Кіріспе

Нью-Ульм – АҚШ-тың Миннесота штатындағы Браун округінің орталығы саналатын қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қала халқы 14 120 адамды құрайды. Қала Миннесота және Коттонвуд өзендерінің тоғысқан жеріндегі үшбұрышты жерде орналасқан. Нью-Ульмде Херман Хайтс монументі, Фландрау мемлекеттік паркі, тарихи Август Шелл сыра қайнату компаниясы және Миннесота музыкалық даңқ залы бар. Қала неміс мұрасымен және 1862 жылғы АҚШ-Дакота соғысына дейінгі тарихи орындарымен, ескерткіштерімен әйгілі. Нью-Ульм – Рим-католик шіркеуінің епископтық орталығы және Исаның Жүрегінің қызметшілерінің мекені. Дакота тайпасы Нью-Ульмді "Коттонвудтағы ауыл" немесе Вачупата деп атаған.

Елді мекен

Қала 1854 жылы Чикагоның неміс жер компаниясымен құрылды. Қаланың аты Германияның оңтүстігіндегі Бавария штатындағы Ной-Ульм қаласының құрметіне берілген. Ульм мен Ной-Ульм – егіз қалалар, Ульм Дунай өзенінің Баден-Вюртемберг жағында, ал Ной-Ульм Бавария жағында орналасқан. Америкалық қаланың неміс тарихына байланысты, ол Жоғарғы Орта Батыста сыра қайнату орталығына айналды. Онда Август Шелл сыра қайнату компаниясы орналасқан. Сиу тайпасы оны Вакзупата деп атаған, бұл шамамен «пахта ағашының жанындағы ауыл» дегенді білдіреді. 1856 жылы Социалистік «Тернер» қоғамының Елді мекендер қауымдастығы Жаңа Ульмнің болашағын қамтамасыз етуге көмектесті. «Тернерлер» (немісше «гимнасттар») – XIX ғасырдың бірінші жартысында Германияда пайда болған, олардың ұраны «Сау денеде – сау рух» болды. Олардың клубтарында гимнастикамен қатар, сол кездегі өзекті мәселелер туралы лекциялар мен пікірталастар ұйымдастырылды. 1848 жылғы революциялардың сәтсіз аяқталуынан кейін көптеген немістер Америка Құрама Штаттарына эмиграциялады. Жаңа жерде «Тернерлер» шығыс, орталық және батыс штаттарда бірлестіктер құрды. Бұл XIX ғасырда елдегі ең ірі зайырлы неміс-американдық ұйым болды. Чикаго, Цинциннати және Луисвилл сияқты ірі қалалардағы нативист топтарының шабуылдарынан кейін «Тернерлердің» ұлттық съезі шекарада колония құруға рұқсат берді. «Тернер» идеалдарын іске асыруды көздеген Елді мекендер қауымдастығы, капиталдың жетіспеушілігіне байланысты күрескен Чикаго немістерімен бірікті. «Тернерлер» 1856 жылы шығыстан келген жүздеген колонистермен бірге осы мәселені шешті. Қала жоспары «Тернер» идеалдарын бейнеледі. Неміс жер компаниясы Кристиан Пригницті Жаңа Ульмнің жоспарын жасауға шақырды, ол 1858 жылдың сәуірінде бекітілді. Бұл жоспар қаланың болашағына қатысты маңызды көзқарастарды қамтыды. Қоғамның орталық бөлігінде «Тернер» үйі, округтік сот ғимараты және мемлекеттік мектеп орналасқан, бұл қауымдастықтың саяси, әлеуметтік және білім беру орталығын көрсетеді. Батысқа қарай созылған даңғылдарға американдық батырлар – Джордж Вашингтон, Бенджамин Франклин, Томас Джефферсон және Томас Пейн есімдері берілді, соңғы үш батыр еркін ойлау философиясымен белгілі болды. Тұрғындарға, тұрғын үйлерден тыс жерде орналасқан төрт акрлық бақша участаларын бөлу арқылы, табиғатпен үйлесімде өмір сүруге мүмкіндік берілді. Тарихшы Деннис Гимместад былай деп жазды: «Негіздеушілердің мақсаттары Жаңа Ульмді жер алыпсатарлары немесе теміржол компаниялары құрған Миннесота қалаларынан ерекшелендіретін қоғамдық бейне жасады. Жаңа Ульмді құрғандар нақты философиялық, экономикалық және әлеуметтік сипаттамалары бар қала құруға ұмтылды».

