Кіріспе
Ұшу тетігі жоқ ұшақтардың қонуы Құлау тетігі толық ашылмаған ұшақ қонуда және оның төменгі жағын немесе ішін негізгі қону құрылғысы ретінде пайдаланады. Әдетте, "қонуға дайындық" термині ұшқыштың қону тетігін созуды ұмытып кеткен жағдайларға, ал "аяқпен қону" термині механикалық ақаулық ұшқыштың қону тетігін созуына кедергі келтіретін жағдайларға қатысты. Құлап түсіп, жерге қонғанда ұшаққа үлкен зақым келеді. Құлап түсіп, ұшақ тез немесе қатты құлаған жағдайда, ұшақ бұрылып, ыдырап кетуі немесе өртенуі мүмкін. Ұшақтың мүмкіндігінше тура және тегіс жерге түсуін қамтамасыз ету үшін, әуе жылдамдығын жеткілікті деңгейде ұстап тұру үшін өте дәлдік қажет. Қатты қарсы жел, көрінудің нашарлауы, ұшақтың зақымдануы, аспаптар мен басқарудың жұмыс істемеуі құлап қалу қаупін арттырады. Құлап түсетін ұшақтардың ең көп таралған түрлерінің бірі болып табылады, бірақ егер мұқият орындалса, олар әдетте өліммен аяқталмайды.
A belly landing or gear up landing occurs when an aircraft lands without its landing gear fully extended and uses its underside, or belly, as its primary landing device. Normally the term gear up landing refers to incidents in which the pilot forgets to extend the landing gear, while belly landing refers to incidents where a mechanical malfunction prevents the pilot from extending the landing gear. During a belly landing, there is normally extensive damage to the airplane. Belly landings carry the risk that the aircraft may flip over, disintegrate, or catch fire if it lands too fast or too hard. Extreme precision is needed to ensure that the plane lands as straight and level as possible while maintaining enough airspeed to maintain control. Strong crosswinds, low visibility, damage to the airplane, or unresponsive instruments or controls greatly increase the danger of performing a belly landing. Belly landings are one of the most common types of aircraft accidents nevertheless, and are normally not fatal if executed carefully.
Ұшқыштың қатесі
Құн түсіру кезінде ең көп орын алатын себеп - ұшқыш жерге тиместен бұрын қону тетігін созуды ұмытып кетуі. Кез келген кері тартылатын аспаптардағы ұшу-қону аспаптарын түсіру ұшқыштың қону тексеру тізімінің бір бөлігі болып табылады, оған қону үшін перделерді, винтті және қоспаны басқару элементтерін орнату сияқты элементтер кіреді. Ұшқыштар ұшақ құлайтын жерге қону алдындағы тізімді тексеріп отырады. Алайда кейбір ұшқыштар бұл тізімді елемей, тапсырманы жадынан орындайды. Тіпті ұқыпты ұшқыштар да қауіп төндіреді, өйткені олар алаңдаушылыққа ұшырап, тексеру тізімін орындауды ұмытып кетуі немесе басқа міндеттермен, мысалы, соқтығысудан аулақ болу немесе басқа да төтенше жағдайлармен оның ортасында үзілуі мүмкін. Жоғарыда көрсетілген суретте B 17 Dutchess' Daughter ұшағы қалыпты түрде қонды, бірақ қос пилот байқамай қону тетігінің ауыстырғышын кері тарту үшін бұрғылады. Құтқарушы машинаның дөңгелегі қонуға жақын жерде құлап қалды. Барлық ұшақтарда кіре алатын қону тетіктері бар, олар әдетте қызылдан қызылға дейін қызылдан жасылға дейін түстерін өзгертетін шамдар жиынтығын көрсетеді, бұл тетіктердің жоғары, транзит немесе төмен екеніне байланысты. Алайда ұшқыштың назары басқа жаққа аударылғанда, ол бұл белгілерге қарамай қалуы мүмкін. Бұл ұшақ конструкторларына адам қателіктерін азайту үшін ұшаққа қосымша қауіпсіздік жүйелерін жасауға мүмкіндік берді. Шағын ұшақтарда бұл әдетте ескерту жарығы мен керней түрінде болады, олар қону рельстерінің бірі тұйық тұрмағанда және қозғалтқыштың кез-келген дросселі круиздік қуаттылықтан төмен болса, іске қосылады. Алайда, егер ұшқыш ұшақты жақсы білмейтін болса және оның нені білдіретінін білмесе, кернейдің пайдасы жоқ. Кейде ұшқыштар қону тетіктерінің ескерту кернейін құлап қалу туралы ескерту кернейімен шатастырып алады. Басқа жағдайларда ұшқыштар ескі ұшақтарда дыбысты жоюға арналған заманауи наушникке байланысты дыбысты ести алмайды. Үлкен ұшақтарда