Кіріспе
Ғимараттың сыртқы қабырғасына бекітілген қосалқы жабын – шатыр немесе үстірт ғимараттың сыртқы қабырғасына бекітілген қосалқы жабын болып табылады. Ол әдетте акрил, мақта немесе полиэстер жіптен тоқылған матадан немесе алюминий, темір немесе болаттан жасалған жеңіл конструкцияға тартылған, полиэстер матаға ламинатталған винилден тұрады (жазда күн жылу панельдерін жабу үшін қолданылады, бірақ қыста мүмкіндігінше көп жарық өткізуі керек). Бұл конструкцияның пішіні ферма, кеңістіктік немесе жазық каркас сияқты болады. Шатырлар алюминийден жасалған негізгі құрылыммен және алюминий қаптамасымен де салынуы мүмкін. Мұндай алюминий шатырлар матадан жасалған шатырлардың қолданылуы тиімсіз болған жағдайларда, мысалы қар және жел жүктемелерінің болуы мүмкін болғанда қолданылады. Шатыр ғимаратта терезе, есік немесе тротуар бойындағы аймақ үстінде орналасуы мүмкін. Қосымша тіреулермен шатыр кеңейіп, навес болады, мысалы, қонақүйдің кіреберісінде. Ресторандар көбінесе ашық ауданда тамақтану, кештер немесе қабылдаулар үшін жеткілікті кеңдіктегі шатырларды пайдаланады. Коммерциялық ғимараттарда шатырға атау, мекеменің түрі және мекенжайы жазылуы мүмкін, осылай ол көлеңке берумен қатар, желден қорғайды және жаңбыр мен қардан сақтайды, сонымен қатар белгіше ретінде қызмет етеді. Қысқы ауа райы бар аймақтарда көптеген шатырларды жаз соңында түсірудің қажеті жоқ – оларды бүкіл қыс бойы ғимаратқа жапсырып қоюға болады немесе осы жағдайларға бейімделіп жасауға болады.
An awning or overhang is a secondary covering attached to the exterior wall of a building. It is typically composed of canvas woven of acrylic, cotton or polyester yarn, or vinyl laminated to polyester fabric that is stretched tightly over a light structure of aluminium, iron or steel, possibly wood or transparent material (used to cover solar thermal panels in the summer, but that must allow as much light as possible in the winter). The configuration of this structure is something of a truss, space frame or planar frame. Awnings are also often constructed of aluminium understructure with aluminium sheeting. These aluminium awnings are often used when a fabric awning is not a practical application where snow load as well as wind loads may be a factor. The location of an awning on a building may be above a window, a door, or above the area along a sidewalk. With the addition of columns an awning becomes a canopy, which is able to extend further from a building, as in the case of an entrance to a hotel. Restaurants often use awnings broad enough to cover substantial outdoor area for outdoor dining, parties, or reception. In commercial buildings, an awning is often painted with information as to the name, business, and address, thus acting as a sign or billboard as well as providing shade, breaking strong winds, and protecting from rain or snow. In areas with wintry weather, most awnings do not have to be taken down at the end of the summer – they can remain retracted against the building all winter long, or be designed and built for those conditions.
Ежелгі әлем
Алғашқы жамылғылар ежелгі Египет және Сирия цивилизацияларында қолданылған. Олар базарларда және үйлерде көлеңке беру үшін тоқылған кілемшелер ретінде сипатталған. Римдік ақын Лукреций б.з.д. 50 жылы: "Зығырдан жасалған жамылғы, алып театрлардың үстіне керілгенде, қатты соққанда, тіректер мен қиылысқан қабырғалар арасында жарылып, қырылдаған дыбыс шығарады" деген. Ежелгі әлемдегі ең маңызды жамылғылардың бірі – велариум, ол Рим Колизейінің отыру орындарының үстіне орнатылатын, көлеңке беруге арналған құрылыстардың үлкен кешені еді. Зығыр матадан жасалған көлеңкелер, ағаш қаңқа, темір ілмектер мен арқандардан тұратын бұл жүйе аренаның және отыру орындарының үштен бірін тиімді түрде көлеңкелей алатындығын қамтамасыз етті; ал тағы үштен бірін айналасындағы биік қабырғалар көлеңкеледі, бұл көптеген орындықтарға аяусыз күннің ортасында көлеңке берді. Велариумды салуға, күтіп ұстауға және басқаруға теңізшілер тартылған деп саналады, олардың желкен жасау және құрылымдарды орнату саласында тәжірибесі болған.
