Кіріспе

Ұшу кезеңі – көлік құралының жер немесе су бетінен көтеріліп, әуеге ұшу кезеңі. Ұшақ тік көтерілген жағдайда, бұл ұшыру деп аталады. Көптеген ұшақтар горизонтальды түрде ұшу үшін ұшу-қону жолағымен қозғалыстан бастап, көтеріледі. Ал ауа шары, тікұшақтар және кейбір арнайы қанатты ұшақтарға (VTOL ұшақтары, мысалы, Harrier және Bell Boeing V22 Osprey) ұшу-қону жолағы қажет емес.

Қуаттандыру параметрлері

Жеңіл ұшақтар үшін әдетте ұшу кезінде толық қуат қолданылады. Ірі көлік санатындағы (лайнер) ұшақтар ұшу кезінде төмендетілген қуатты пайдалануы мүмкін, қуаттың толық деңгейінен кемірек қолданылуы қозғалтқыштың қызмет ету мерзімін ұзарту, техникалық қызмет көрсету шығындарын азайту және шу эмиссиясын төмендету үшін жасалады. Кейбір төтенше жағдайларда, ұшақтың өнімділігін арттыру үшін қолданылатын қуатты арттыруға болады. Ұшу алдында, әсіресе поршенді қозғалтқыштар, қозғалтқышқа қатысты проблемаларды тексеру үшін жоғары қуатпен сынақтан өткізіледі. Ұшаққа айналу жылдамдығына (көбінесе Vr деп аталады) дейін үдеуге рұқсат етіледі. «Айналу» термині ұшақ жерде тұрғанда негізгі қону доңғалағының осінен айналуын білдіреді, әдетте ұшу басқару органдарын жұмсақ қолдану арқылы ұшақтың кеңістіктік бағытын өзгертуге немесе жеңілдетуге мүмкіндік береді (қанаттардың астындағы/үстіндегі ауаның дұрыс орын ауыстыруы болғаннан кейін, ұшақ өздігінен көтеріледі; басқару органдары осы процесті жеңілдетуге арналған). Қанаттан көтерілу күшін арттыру және ұшуды іске асыру үшін мұрынды шамамен 5°–15° көтеріңкі бұрышқа көтеруге болады. Көптеген ұшақтар үшін, көтерілуге тырысу үшін ұшу жолындағы жылдамдыққа жету қажет болады. Жоғары жылдамдықпен жұмыс істеуге арналған (мысалы, коммерциялық реактивтік ұшақтар) тұрақты қанатты ұшақтар ұшу кезінде кездесетін төмен жылдамдықтарда жеткілікті көтерілу күшін жасау қиын. Сондықтан олар жоғары көтерілу күшін қамтамасыз ететін құрылғылармен жабдықталады, көбінесе ұшырғыштар мен әдетте жапсырмалар, олар қанаттың қисықтығын және көбінесе ауданын арттырады, осылайша оны төмен жылдамдықтарда тиімдірек етеді, демек, көбірек көтерілу күшін жасайды. Бұл құрылғылар ұшу алдында қанаттан ашылады және көтерілу кезінде жиналады. Олар басқа уақытта да қолданылуы мүмкін, мысалы, қону алдында.