АҚШ-тың Дакота соғысы 1862

1862 жылдың 18 тамызында АҚШ-тың Дакота соғысы Нью-Ульмнен Миннесота өзені бойымен 30 миль жоғарыдағы Төменгі Сиу агенттігіне жасалған шабуылмен басталды. Дакота резервациясына ең жақын маңызды қала болғандықтан, Нью-Ульм келесі күні Мдевакантон жасағының шабуылына ұшырады. Қарулы қала тұрғындарынан асыққан түрде құрылған жасақ шабуылды тойтарды және дереу қала орталығын қоршап, бекініс салуға кірісті. 23 тамыз таңында дакоталар үлкен күшпен қайта келді. Чарльз Фландрау басқа қалалардан келген ерікті жасақтың уақтылы көмегімен нығайтылған, Нью-Ульмнің аз санды қорғаушылары шабуылды қайтадан тойтарды. Бірақ баррикадалардың сыртындағы қаланың көп бөлігі өртеліп, 2500-ге жуық тұрғынға 49 ғимарат қалды. Баспана мен оқ-дәрі жетіспей, сонымен қатар аурулардың таралу қаупіне тап болған тұрғындардың көп бөлігі 25 тамызда Манкатоға эвакуацияланды. Қайтыс болғандар Нью-Ульмнің көшелеріне жерленді.

1881 Торнадо

1881 жылдың 15 шілдесінде Нью-Ульм қаласын күшті торнадо шапты, салдарынан алты адам қаза тауып, 53 адам жарақат алды.

Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан бастап АҚШ-тың соғысқа қатысуына дейін Нью-Ульм тұрғындары Еуропадағы оқиғаларды жақыннан қадағалады. Жергілікті газеттер Германиядағы туыстары мен достарынан келген жаңалықтарды жариялаған кездері болды. 1917 жылдың сәуір айының басындағы ресми емес референдумда жергілікті сайлаушылар 466-19 дауыспен соғысқа қарсылық білдірді. Президент Вудро Вильсон соғыс жариялауға дайындалып жатқанда, Браун округінің өкілдері Вашингтон қаласына қарсылықтарын білдіру үшін келді. Ұлттық деңгейде Вильсон әкімшілігі соғысқа қарсы көңіл-күйді басу үшін белсенді науқан ұйымдастырды, ал штат деңгейінде Миннесота губернаторы Джеймс Бёрнквист осы науқанға қосылды. Миннесотаның Қоғамдық қауіпсіздік комиссиясына штатты қорғау және соғысқа көмектесу үшін кең өкілеттіктер берілді. Комиссияның ішіндегі нақты шараларға төңкерушілік қызметтерді бақылау, еңбек одақтарына және ереуілдерге (соғыс кезінде оларға күдіспен қарастырылды) қарсы тұру, әскерге шақырудан қашқандарды іздеу, шетелдіктерді (шет ел азаматтарын) тіркеу және бақылау кірді. Нью-Ульм тұрғындарының неміс тарихын ескере отырып, АҚШ Ұлы соғысқа қатысқаннан кейін федералды және штат агенттері қалаға келе бастады. Олар Вашингтон мен Сент-Пол қалаларындағы кеңселерге есептер жіберді, себебі иммигранттар мен бірінші буын өкілдерінің адалдығы күмәнді деп саналды, тіпті олар Пруссия мен Орталық державаларды қолдауы мүмкін деген болжам бар еді. Жергілікті кәсіпкерлер мен қоғамдық қайраткерлер соғысқа қарсы көңіл-күйді жоюға күш салды. 1917 жылдың 25 шілдесінде Тернер залының аумағында 10 000 адам қатысқан үлкен митинг өтті. Халық «американдық әскерлерді шетелге жіберуге қарсы наразылық білдіру» үшін жиналды. Сөз сөйлегендер қатарында Нью-Ульм қаласының мэрі Луис Фрицше, қала прокуроры және Миннесота штатының Өкілдер палатасының бұрынғы оппозициялық жетекшісі Альберт Пфендер, доктор Мартин Лютер колледжінің директоры Адольф Аккерман және белгілі кәсіпкер Ф. Х. Ретцлафф болды. Федералды және штат агенттері көпшілік арасында ақпарат жинап жүрді. Бір айдан кейін губернатор Бёрнквист Фрицше мен Пфендерді лауазымдарынан шеттетуге бұйрық берді. Қоғамдық қауіпсіздік комиссиясы колледжді Аккерманды жұмыстан босатуға мәжбүрледі. Бұл шаралар қоғамды екіге бөлді: біріккендер бұл шешімді қаланың тарихы мен дәстүріне жасалған шабуыл деп қарады. Альберт Пфендер қаланың негізін қалаушы Вильгельм Пфендердің ұлы, ал Фрицше оның күйеу баласы еді. Екінші жағынан, ұн фабрикаларының басшылары сияқты көрнекті жергілікті кәсіпкерлер экономикалық салдарлардан қорқып, соғысты қолдаушылық шерулер мен облигацияларды сатуға ынталандырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс әскери тұтқындары Нью-Ульмнің оңтүстік-шығысындағы, қазіргі Фландрау мемлекеттік паркі орналасқан лагерьде ұсталды. 1944 жылы Нью-Ульм отбасысының бірі тұтқынды лагерден алып, үйінде бағып, шіркеуге алып кеткені үшін 300 доллар айыппұл төледі.

