Кіріспе

Алгонкиан тілі

Мунси (Мунси Делавэр, Делавэр, Онтарио Делавэр деп те аталады) – алгонкиан тілдер отбасының шығыс алгонкиан тармағына жататын, жоғалуға шақтасқан тіл, ол Алгик тілдер отбасының бір бөлігі. Мунси – Делавэр тілдерінің (Ленапе тілдері деп те аталады) бірі. Ол Унами Делавэр тіліне өте жақын, бірақ екеуі де жеткілікті түрде ерекшеленеді, сондықтан олар жеке тілдер деп саналады. Мунси тілінде Леннапи тайпасының өкілдері АҚШ-тағы қазіргі Нью-Йорк қаласының аймағында, соның ішінде Лонг-Айлендтің батысында, Манхэттен аралында, Стейтен аралында, сондай-ақ материктегі жақын жерлерде – Нью-Йорк штатының оңтүстік-шығысында, Нью-Джерсидің солтүстік үштен бірінде және Пенсильванияның солтүстік-шығысында сөйлеген. 2018 жылғы мәлімет бойынша, Мунси тілін тек Канададағы Онтарио провинциясындағы Моравиантаун қорығында 77 және 90 жастағы екі қарт кісі қолданып, оны өте қауіпті жағдайға жеткізді. Жастардың арасында бұл тілді үйренуге қызығушылық танылып жатыр.

Жіктеу

Мунси – шығыс алгонкиан тілі, ал алгонкиан тілдер отбасының ортақ ата-бабасы – протоалгонкиан тілінен тараған жалғыз танылған генетикалық топ. Мунси, Унами Делавэр тіліне өте жақын. Мунси және Унами Делавэр тілдерін құрайды, олар шығыс алгонкиан тілінің ішкі тобын құрайды. Махикан тілімен бірге Делавэр тілдері Делаваранды құрайды, бұл шығыс алгонкиан тілінің ішкі тобы. Мунси термині Делавэр су айдынының солтүстігіндегі Делавэр өзенінің жоғарғы ағысында қалыптасқан топты атау ретінде ағылшын тілінде пайда болды. Басқа Мунси диалектілерін сөйлейтін адамдар Минисинк тобына қосылды; Мунси тілі туралы ең алғашқы жазба 1725 жылға дейін жетеді. Minisink – бұл Мунси термині, «аралда» деген мағынаны білдіреді және mə̆nə́sənk деп транскрипцияланады. Бұл қазір қолданылмайтын «арал» сөзінің локативтік түрі (көзі көрсетілмеген, жазбаларда келтірілмеген және Мунси есімдерінің әдеттегі аяқталуы емес; мысалы, manan, manhan; формасы «кішкентай аралды» білдіреді); басқа алгонкиан тілдеріндегі туыс сөздер, мысалы, оджибве тіліндегі minis, «арал». Minisink орфографиялық түрі – қазіргі Мунси тілінің локативтік жұрнағы (грамматика бөлімінде талқыланады). Мунси термині – бұл жүйелі түрде қалыптасқан сөздің ағылшын тіліне бейімделуі, mə́n'si·w («Минисинктен келген адам»). Уақыт өте келе, британдықтар Мунси терминін Мунси тілін сөйлейтін кез келген адамды атау үшін қолдана бастады. Бринтон ұсынғандай, Мунси сөзін «тас» немесе «тау» деген мағынаны білдіретін сөзден шығаруға тырысу дұрыс емес. Крафттың Мунси – жергілікті термин емес және ол Minisink ағылшын тіліндегі қолданысының «бұрмалануынан» туындады деген пікірі дұрыс емес. Бұл термин Мунси сөздерінің қалыптасуының тұрақты үлгісіне сәйкес келеді.

