Кіріспе
Ұшақтың өз күшімен жерде қозғалуы – таксилеу (сирек жағдайда таксилеу деп жазылады) – ұшақтың буксир немесе кері сүйрету арқылы емес, өз күшімен жерде қозғалуы. Ұшақ әдетте дөңгелектермен қозғалады, бірақ бұл термин шаңғы немесе поплавоктары бар (су арқылы жүзу үшін) ұшақтарды да қамтиды. Ұшақ ангардан ұшу-қону жолағына немесе әуежайдың басқа да бөліктеріне көшкенде такси жолдарынан пайдаланады. «Таксилеу» термині ұшу алдындағы ұшу-қону жолағындағы үдеу кезеңіне немесе қонудан кейінгі тежеу кезеңіне қолданылмайды, олар тиісінше «ұшуға дайындалу» және «қонудан кейінгі тежелу» деп аталады.
Taxiing (rarely spelled taxying) is the movement of an aircraft on the ground, under its own power, in contrast to towing or pushback where the aircraft is moved by a tug. The aircraft usually moves on wheels, but the term also includes aircraft with skis or floats (for water based travel). An airplane uses taxiways to taxi from one place on an airport to another; for example, when moving from a hangar to the runway. The term "taxiing" is not used for the accelerating run along a runway prior to takeoff, or the decelerating run immediately after landing, which are called the takeoff roll and landing rollout, respectively.
Этимология
1909 жылы авиация журналистері көлік қанағаттанбаған қалаларда таксилердің орнына ұшақтар қолданылатынын болжады. Кейбір авиаторлар мен тіл білгіштері 1911 жыл шамасында "такси" сөзінің "ұшақ" мағынасында сленг ретінде қолданылғанын хабарлайды. Олардың пікірінше, ұшақтардың ұшуға дайындалу кезінде немесе қонғаннан кейін қозғалысы, жолаушы іздеп айнала жүретін таксилердің баяу қозғалысын еске түсірген. Сондай-ақ 1909 жылы француз авиациясының пионерлері Блерио, Фарман және Воазин "такси" терминін оқушының кездейсоқ ұшып кетпеуі үшін арнайы жасалған оқу ұшағы үшін қолданды. "Такси" сөзінің ұшаққа қатысты қолданылуы тез тоқтап қалды, бірақ "таксилеу" етістігі қалып қойды, және "такси жолағы" сияқты сөздер одан туындады.
Қозғалтқыш
Ұшақты алға жылжытуға қажет күш оның винттерінен немесе реактивті қозғалтқыштарынан туындайды. Артқа жылжу үшін кері итермелеуді Boeing C 17 Globemaster III сияқты итермелеуді кері бағыттайтын құрылғылар немесе Lockheed C 130 Hercules сияқты кері бұрылатын винттер жасау арқылы жүзеге асыруға болады, бұл сирек кездесетін процедура "қуатпен артқа жылжу" деп аталады. Дегенмен, көптеген ұшақтар өздігінен артқа жылжуға арналмаған, сондықтан оларды қолмен немесе ұшақ сүйрегіші көмегімен итеру қажет. Төмен қуат режимінде, жану қозғалтқыштары круиздік қуат режиміне қарағанда төмен тиімділікпен жұмыс істейді. Типик A320 ұшағы күніне орташа есеппен 3,5 сағат таксилеп жүреді, соның салдарынан отын жұмсайды. Жоғары жүктемелі ұшақтарда қозғалтқыштарды таксилеу кезінде тоқтатуға мүмкіндік беретін гибридтік электрлік алдыңғы доңғалақты жүйелерді әзірлеу жұмыстары жүріп жатыр.
Бақылау
Рульді басқару мұрындық дөңгелекті немесе құйрық дөңгелегі/бағыттайтын қанатты айналдыру арқылы жүзеге асырылады; ұшқыш бағытты өз аяқтарымен басқарады. Ірі реактивтік ұшақтарда кабинаның сол жағында мұрындық дөңгелегін гидравликалық түрде бұруға мүмкіндік беретін рульдік дөңгелек орналасқан. Тежеуді дифференциалдық саусақ немесе өкше тежегіштері арқылы басқару жүзеге асырылады. Барлық ұшақтарда бағытталатын дөңгелектер болмайды, ал кейбір жағдайларда басқару тек дифференциалдық тежеу арқылы (мысалы, Van ұшақтарының барлығы) немесе тек бағыттайтын қанат арқылы (барлық гидроұшақтарды қоса алғанда) жүзеге асырылады.
Қауіпсіздік
Ұшақтар рулдағанда (жерге қонғаннан кейін қозғалғанда) баяу жылдамдықпен қозғалады. Бұл оларды жылдам тоқтатуға мүмкіндік береді және егер қажетсіз жағдайда жолдан шығып кетсе, үлкен ұшақтардың доңғалағына зақым келтірмеуге көмектеседі. Рулдау жылдамдығы әдетте... Вертолеттердің ротордан төмен қарай соққан ауасы (вертолеттік ағын) тұрақтап тұрған жеңіл ұшақтардың жанында рулдауды шектейді. Терминалдар маңында қозғалтқыш күшін пайдалану шектеледі, себебі реактивті ағыннан (соплодан шығатын газдан) құрылымдық зақымдану немесе қызметкерлердің жарақат алу қаупі бар.
Rotor downwash limits helicopter hover taxiing near parked light aircraft. The use of engine thrust near terminals is restricted due to the possibility of structural damage or injury to personnel caused by jet blast.