Тернер залы

1873 жылы салынған ең көне бөлігі бар Жаңа Ульм Тернер залы 1979 жылы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді. Бұл – АҚШ-тағы бастапқы мақсатында қолданылып келе жатқан ең көне Тернер залы. Ғимараттың солтүстік жартысы 1952 жылы өртенген 1901 жылғы зал/театрдың сыртқы қабырға элементтерімен, 1953 жылғы интерьерімен және негізгі фасадымен үйлесімде. Тернер залы елдегі ең белсенді залдардың бірі болып табылады және 150 жылдан астам уақыттан бері сол жерде өз міндетін орындап келеді. Оның Ратскеллері Миннесота штатындағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне бар болуы мүмкін, ал гимнастика бағдарламасы штаттың ең көне бағдарламасы. Ратскеллерде Гвидо Метхуа (1873), Кристиан Хеллер (1887) және Антон Гаг (1901) салған Германия көріністерін бейнелейтін қабырға суреттері бар. Бұл суреттер жақында Минесота тарихи қоғамының грантымен қайта жаңартылды.

Браун округінің тарихи қоғамы

2 Солтүстік Бродвейде орналасқан Браун округі тарихи қоғамы 3 қабатқа бөлінген көрмелерді және штаттағы ең ірі архивтердің бірін қамтиды. Онда 5500-ден астам отбасылық іс, халық санағының, азаматтыққа қабылдаудың, шіркеулердің, зираттардың, сондай-ақ туу және қайтыс туралы жазбалардың микрофильмдері, одан бөлек бизнес және тарихқа қатысты материалдар сақталған.

Қорғаушының ескерткіші

Орталық және Штат көшелерінде орналасқан Қорғаушылар ескерткіші 1891 жылы Миннесота штаты 1862 жылғы Дакота соғысы кезінде Нью-Ульм қаласына көмек көрсеткен қорғаушылардың құрметіне орнатылған. Ескерткіштің негізіндегі өнер туындысын Нью-Ульм суретшісі Антон Гаг жасаған. Ескерткіш аяқталғаннан бері тек қана блок ортасына жылжытылған, басқа өзгерістер енгізілмеген.

Герман ескерткіші

Нью-Ульмдегі Герман ескерткіші қалаға қарап тұрған төбеден Миннесота өзені аңғарына қадағалайды. Германияның Детмольд қаласының жанындағы Германнсденкмал ескерткішінен шабыттанған бұл мүсін, неміс-американдықтардың бауырластық ұйымы – «Германның ұлдары» мүшелері үшін символ болды. 1885 жылы ел бойынша 362 «Германның ұлдары» ложасы өздерінің мәдени мұрасын бейнелейтін ескерткіш салуға міндеттенді. Минесота штатындағы 53 «Германның ұлдары» ложасының күш-жігері арқасында ескерткіш көптеген неміс иммигранттарының мекені – Нью-Ульмде салынды. Бұл жобаға Огайо штатынан шыққан неміс мүсіншісі Альфонс Пелцер таңдалды. 2009 жылы Нью-Ульмнен келген делегация Германияның солтүстігіндегі Ульм қаласына, сондай-ақ Тютюборг орманы мен Детмольдқа сапар шегіп, Теутюбург орманы шайқасының 2000 жылдығын тойлады. Бұл шайқаста герман тайпасының басшысы Арминий басқарған әскер римдік әскерді, оның басында Варус тұрғанда, жеңіске жеткен еді.