Этнонимдер

Мунзее тілінде сөйлейтіндердің аттары ағылшын және мунзее тілінде күрделі түрде қолданылады. Унами тілі кейде "Делавэр" немесе "шынайы Делавэр" деп аталады, бұл Делавэр терминінің бастапқыда унами тілінде сөйлейтіндерге қатысты қолданылуын көрсетеді, бірақ мунзее тілінде сөйлейтіндер ағылшын тілінде өздерін "Делавэр" деп атайды. Делавэр терминін британдық отарлаушылар алғаш рет Вирджинияның бірінші губернаторы Лорд Де Ла Уоррдың құрметіне аталған Делавэр өзенінің бойында тұратын унами тілінде сөйлейтіндерге қолданған. Бұл термин біртіндеп барлық Делавэр топтарын қамтуға дейін кеңейді. Онтариодағы мунзее тілінде сөйлейтіндерді кейде "Онтарио Делавэрі" немесе "Канада Делавэрі" деп атайды. Моравиантаундағы мунзее тілінде сөйлейтін тұрғындар Munceytown тұрғындарына қатысты ағылшын тіліндегі "Munsee" терминін қолданады. Ағылшын тілінде Моравиантаун тұрғындары өздерін "Делавэр" деп атайды, ал мунзее тілінде – "Делавэр адамы, үнді". Моравиантаунның кейбір Делавэрлері ағылшын тілінде өздерін белгілеу үшін "христиан үндісі" терминін пайдаланады. Мунзее тіліндегі эквивалент термин – ké·ntə̆we·s ("құдайға жалбарынушы, моравиялық дінге өткен"). Мунзее тілінде сөйлейтіндер Оклахома Делавэрін ағылшын немесе мунзее тілінде "Унами" деп атайды. "Ленапэ" термині унами тілінен шыққан және унами тілінде сөйлейтіндер ағылшын тілінде өздерін атау үшін қолданады. Ғалымдар арасында ерекшелік ретінде, Крафт барлық Делавэр тілінде сөйлейтін топтарды білдіру үшін "Ленапэ" терминін ағылшын тілінде қолданады, бірақ бұл қолданудың "толыққанды еместігін" мойындайды. Мунзее тілінде сөйлейтіндер өз тілін сөздермен "Делавэр тілінде сөйлеу" деп атайды.

Географиялық таралуы

Мунси тілін сөйлейтіндер бастапқыда Манхэттен аймағында, Төменгі Гудзон өзені аңғарында және Жоғарғы Делавэр өзені бойында қоныстанған. Еуропалық зерттеушілердің, саудагерлердің және қоныс аударушылардың келуі бірнеше ғасыр бойы Мунси халқының толықтай ығысуына себеп болды. Бұл процеске ұшыраған Мунси топтары өздерінің туған жерлерінен АҚШ және Канададағы қауымдастықтарға көшіп кетті. 20-ғасырда Канадада сақталған Мунси тілін сөйлейтіндер Онтариодағы Six Nations, Мунситаун және Моравиантаун қорығында тұрды. Қазіргі таңда алғашқы екі жерде тіл жойылды, ал Моравиантаун, Онтариодағы бірнеше қарт кісілер ғана осы тілді қолданады. 21-ғасырдың басынан бері бұл тіл Мохикан тайпалық американдықтарының Стокбридж-Мунси тобының және Делавэр ұлтының, Моравиантаун қорығының мүшелеріне үйретілуде.

Фоналогия

Мунзи фонологиясы күрделі, бірақ көп жағынан реттелген. Буын салмағын анықтаудың метрикалық ережелері сөз деңгейіндегі екпінді орнатуда маңызды рөл атқарады, сондай-ақ сөздердің формаларында күрделі, бірақ көбінесе реттелген өзгерістер тудыратын дауысты дыбыстардың жоғалу ережелерінің түрін анықтайды. Сөз деңгейіндегі екпін көбінесе болжауға болады, ерекшеліктер көбінесе қарыз сөздерде, екі рет қайталануда және тарихи өзгерістер бұрынғыда анық болған өзгерістерді түсініксіз еткен сөздерде кездеседі.