ескерту жүйесі әдетте қозғалтқыштың қуаттылығын орнатуды болдырмайды және оның орнына ұшқышқа құлаптар қонуға дайын болған кезде, бірақ қону тетігі жоқ кезде ескертеді. Баламалы жүйеде әуе кемесінің жерге жақын екендігі және төмен түспеген күйде төмен түсіп бара жатқандығы туралы ескерту үшін жерге жақындықты ескерту жүйесі немесе радиолокациялық биіктік өлшегіш қолданылады. Көптеген авиакомпанияларда дыбыстық хабарлау жүйесі бар, ол трубаның немесе қоңыраудың түсініксіздігін жояды және оның орнына ұшқышқа айқын ауызша белгі береді: "ЖОҚТЫ ЖОҚТЫРМА". Сонымен қатар, үлкен ұшақтарды ұшқыштар командасы ретінде екі адам жұмыс істеуі үшін жасақталған. Бірі ұшақты ұшады, байланыс пен соқтығысуды болдырмауды басқарады, ал екіншісі ұшақ жүйелерін басқарады. Бұл кез келген экипаж мүшесінің жұмыс жүктемесін азайтатын және бір экипаж мүшесінің басқасының жұмысын тексеруге мүмкіндік беретін адамдық артықшылықты қамтамасыз етеді. Қауіпсіздік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін, әуе кемелерінің ұшақтарында арнайы құрылғылар орнатылған. Кейбір жағдайларда ұшқышқа әуе кемесінің ұшу ерекшеліктері бойынша қауіпсіз емес жабдықтың жағдайы туралы ескертілуі мүмкін. Әдетте өте нәзік, жоғары өнімділіктегі ұшақтарды ұзартылған қону тетігінің аэродинамикалық созылуысыз қауіпсіз қону жылдамдығына дейін баяулау өте қиын болады.
Механикалық ақау
Механикалық ақаулық - құрсақпен қонудың тағы бір себебі. Құс қондырғының көпшілігі электрлі қозғалтқыштармен немесе гидравликалық актуаторлармен жұмыс істейді. Бірнеше рет қайталану әдетте ұшу-қону тетіктерінің бүкіл ұзарту процесін бір сәтсіздікке ұшыратудан қорғайды. Электрлік немесе гидравликалық қозғалтқыштармен жұмыс істесе де, қону тетігі әдетте бірнеше көзден қуат алады. Электр жүйесі бұзылған жағдайда, апаттық кеңейту жүйесі әрқашан қол жетімді. Бұл қолмен жұмыс істейтін кранк немесе сорғы түрінде немесе механикалық еркін құлау механизмі түрінде болуы мүмкін, ол жоғарыға қарай бұғатталуды ажыратып, қону тетігінің ауырлық күші мен/немесе ауа ағыны салдарынан құлап, бұғатталуына мүмкіндік береді. Егер қону тетігінің бір аяғы ғана созылмаса, ұшқыш барлық тетіктерді кері тартқанда, құрсақпен қонуды жүзеге асыра алады, өйткені ол ұшақты бір тетігі жоқ тетіктермен басқаруды бір тетігі жоқ тетіктермен басқарудан гөрі, тетіктерсіз ұшу кезінде басқару оңайырақ деп санайды. Кейбір ұшақтар, мысалы A 10 Thunderbolt II, құрсақта қонуды қауіпсіз ету үшін арнайы жасалған. А-10 ұшағының негізгі дөңгелектері ұшақтың ішінен шығып тұр, сондықтан ол жерге құлап, дөңгелекті айналдырады.
Адамсыз құрсақпен қону
Ұшақтардың ұшақтағы экипажы тастап кеткеннен кейін салыстырмалы түрде сәтті қонуға мүмкіндік беретін мысалдар бар. 1942 жылдың сәуірінде совет кемелеріне шабуыл жасағаннан кейін, неміс Junkers Ju 88 бомбалаушысын экипажы тастап кетті және Норвегияның солтүстігіндегі Финнмаркта Гарддеварре деген төбе басына құлады. Ол 1988 жылы қалпына келтірілді және қазіргі уақытта Норск Лайфффартсмузейде, Бодо әуежайындағы Норвегия авиация музейінде көрсетіледі. 1956 жылы 27 қыркүйекте Bell X 2 эксперименталды ұшағы Mach 3.2 жылдамдығының рекордтық көрсеткішіне қол жеткізгеннен кейін, бірнеше рет тоқтап, құлайтыннан кейін, адамсыз құлады. Ол тек қана үстінен зақымдалған деп саналды, соққы кезінде үш бөлікке бөлінді. Ұшқыш ұшақтың басқаруын жоғалтып алғаннан кейін құтылу жүйесін қолданған. Ол өзінің капсуласы шөлге тигенде қаза тапты. Мүмкін, ең танымал - АҚШ Әуе күштері Конвайр F 106 Дельта Дарт, құйрық нөмірі 58 0787. 1970 жылы ақпанда ұшақ Монтана штатының үстінен дөңгелек айналды. Пилоттың ұшып кетуінен кейін ұшақтың айналуы тұрақтанды, ал Delta Dart Монтана штатының Биг Сэнди қаласының маңында жерге құлағанға дейін бірнеше шақырым ұшып кетті. Кейіннен "Корнфилд Бомбардер" деп аталатын ұшақ жөндеуден өтіп, қайтадан пайдалануға берілді. F 106 ұшағы қызметтен шығарылғаннан кейін, ұшақ АҚШ Әуе күштері Ұлттық мұражайына тапсырылды.