XIX ғасырдың басында
19 ғасырдың бірінші жартысында шатырлар кеңінен таралды. Олар сол кезде тротуар жиегіне орнатылған ағаш немесе құйма темірден жасалған тіреулерден тұратын, алдыңғы көлденең таяқшамен байланысқан. Ірі конструкцияларды қолдау үшін бұрышты қабырғалар алдыңғы көлденең таяқшаны ғимараттың қасбетімен жалғастырды. Кенептің жоғарғы бөлігі қасбетке шегелермен, люверстер мен ілгектермен немесе кенепті қасбетке бекітілген бас таяқшаға байлап бекітілді. Кенептің екінші (сыртқа қараған) бөлігі көбінесе төмен қарай түсіріліп, әшекейлі жиек жасау үшін алдыңғы таяқшаға жабыстырылды немесе байланды. Әсем үлгілерде металл тіреулер филиграньмен әшекейленген, ал жоғарғы жағында найза ұштары, шарлар немесе басқа да безендірулер болды. Бұлтты күндері немесе жаңбыр болмағанда, жабын көбінесе ғимараттың қасбетіне оралып қойылды; қыс айларында дұрыс күтім үшін шатырларды алып тастап, сақтау қажет болды. 19 ғасырдың ортасындағы суреттерде көбінесе тек қаңқасы ғана көрінеді, бұл жабынды қажет болған жағдайда ғана кеңейтілгенін көрсетеді. Кенеп матасы – шатырлар мен желкендер жасау үшін ғасырлар бойы қолданылған, тығыз тоқылған, берік мақта матасы. Американдық Азамат соғысынан кейінгі жылдары шатырлар кеңінен таралды. Темір құбырлар, шатыр қаңқалары үшін тез бейімделген, ғасыр ортасындағы индустриализацияның нәтижесінде кеңінен қолжетімді және арзан болды. Бұл материал түрлі пішін мен өлшемдегі шатырларды жасауға оңай иіліп, біріктірілді. Сонымен қатар, бу кемелерінің пайда болуы мата фабрикаларын және желкен жасаушыларды жаңа нарықтарды іздеуге мәжбүр етті. Дүкендер мен терезелерге бейімделетін әртүрлі қаңқалар мен маталар ұсынатын шатыр индустриясы дамыды.
XIX ғасырдың аяғы
XIX ғасырдың екінші жартысында жасалған, қолданылатын алаңдар кеңінен танымал болды. Бұрын көптеген алаңдар бекітілген каркасқа ие болған, ал жабынды кері қайтарудың негізгі тәсілі – оны қолмен шатыр қабырғаларына орап алу болатын. Дүкен және терезе алаңдары үшін қолданылатын жүйелерде, фасадқа жалғанатын жерінен буынды жалғаулы қолдары болды. Қолдарды алаңды кеңейту үшін төмен түсіріп, немесе арқан мен шкивтердің қарапайым жүйесі арқылы кері қайтару үшін көтеріп алып отыратын. Мата каркасқа бекітілгендіктен, кері тартылатын алаңдар көлеңкелеуге көбірек бейімделуге мүмкіндік берді (дүкен иелері мен үй иелері ауа райына қарай алаңның жабылу деңгейін бірте-бірте реттей алатын). Күн бұлттардың арасынан шыққанда, алаңды оңай жаюға болатын. Кенеттен дауыл болған жағдайда, иелері алаңды желден қорғау үшін ғимарат қабырғасына қарсы жылдам кері қайтара алатын. Артықшылықтарына қарамастан, алғашқы қолданылатын алаңдардың кемшіліктері де болды: кері қайтарылғанда, мата жабындары көбінесе ғимараттың қасбетіне тығылып қалатын. Бұл матаның бір бөлігін қолайсыз ауа райына ұшыратып, матаның бүктемелерінде ылғал жиналуы оның тез тозуына себеп болатын. Дұрыс есептелмеген немесе дұрыс орналастырылмаған жағдайда, кері қайтарылған мата терезе немесе есіктің бір бөлігін жасырып тастауы мүмкін, тіпті орнынан жылғанымен, дұрыс бүктелмеген алаң көңілге қонымсыз көрінетін. Қазіргі заманғы материалдар мен дизайн бұл мәселелердің бәрін жойды.