Грамматика

Мунзее грамматикасы күрделі инфлекциялық және туынды морфологиямен сипатталады. Мунзее тіліндегі инфлекция сөздердің түбірлеріне қосылатын префикстер мен суффикстер арқылы жүзеге асырылады, олар грамматикалық ақпаратты көрсетеді, соның ішінде санды (жекеше немесе көпше), жынысты, тұлғаны, иеленуді, жоққа шығаруды, алыстауды және басқаларын. Зат есімдер иелікті көрсету үшін тұлға префикстері мен суффикстерін, ал жынысты, санды, кішірейтуді, болмауды және алыстауды көрсету үшін суффикстерді пайдаланады. Етістіктер тұлға префикстерінің бір жиынтығын және етістік түбірінен кейін орналасқан суффикстер қатарын қолданады, олар тұлға, сан, жоққа шығару, алыстау және басқалардың комбинацияларын көрсетеді.

Жазу жүйесі

Мунзее тілі үшін стандартты жазу жүйесі жоқ. Тіл білімі мамандары әдетте, Халықаралық фонетикалық әліпбиде немесе оған ұқсас америкалық символдардағы сияқты, стандартты жазу жүйелерінде тұрақты көрсетілмейтін дыбыстарды бейнелеу үшін, кең таралған фонетикалық транскрипция белгілерін пайдалануға тырысады. Делавэр тіліндегі сөздер мен сөйлемдерді жазып алған еуропалықтар еуропалық әліпбилерді және олармен байланысты қағидаларды бейімдеуге ұмтылған. Еуропалықтар өздеріне беймәлім дыбыстар мен дыбыс үйлесімдерін жазуға талпынғандықтан, мұндай транслитерацияланған жазбалардың сапасы әртүрлі болды. Мунзее тілі үшін практикалық орфография түрлі тілді сақтау және құжаттау жобалары аясында жасалды. Мунзее тілінің жаңа екі тілді сөздігі, Мунзее тілінің транскрипциялық жүйесінен алынған практикалық орфографияны қолданады. Осы жүйе сондай-ақ Моравитаунда жергілікті түрде шығарылған сөздік кітапта да қолданылады. Туысқан Унами тілі ерекше практикалық орфографияны қолданады.

Тілдік өзгерісі

Қазіргі уақытта Мунзи тілінде сегіз ана тілі бар сөйлеуші бар, олардың жеке диалектілері бір-бірінен айырмашылыққа ие. Тілдің осы сегіз сөйлеуші арасындағы айырмашылықтары туралы толық мәліметтер Ив Годдардтың "Моравиантаун Делавэр тілінің жеке диалектілері" атты мақаласында, "Anthropological Linguistics" журналының 52-ші томында жарияланған.

Final-тің нұсқамалы айтылуы

I•w, e•w және a•w әріптерімен аяқталатын есімдер мен етістіктер; кейбір сөйлеушілер w әріпін көбінесе түсіріп айтқан. Бұл түсірілу "күтімді сөйлеу" ережесіне де қатысты.

Бастапқыда және

Кейбір сөйлеушілердің сөйлеуінде бастапқы түрін сақтайтын, көбінесе соңғы сөзбен бірге естілетін, көптеген бөлшектер мен қосымшалардың үлкен тобы.

Бастапқыда және

Теріс жұрнақпен немесе шарттылық жұрнағымен аяқталатын сөздердің соңғы әрпі бар түрлері кездесетін.

Бастапқыда

Ескі дереккөздерде кездесетін, мысалы, бірнеше ірі бөлшектер мен сөздердің алдындағы жұлдызшалар табылады.

А мен А арасындағы айырмашылық

Кейбір сөздерде |a| және |ə| дауыстыларының арасында айырмашылықтар кездеседі. Басқа алгонкин тілдерінен, басқа Мунзи қауымдарынан және ертерек дереккөздерден алынған мәліметтерді пайдаланып, қай дауыстының көне екенін және қайсысы жаңа пайда болған болуы мүмкін екенін анықтауға болады.

nш пен nč арасындағы айырмашылық

Екі сөз |nš| мен |nč| арасында өзгереді. Бұл сөздер – xwaskó nšəy ~ xwaskó nčəy 'жұмырқак' және sànǎkó nšə̃yak ~ sànǎkó nčə̃yak 'самсық'.

Бір сегменттегі басқа айырмашылықтар

Бірқатар жағдайларда бір сегмент өзгереді немесе өзгеріп кездеседі. Мысалы, le•làpatíhte•k (т.б.) – ле•лапатихке•к (т.б.) 'долана'.