Мысалдар
1940 жылы 29 қыркүйекте, 1940 жылы Броклзби ортасында әуеде болған соқтығысу кезінде, екі Avro Ansons соқтығысқаннан кейін бір-біріне қосылды. Жоғарыдағы ұшақтың екі қозғалтқышы да соқтығысу кезінде істен шыққан, бірақ төменгі ұшақтың қозғалтқыштары толық қуатымен жұмыс істей берді. Төменгі Ансонның ұшқышы жарақат алып, құтқарылды, бірақ жоғарғы Ансонның ұшқышы Леонард Грэм Фуллер ұшақтардың қос ұшағын өзінің айлерондары мен жапқыштарымен басқара алатынын анықтады. Ол Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Броклзби қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 6 шақырым жердегі үлкен падокта сәтті апаттық жерге қонғанға дейін соқтығысудан кейін 8 шақырымға (5 миль) жол жүрді. 2000 жылдың 4 шілдесінде Малев 262 рейсі, Туполев Ту 154 ұшағы, қону кезінде кездейсоқ жылдамдықты көтерумен қонуға және ұшу-қону жолына шықты, бірақ айналмадан кейін қалыпты түрде ұшып, қонуға мүмкіндік алды. Жарақат алғандар туралы хабар берілмеген. 2006 жылдың 9 сәуірінде Canadair CL 215 су бомбалаушысы, Buffalo Airways компаниясы түрік үкіметінің құрсағына сатты. Түрік ұшқыштары қону тетігін түсірмеген кезде, ол Измир Аднан Мендерес әуежайының ұшу-қону жолағына қонды. Құлап түскенде корпус зақымдалды, зардап шеккендер жоқ, бірақ Buffalo апатта зақымдалғандарды ауыстыру үшін жаңа құлап түсетін есіктерді ұшуға мәжбүр болды. 2006 жылы 8 мамырда АҚШ Әскери-әуе күштері B 1 Lancer стратегиялық бомбалаушысы Үнді мұхитындағы Диего Гарсия атолына астыңғы көлікті түсірмей қонды. Одан кейін өрт шықты, бірақ ол тек кішігірім жарақаттармен сөндірілді. Пилоттар ескерту жүйесін өшіріп тастады, ол оларды қадағалау туралы ескертетін және құтқару панеліне қызыл ескерту шамдарын көрмей қалды. Ұшақ 8 миллион долларға жуық жөндеуден өткен соң, келесі жылы қайтадан пайдалануға берілді. 2011 жылдың 1 қарашасында LOT Polish Airlines рейсі 016, Боинг 767, капитан Тадеуш Врона Ньюарк Либерти халықаралық әуежайынан Варшава Шопен әуежайына бара жатқан жердегі қону тетігінің жоғалуымен төтенше жағдай жариялады. Бұл ұшақ 767 ұшағының ең жаңа үлгісі. Ол Варшавада кішкене өртпен құрсақпен қонды, бірақ барлық жолаушылар мен экипаж жарақатсыз шығарылды. Кейін әуежай бір күннен астам уақыт жабық тұрды. 2020 жылдың 22 мамырында Пәкістан халықаралық әуе компаниясының 8303 рейсі, Airbus A320 ұшағы, ұшқыштың қателігіне байланысты қондыру тетігі ашылмаған құрсақпен қонуға ұшырады. Екіпаж айналып өтуді қалап көргенімен, құрсақпен қону екі қозғалтқышты да зақымдады, олар айналып өткеннен кейін істен шықты. Ұшақ Қарачидің Аллама Икбал халықаралық әуежайының маңында тығыз орналасқан тұрғын үй аумағына құлап, оның бортындағы 99 адамның 97 - ы, сондай-ақ жердегі біреу қаза тапты. 2023 жылдың 5 қазанында FedEx Flight 1376 рейсімен Чаттануга мегаполитен әуежайынан Мемфис халықаралық әуежайына ұшып бара жатқан Боинг 757 рейсі қайта оралып, төмен түсе алмағаны үшін құрсақпен қонуға мәжбүр болды. Ол ұшу-қону жолағынан шығып кетті, бірақ экипажға зақым келген жоқ.