Артықшылықтары
Алып тасталатын шатырлар иелеріне ауа райын өздері бақылауға мүмкіндік береді. Кенеттен жаңбыр жауса немесе күн қатты ыстық болғанда, олар немесе үйдің автоматтандырылған жүйесі шатырды дереу қорғаныш пен көлеңке үшін жайып тастайды. Зертханалық сынақтар көрсеткендей, шатырдың астындағы ауа температурасы бірнеше градусқа төмендеуі мүмкін. Шатырлар терезелер мен сырғымалы есіктер арқылы күн сәулесінің кіргізілмеуін қамтамасыз етеді, соның салдарынан үй ішіндегі температура да салқындап, кондиционерге жұмсалатын қаржы үнемделеді. Олар кілемдер мен жиһаздың күн сәулесінен түссізденуіне де кедерес жасайды. Шатырлар балалар мен үй жануарларына тікелей күн сәулесінен қорғалған ойынға ыңғайлы орын да ұсынады. Бүгінгі шатырлар иелеріне ашық алаңдардан немесе террасалардан көбірек пайда алуға мүмкіндік беретін қосымша құралдармен де жабдықталуы мүмкін. Қосымша экранды бөлме шатырды дерлік жәндіктерден қорғалған сыртқы бөлмеге айналдырады, бүйірлік қоршаулар шатырдың шеттерінен келетін жел мен нөміс тозаңын азайтады, ал терраса шамдары адамдарға кешкі және түнгі уақытта алаңдарынан ләззат алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, оны жазда күн батареяларын жабу үшін де пайдалануға болады.
Ақырғы қозғалтқыштар
Қазіргі кездегі шатырлар екі негізгі түрге бөлінеді: қолмен ашылатын, қолмен жұмыс істейтін модельдер және электр қуатымен жұмыс істейтін моторлы модельдер. Әрқайсысының өзіндік артықшылықтары бар. Артықшылықтарына төмен баға, кез келген террасаға немесе аулаға оңай бейімделуі, сондай-ақ үйге қарай бұрылатын немесе террасаның немесе ауланың еденіне тік орнатылатын тіреуші қолдары жатады. Бұл қолдар кейбір иелері желді аймақтарда қадір тұтатын қосымша тіреу және тұрақтылықты қамтамасыз етеді, сонымен қатар кейбір аксессуарларды орнату мүмкіндігі арқылы шатырдың мүмкіндіктерін арттырады. Моторлы шатырларда тік тіректер болмайды. Олардың орнына, керіліп-жабылатын бүйірлік қолдары бар, бұл тосқауылсыз көлеңкелі аймақ құрады. Бұл шатырлар электр қозғалтқышымен жұмыс істейді, ол әдетте шатырдың роликтерінің ішінде жасырылған. Қолдар сымсыз пульті немесе қабырғаға орнатылған қосқыш арқылы шатырды ашып, жабады. Заманауи шатырлар әртүрлі маталар, алюминий, толқынды шыны, толқынды поликарбонат немесе басқа материалдардан жасалған қаптамалармен жасалуы мүмкін. Күшті жел соққанда кеңейтілген шатыр зақымдануы мүмкін, сондықтан жаңа конструкциялар белгілі бір жағдайларда автоматты түрде жиылуын қамтамасыз ететін жел сенсорын қамтиды.
Желге төзімділік және құрылыс
Қазіргі заманғы шатырлар ені, ұзындығы, тіреуіш саны және материалына қарай желге төзімділігімен бағаланады. Қазіргі заманғы шатырлардың дизайнында уретандық қысылу буындары, болат тірек құрылымдары және жел сенсорлары қолданылады. Осындай конструкциялар қазір Ақ үй, Гранд-Централ вокзалы және Кремльде пайдаланылуда.