Қажетті жылдамдықтар

Қажетті ұшу жылдамдығы ұшақтың салмағына және конфигурациясына (қажет болған жағдайда, қанаттың құрылғыларының орналасуына) байланысты өзгереді және ұшу экипажына көрсеткіштің жылдамдығы ретінде беріледі. Көліктік санаттағы ұшақтармен ұшу кезінде V жылдамдықтарының концепциясы қолданылады: V1, VR және V2. Бұл жылдамдықтар жоғарыда аталған ұшу-қону көрсеткіштеріне әсер ететін факторлармен ғана емес, сонымен қатар ұшу-қону жолағының ұзындығы мен еңістігімен және кез келген ерекше жағдайлармен, мысалы, ұшу-қону жолағының соңындағы кедергілермен анықталады. V1 жылдамдығынан төмен, егер қиын жағдай туындаса, ұшу тоқтатылуы керек; V1 жылдамдығынан жоғары ұшқыш ұшуды жалғастырады және қону үшін қайта оралады. Екінші ұшқыш V1 деп хабарлағаннан кейін, VR немесе «көтерілу» деп хабарлайды, бұл ұшақты көтеру керек екенін көрсететін жылдамдық. Көліктік санаттағы ұшақтар үшін VR жылдамдығы бір қозғалтқыш істен шыққан жағдайда V2 жылдамдығында реттеліп белгіленген биіктікке жетуге мүмкіндік беретіндей есептеледі. Содан кейін V2 (қауіпсіз ұшу жылдамдығы) хабарланады. Бұл жылдамдық қозғалтқыш істен шыққаннан кейін, көтерілу жылдамдығы мен бұрышының көрсеткіштеріне сәйкес сақталуы тиіс. Бір қозғалтқышты немесе жеңіл екі қозғалтқышты ұшақта ұшқыш ұшуға және кез келген кедергілерден өтуге қажетті ұшу-қону жолағының ұзындығын есептейді, ұшу-қону жолағының жеткілікті болуын қамтамасыз етеді. Ұшудан бас тарту жағдайында ұшу-қону жолағында тоқтау мүмкіндігі үшін қауіпсіздік шегі қосылуы мүмкін. Мұндай ұшақтардың көпшілігінде қозғалтқыштың бұзылуы ұшудан бас тартуға әкеледі, себебі ұшу-қону жолағының соңына дейін жүгіру, ұшуды жалғастыруға жеткіліксіз қуатпен көтерілуден жақсырақ. Егер кедергіні жою қажет болса, ұшқыш ең жоғары көтерілу бұрышы (Vx) жылдамдығында көтеріледі, бұл ең көп биіктікке жетуге мүмкіндік береді. Егер кедергіні жою қажет болмаса немесе кедергі жойылғаннан кейін, ұшқыш ең жақсы көтерілу жылдамдығына (Vy) дейін жылдамдықты арттыра алады, онда ұшақ ең аз уақытта ең жоғары биіктікке көтеріледі. Жалпы алғанда, Vx жылдамдығы Vy жылдамдығынан төмен, оны жүзеге асыру үшін жоғары көтерілу бұрышы қажет. Ұшу үшін қажетті жылдамдықтар ауа ағынына қатысты (көрсеткіштің жылдамдығы). Алдыңғы жел ұшу үшін қажетті жер жылдамдығын азайтады, себебі қанаттарда ауа ағыны күшейеді. Әдеттегі ұшу жылдамдықтары реактивтік ұшақтар үшін шамамен құрайды. Жеңіл ұшақтар, мысалы Cessna 150, шамамен жылдамдықта ұшады. Ұшақтар тіпті төменгі ұшу жылдамдықтарына ие. Белгілі бір ұшақ үшін ұшу жылдамдығы әдетте ұшақтың салмағына байланысты болады; салмақ қанша ауыр болса, жылдамдық сонша жоғары болуы керек. Кейбір ұшақтар қысқа ұшу және қону (STOL) үшін арнайы жасалған, олар өте төмен жылдамдықтарда әуеге көтерілу арқылы оны жүзеге асырады.

Көмек

Көмектетілген ұшу – ұшақтың әуеге көтерілуіне көмектесетін кез келген жүйе (тек өзінің күшімен емес). Мұндай қажеттілік ұшақтың салмағының қалыпты ең жоғары ұшу салмағынан асып кетуіне, жеткіліксіз қуатқа, ұшу-қону жолағының ұзындығының жеткіліксіздігіне, ыстық және биік орналасқан әуежайға немесе осы төрт фактордың жиынтығына байланысты туындауы мүмкін. Қозғалтқышы жоқ және өздігінен ұшуға мүмкіндігі жоқ жолсермелерге де көмектетілген ұшу қажет. Сондықтан көмектетілген ұшу талап етіледі.

Тік

Тік ұшып көтерілу – тік траекториямен ұшып көтерілетін ұшақтар немесе зымырандар. Тік ұшып көтерілу аэропорт қажеттілігін жояды. Көптеген тік ұшып-қонатын ұшақтар көлденең қонуға да қабілетті, бірақ Люфтваффедегі кейбір зымырандық ұшақтар тек тік ұшып, басқа тәсілдермен қонған. Бахем Ba 349 Natter тік ұшып шыққаннан кейін парашютпен қонды. Нацистік Германияда әзірленген басқа да кейінгі жобалар, мысалы Heinkel P.1077 Julia немесе Focke Wulf Volksjäger 2, дерлік тік бұрышпен ең жоғары билікке көтеріліп, кейін сырғанап қонды.

Ұшу

Тік ұшып-қону және қону (VTOL) ұшақтарына тік ұшып, қонуға және ауада тұрақтап қала алатын тұрақты қанатты ұшақтар, сондай-ақ тікұшақтар және инерциялық роторлары бар басқа ұшақтар, мысалы, tilt-роторлар жатады. Кейбір VTOL ұшақтары CTOL (дәстүрлі ұшып-қону), STOL (қысқа ұшып-қону) және/немесе STOVL (қысқа ұшып, тік қону) сияқты басқа режимдерде де жұмыс істей алады. Ал кейбір тікұшақтар сияқтылары ұшақта көлденең қозғалысқа төтеп бере алатын шасси болмағандықтан, тек VTOL арқылы ғана жұмыс істей алады. VTOL – V/STOL (тік және/немесе қысқа ұшып-қону және қону) ұғымының бір бөлігі. Әскери қызметте тікұшақтардан басқа екі түрлі VTOL ұшағы бар: Bell Boeing V 22 Osprey сияқты инерциялық роторды пайдаланатын және Harrier отбасы сияқты бағытталған реактивтік күш қолданатын ұшақтар.

Ракетаны ұшыру

Ракетаның ұшу фазасын "ракета ұшыру" деп атайды. Орбиталық ғарышқа немесе планетаралық кеңістікке ұшу үшін жасалатын ұшырулар көбінесе жердегі бекітілген орыннан жүзеге асырылады, бірақ Сан-Марко платформасы сияқты немесе "Sea Launch" ұшыру кемесі сияқты су үстіндегі платформадан да болуы мүмкін.