Неміс богемиялық ескерткіші

Жаңа Ульмде Америкаға неміс богемиялық көші-қонның ескерткіші орналасқан. Оны 1991 жылы Неміс-Богемиялық мұра қоғамы осы аймаққа келген неміс-богемиялық иммигранттарды құрметтеу үшін салған, олардың көпшілігі Миннесота өзеніне шамамен 150 метр шығысқа қарай кемемен келген. Көшіп келгендердің көп бөлігі шағын ауылдардан, әсіресе Хостау, Мюттерсдорф және Ронсперг ауылдарынан келді. Көшіп келгендердің басым көпшілігі неміс тілінің богемиялық диалектісінде сөйлейтін католик шаруалар еді. Ескерткіштің негізіндегі гранит тақташаларға 350-ден астам иммигрант отбасының тегі жазылған. Осы тегтердің көптегені бүгінгі күнге дейін аймақта кеңінен танымал. Иммигранттардың саны арта келе, барлығы да шаруашылықпен айналыса алмағандықтан, олар Жаңа Ульм қаласына және оның батысы мен солтүстігіндегі кішкентай елді мекендерге қоныстанды. Граниттің үстіне орнатылған қола мүсінді неміс-богемиялық мүсінші Леопольд Хафнер жасаған, қазір ол Германияның Пасау қаласының жанында тұрады. Ескерткіш Солтүстік Германия көшесіндегі 200 нөмірде орналасқан және жыл бойы ашық.

Шонлау паркідегі глокенсплей

Жаңа Ульмнің глокеншпиелі әлемдегі сирек кездесетін, дербес тұрған кариллон сағат мұнараларының бірі. Оның биіктігі 45 футқа жетеді, ең ірі Бурдон (қоңырау) 595 фунт салмаққа ие, ал барлық қоңыраулардың жалпы салмағы екі тоннаны құрайды. Қоңыраулар Вестминстер үлгісінде күндізгі уақытты хабарлайды.

Миннесотаның атақ-даңқ залы

1990 жылы Нью-Ульм қаласында Миннесота музыкалық даңқ залы құрылды. Мұражай штатының түкпір-түкпірінен әкелінген музыкалық ескерткіштерді көрсетеді.

Ұлттың бас қаласы

Музыка әрқашан Жаңа Ульм өмірінің бір бөлігі болды, әсіресе 1870 жылдары музыкаға бейім Судет немістерінің келуімен. Уипи Джон Вильфарттың сәтті мансабы "Олд Тайм" музыкасы деп белгілі болған музыканың жолын ашты. Одан кейін Гарольд Лоффелмахер, Бэйб Вагнер, Элмер Шейд және Фез Фриче басқаратын басқа да жергілікті топтар Нью-Ульмді штат және аймақ бойынша танымал етті. Олар тіпті жалпыұлттық деңгейде танымал жазбаларды жасады. 1940 жылдары Джорджтың би залы мен Жаңа Ульм би залының ашылуымен және KNUJ радиостанциясының жұмысын бастауымен, Жаңа Ульм өзін "Польканың ұлттық астанасы" деп жариялады. Жаңа Ульмдегі Полька күндері польканы жақсы көретін әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдарға мәлім болды. Мереке жыл сайын шілде айында өткізілетін. Полка тобы Миннесота көшесінде ойнап, адамдар түннің жарымынан кейін де билеп, сыра ішті.

Фестивальдар

Жаңа Ульмде жыл сайын өткізілетін жергілікті шаралар неміс мәдениетін тағам, музыка және сыра арқылы тойлап келген. Жаңа Ульмнің Октоберфестісі 1981 жылдан бері қазан айының бірінші екі демалыс күнінде атап өтіледі. Бок Фест, көбінесе Фашинг мерекесімен бірге ұйымдастырылады, 1987 жылдан бері Август Шелл сыра қайнату компаниясында тойланып келеді. Бавариялық жарылыс, жазғы фестиваль, Жаңа Ульмнің ұзақ жылдар бойы өткізіліп келе жатқан Heritagefest фестивалінің жаңа түсінігі ретінде құрылды.

