициялық топқа бөлінеді. Олар:

Екінші орын

Екінші позиция 2-де кішітеу сөздер мен 2-де кемсітетін сөздерден тұрады (олардың екеуінде де дыбыс тұрақсыз). Кішітеу сөздің мысалы – ("кішкентай келді"), ал кемсітетін сөзбен салыстырғанда – ("жағымсыз келді"). Кішітеу сөздерді жасаудағы бұл қолданыс, көптеген басқа алгонкин тілдері қолданатын немесе (шынында, Мунси тіліндегі кішітеу сөз) сияқты, Унами тіліне тән жаңалық болып көрінеді.

Үшінші орын

Үшінші орында 3-ші, бұл көзге көрінбейтін үшінші тұлғаны көрсететін жұрнақ, және 3-ші, көптік санды көрсететін жұрнақ орналасқан.

Төртінші орын

Төртінші позицияда теріс 4 жұрнағы, тыйым салатын және болашақ уақыт императивтері орналасқан, олар күрделі өзгеріс тізбектерімен сипатталады.

Алтыншы орын

Алтыншы позицияда аффикс жалғаулары бар: өткен шақты, ал ~ қазіргі шақты көрсетеді.

Жетіінші орын

Жетінші позицияда шеткі жұрнақтар орналасқан, олар тәуелсіз және қосымша (бірақ бұйрық емес) тіркестердегі үшінші тұлғаға жататын кейбір есімдердің грамматикалық санатын көрсетуге қолданылады.

Сегізінші орын

Сегізінші позиция шартты, тыйым салу және болашақ түрлерін көрсетеді.