Өзгермелі түрде кездесетін есімдер

Кейбір есімдер соңғы буыны бар және жоқ түрде кездеседі.

Құстардың есімдері:

Екі құстың атында, | l | дыбысы | n | дыбысына қарай өзгеріп отырады. Мысалы: taskãmális ~ taskamáni•s 'kingfisher'; ši•wa•pé•kăli•š ~ ši•wa•pé•kăni•š 'bluebird'.

Күрделірек түрлендіру

Кейбір сөздердің өзгеру үлгілері күрделірек болады. Мысалы: "table" сөзі – e•həntáxpwi•nk түпнұсқасы. Бұл сөз кейде e•həntáxpo•n болып өзгереді, бұл сол сөздің өзі, бірақ туынды атау ретінде өзгертілген түрі.

Әр түрлі сөздер

Кейбір жағдайларда синонимдер ретінде әртүрлі сөздер немесе "көп ерекшеленетін нұсқалар" қолданылады. Мысалы, жеке диалекттерде 'кірпіктер' деп айтудың төрт жолы бар.

Өзгерістердің пайда болуы

Қоғамдық норма жоқ, себебі кеңінен қолданылатын түрлер тілдесушілер үшін де, тіл білімі мамандары үшін де қоғамдық норманы белгілемейді. Сонымен қатар, кейбір түрлерді көбірек немесе аз танымал, қабылданбас деп бағалау мүмкін емес. "Тіпті нормативтік сипаттама да олардың барлығын қамтуы керек". Кейбір өзгерістер сырттан келген. Кейбір қолданыстарды Мунси қауымдастығының мүшелері бұрын қолданған Солтүстік Унами тілімен тікелей байланыстыруға болады. Ал кейбір өзгерістер іштен туындайды. Бұл айтылу ерекшеліктері мен грамматикалық бейімділіктердің жақында ғана пайда болған болуы мүмкін.

Тарих

Мунси – шығыс алгонкиан тілі. Шығыс алгонкиан тілдерінің тегін анықтайтын гипотетикалық ортақ ата-баба тілі – Proto Eastern Algonquian (PEA). Орталық топ, Делаваран, прото-шығыс алгонкиан тілінен тараған және Махикан мен Жалпы Делавер тілдерін қамтиды, соңғысы Мунси Делавер мен Унами Делаверді қоса алған қосымша топ болып табылады. Делаваранның аралық кіші топ ретінде қарастырылуы Махикан тілі мен екі Делавер тілінің арасындағы жоғары ұқсастық деңгейіне негізделген, бірақ Делаверді қолдау үшін жеткілікті егжей-тегжейлі аргументтер келтірілген жоқ. Мунси дыбыстану жағынан консервативті болып саналады және PEA тілінің көптеген дыбыстану ерекшеліктерін сақтап қалған деп есептеледі. Керісінше, Унами кең ауқымды дыбыстану өзгерістеріне және морфологиялық реттелуге ұшырады. PEA дауыстылар жүйесі төрт ұзын дауыстыдан (*i·, *o·, *e·, *a·) және екі қысқа дауыстыдан (*a және ə) тұрды. Дауыстылардың тарихы былай: *i· (PA *i· және *i тілдерінің PEA *i· тіліне бірігуінен), *o· (PA *o· және *o тілдерінің PEA *o· тіліне бірігуінен), *e· (протоалгонкиан тілінен *e·), және *a· (протоалгонкиан тілінен *a·; қысқа дауыстылар *ə (протоалгонкиан тілінен *e) және *a (протоалгонкиан тілінен *a) тілдерінен пайда болды). Бұл жүйе Common Delaware тіліне дейін сақталды, бірақ Мунси және Унами дауыстылар жүйесіне қатысты жеке өзгерістер жасады. Мунси тіліндегі жоғары дауыстылар үшін және алдыңғы орта дауыстылар үшін дауысты ұзындығының айырмасы қайтадан енгізілді. Қазіргі Мунси тілінде ұзын және қысқа дауыстылардың жаңаша пайда болу жағдайларын, мысалы, буынды қайталау және қарыз сөздер арқылы кездестіруге болады.