Алюминийден жасалған шатырлар
Алюминийден жасалған шатырлар әлемнің түкпір-түкпіріндегі тұрғын үйлерде ұзақ жылдардан бері танымал. Олар көптеген түстерде ұсынылады және көбінесе ыстыққа төзімді эмаль бояумен боялады. Бұл шатырлардың көптеген артықшылықтарының ішінде үй ішінде салқын температураны сақтау, террасаңызға көлеңке беру, жиһаз бен терезе жабдықтарының қызмет ету мерзімін ұзарту бар. Ең бағалысы – бұл шатырлардың 40 жылдан астам уақыт бойы қолданылуы мүмкін. Кейбір алюминий шатырлар, мысалы, дауылдар кезінде (ұрағандар сияқты) терезелерді қорғау үшін түсіріліп, бекітіледі.
Қалқымалы аула жабын жүйелері
Алып тасталатын терраса жабын жүйелері – алып тасталатын нарықтағы соңғы жаңалық. Бұл жүйелердің көпшілігі су өткізбейтін, суға төзімді (жанама қолды шатырлар) емес, сондықтан матадан жасалған "шатыр" бөлігі арқылы судың өтуіне жол бермейді. Модель мен мөлшеріне қарай, бұл жүйелер Бофорт шкаласы бойынша 10 Бофортқа дейінгі жел жүктемесіне төтеп бере алады. Алып тасталатын терраса жабын жүйелерінің тағы бір артықшылығы – оларды күннен қорғайтын экрандармен алдыңғы және бүйір жақтарынан жабуға болады. Бұл қыста жылытылатын және жазда кондиционерленетін "ашық бөлме" құруға мүмкіндік береді.
Қалқымалы бүйірлік қолшатырлар немесе бүгілетін қолшатырлар
Бұл – өткен ғасырдағы ескі дүкендердің есіктерін бұратын шатырлардың заманауи нұсқасы. Екі, үш немесе төрт кернеулі қол (еніне байланысты) және жоғарғы түтік бұралу осімен ұсталады. Дәстүрлі "Ашық стильдегі" бүгілетін қол шатырында бұралу осі (сондай-ақ шаршы осі деп аталады) қабырғаға, төбеге, фасадқа немесе шатырға орнатылған тіреулерге бекітіледі, олар жүкені қабырғаға немесе шатырдың қабырғасына таратады. Жаңа "Толық кассеталық" стильдегі бүгілетін қол шатырында бұралу осі болмайды және алюминий профилі қолданылады, ол тіреулермен біріктіріледі, бұл өз кезегінде шатырдың құрылымға түсіретін күшін таратуға мүмкіндік береді. Қолмен айналдырылатын шатырлар әлі де қолжетімді, бірақ соңғы онжылдықтарда технологияның, өндірістің және сенімділіктің жетістіктеріне байланысты электрмен жұмыс істейтін шатырлар кеңінен таралған. Мотор мата оралатын дөңгелек түтіктің ішінде орналасқан, сондықтан ол көрінбейді. Көптеген моторлар енді кіріктірілген қабылдағышқа ие және қашықтан басқару пульті, смартфон, планшет немесе үйді автоматтандыру жүйесі арқылы басқарылады. Бүгілетін қол шатырлары бүктелген қол, терраса немесе аула шатырлары деп те аталады, себебі олар 4,88 метрге дейін созылуы / проекциялануы мүмкін, ал бірнеше шатырлар біріктірілгенде, 15,85 метр немесе одан да көп енге ие болуы мүмкін – осылайша үлкен сыртқы кеңістікті жабуға болады. Әдетте, бір бүгілетін қол шатыры бір жүйеде 7,01 метрді ғана жабуы мүмкін, себебі осы көлемнен үлкен алюминий профилін тасымалдау, сақтау және бояу қиын. Бүгілетін қол шатырлары үшін ең көп қолданылатын мата – әртүрлі стильдерде, түстерде, өрнектерде және су өткізбейтін және отқа төзімді қасиеттері бар акрил мата. Акрил матасы осы шатырларда қолдануға ең қолайлы, себебі оның өлшемдік қасиеттері, өндірістің қарапайымдығы, салмағы (тоқыма тормен салыстырғанда) және ультракүлгін сәулелерді сүзу және оларға төзімділік деңгейі жоғары.