Танымал мәдениетте

Жаңа Ульм 1995 жылы Кит Фроелих режиссерлік еткен «The Toilers and the Wayfarers» тәуелсіз фильмінің түсірілім алаңы болды. Қала 2004 жылғы «Американдық сыра» деректі фильмінің де түсірілім орны болды. Сонымен қатар, 2009 жылғы «Жаңа қалада» комедиясының оқиғасы осы қалада өрбітеді, онда Рене Зеллвегер мен Гарри Конник кіші рөлдерде ойнаған, алайда фильмнің түсірілімі шын мәнінде Манитоба штатындағы Селькирк қаласында жүргізілді.

География

АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 10,26 шаршы миль (27 шаршы шақырым), оның ішінде 9,92 шаршы миль (26 шаршы шақырым) құрлық және 0,34 шаршы миль (1 шаршы шақырым) су алабын құрайды. Миннесота және Коттонвуд өзендері Миссисипи өзеніне құя отырып, қаланың жанынан ағып өтеді.

Климат

Жаңа Ульмде ыстық, ылғалды континенттік климат (Кёппен Dfa/Dwa) басылады және төрт анық маусымды бастан кешіреді. Жаңа Ульмдегі жаз айлары көбінесе жылыдан ыстыққа дейін болады, сонымен қатар найзағайлар жиі кездеседі. Қыстары суық және қарлы, бірақ Миннесотаның шығыс бөлігіндегідей қарлы емес.

Демография

2002 жылы АҚШ Халық санағы бюросы Нью-Ульм қаласының халқының 65,85% неміс тегінен екенін көрсететін есеп жариялады, бұл АҚШ-тағы кез келген басқа қаладан қарағанда бір адамға шаққандағы көрсеткіш бойынша ең жоғары көрсеткіш.

2010 жылғы санақ

2010 жылғы халық санауы бойынша қалада 13 522 адам, 5 732 үй шаруашылығы және 3 511 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 5 987 тұрғынжай бірлігін құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 97,8% ақ нәсілді, 0,3% афроамерикалық, 0,1% американдық үндістер, 0,7% азиялық, 0,4% басқа нәсілдерден және 0,8% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 1,8% құрады. 5 732 үй шаруашылығының 25,7% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрады, 48,6% -ы бірге тұратын жұбайлар, 8,8% -ы күйеуі жоқ әйелдер, 3,9% -ы әйелі жоқ ерлер, ал 38,7% -ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 33,9% жеке адамдардан тұрады, ал 15,2% -ы 65 жасқа толған жалғыз адамдардың тұрғын үйлері. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,20 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,80 адамды құрады. Қаладағы орташа жас 41,4 жас. Тұрғындардың 20,7% 18 жасқа дейін, 11,7% 18 мен 24 жас аралығында, 21,6% 25 пен 44 жас аралығында, 27,6% 45 пен 64 жас аралығында және 18,6% 65 жастан асқандарды құрады. Қала тұрғындарының жыныстық құрамы: 49,1% ер адам және 50,9% әйел адам.

Газет

Журнал – Нью-Ульм қаласындағы күнделікті газет. Ол 1898 жылы негізі қаланды және «Огден Ньюсперс» компаниясына тиесілі. 2019 жылы газеттің таралымы 5248 дананы құрады.

Радио

Жаңа Ульмде оған лицензия берілген екі толық қуатты радиостанция бар. KNUJ/860 толық қызмет көрсететін, ауыл шаруашылығына бағытталған форматта хабар таратады. KATO FM/93.1 Манкато қаласынан кантри музыкасы форматын таратуда. Бұл екі станция енді бірлесіп иелік етпесе де, KATO FM бастапқыда KNUJ-дің FM станциясы болған.

Көлік

Қаладағы транзиттік қызмет аптасына алты күн жұмыс істейтін «Герман экспресі» арқылы қамтамасыз етіледі. АҚШ 14 тас жолы және Миннесота штатының 15 және 68 тас жолдары – қаланың басты үш бағыты. Жаңа Ульмге Уайвилл мен Рапид-Сити арасындағы «Юнион Пасифик» теміржол желісі қызмет көрсетеді. «Миннеаполис және Сент-Луис» теміржолы Винтроптан Отоға дейін жүргізілген, бірақ кейіннен тоқтатылды.