Қалқымалы немесе төменгі жақтағы тұтқалар
Терезелерді көлеңкелеу үшін жиі қолданылады, жоғарғы жағында ролик түтігі, серіппелі бүйірлік қолдары және мотор, қол жетегі немесе лентамен тарту механизмі болады. Бүйірі бар шатырлар дәстүрлі стильдегі шатырлар деп белгілі, себебі олар 19 ғасырдың басынан бері көп жылдар бойы қолданылып келеді, мақтадан жасалған кенеп мата қолданылды. 1960 жылдары кенептің орнына акрил материалдары, ал соңғы жылдары полиэстер қолданыла бастады, бұл қоршаған ортаға баса назар аударумен байланысты. Дәстүрлі стильдегі шатырлар тарихи ғимараттарға өте қолайлы және ауа райына төзімді мата мен шатырды кері тартуға арналған арқан және шкив жүйесі арқылы бүгінгі күнге дейін танымал. Бүйірі жоқ шатырлар бүйірі бар шатырларға қарағанда күннен қорғауды аз қамтамасыз етеді. Бүйірі жоқ шатырлар көптеген түрлері бар. Бүйірсіз құлақтау шатырлары жоғарғы жағында ролик түтіктерімен жабдықталған және автоматты кері тарту үшін моторлармен және жел сенсорларымен бірге келеді. Шымшақ шатырлары бүйірі жоқ, темірден жасалған каркаспен жасалады және оларды арқан мен шкив жүйесімен кері тартуға болады, бірақ моторлармен қол жетімді емес. Бүйірі бар шатырлар шығыс және батысқа қараған терезелер үшін ең жақсы күннен қорғауды қамтамасыз етеді. Солтүстік және оңтүстікке қараған терезелерді күннен бүйірі жоқ шатырлармен қорғауға болады. Шпалдар үйді салқын ұстап, көлеңке жасайды, сонымен қатар верандалар, террасалар мен аулаларда көлеңке жасауға өте ыңғайлы.
Көшпелі, жылжымалы шатырлар
Көлеңкеден қорғануды қалайтын адамдар үшін портативті шатыр немесе шатыр – тиімді әрі уақытша шешім. Портативті конструкциялар құрылғыны түрлі шараларға алып жүруге мүмкіндік береді. Каркасы көбінесе жиналмалы түрде бүктелетін аккордеон тәрізді фермадан тұрады.
Қалқымалы күн сәулесінің экрандары
Көлеңке экрандары акрил мата немесе торынан жасалады, бұл күн сәулесін тоқтатып, бірқатар көріністерді қамтамасыз етеді. Жоғарғы ролик қолмен немесе электрмен басқарылуы мүмкін. Матаның түсуі гравитация арқасында жүзеге асырылады, салмақты төменгі рельс матаны бағыттағыш рельстер немесе сымдар арасында төменге тартады. Сыртқы көлеңкелер ішкі көлеңкелерге қарағанда жылуды тоқтатуда тиімдірек, себебі олар жылудың әйнекке енуіне бөгет жасайды. Мұндай кадрлы экрандарды әдетте кәсіби мамандар орнатады, өйткені оларға арнайы кадрлар мен құралдар қажет. Жақындағы жаңалық – кадрсыз көлеңке экрандары, бұл өздігінен жұмыс істеушілерге сыртқы көлеңкелерін өздері орнатуға мүмкіндік береді. Күннен қорғайтын экрандарды таңертең немесе кешке күннің бағытына қарай көлденең көлеңке беру үшін шатырлардың шетіне орнатуға болады.
Қалқымалы күн сәулелі терезелер
Алып қойылатын күн сәулесіне қарсы терезе жалюзилері матадан жасалған. Олар нөсер жаңбырға және қатал қысқы ауа-райына төзімді. Көптеген күн сәулесіне қарсы терезе жалюзилерін күнге байланысты автоматты түрде ашу және жабу үшін бағдарламалауға болады.
Көлеңкелі желкендер
Көлеңкелі желкендер жартылай көлденең көлеңке түсіреді. Оларды алу біршама қиындық тудырады және көбінесе жыл бойы орналастырылып қойылады. Құрылымы жиырылатын түрлері де бар, олар қымбатқа түседі, бірақ одан да пайдалы, себебі қажет болған жағдайда қысқы күн сәулесін кіргізуге болады.