Кіріспе

WW2 SOE агенті, полковник Дюан Тайрелл "Билл" Хадсон, (11 тамыз 1910 1 қараша 1995) - Ұлыбританияның арнайы операциялар атқарушы офицері, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия партизандары мен четниктермен байланыс офицері болып жұмыс істеді.

Ерте өмір

Дюэн Тайрелл Хадсон 1910 жылы 11 тамызда Бромлиде, Кент штатында Оңтүстік Африка ата-анасының отбасында дүниеге келген. Ол Оңтүстік Африканың Грэмстаун қаласындағы Сент-Эндрю колледжінде оқыды, содан кейін Лондон Император колледжінің Корольдік тау-кен мектебіне оқуға түсті. Ол бокста, регбиде, жүзуде, ат үстінде, шаңғыда және күреспен айналысуда үздік болды. Хадсон "жақсы, мықты адам" ретінде сипатталды, ол Джеймс Бондтың шабыттанған адамдарының бірі болды. Оңтүстік Африкада тау-кен инженері болып жұмыс істеген Хадсон 1935 жылы Югославияға барып, тау-кен өндірісіне араласып, кейбір іздеу жұмыстарын жүргізді. Келесі жылы Югославияда тұратын ақ орыс балеринасы Ада Проскурниковаға үйленді. Ол Хадсонның шахтасына жақын тұрудан бас тартты, олар көп ұзамай ажырасты. 1938 жылы Хадсон серб-хорват тілін еркін меңгерді. Хадсонның тау-кен іс-әрекеті Белградта кен инженері кеңесшісі және Мачва аймағындағы Заячадағы антимон кенішінің басқарушысы болып жұмыс істеді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың күзінде Хадсон Ұлыбританияның құпия барлау қызметінің (SIS) D бөліміне, соғыс кезінде саяси жасырын әрекеттер мен жарымәскери операцияларды жүргізуге жауапты бөлімге қабылданды және Загребте орналасқан. Осы кезеңде Хадсонның SIS-тегі әріптестерінің бірі өлтірілді, ал неміс жақтастары хорваттар оның кеңсесінің астына бомба орнатқан, ол оны өлтіруге жақындады. Ол Югославияның Адриатика порттарында лимпеттік миналарды қолдана отырып, осьтік кемелерге шабуыл жасау үшін саботаж ұйымын құрды. 1940 жылдың ортасында D бөлімі жаңа Арнайы операциялар атқарушысына қосылды және Каирде Балқандағы арнайы операциялар үшін SOE штаб-пәтері құрылды. 1941 жылдың ақпан айында Хадсон итальяндық кемені суға батырды. 1941 жылы сәуірде Югославияға қарсы күштердің басып кіргенінен кейін Хадсон елден шығарылды.

Черногория

13 қыркүйекте Хадсон мен Югославияның әскери қызметшілерінің шағын тобы Каирден әуе арқылы Мальтаға "Буллзэй" деген кодпен аталған жаңа SOE миссиясының бірінші аяғында кетті. Үш күннен кейін олар британдық HMS Triumph су асты кемесіне отырды, ол топты 20 қыркүйек күні кешке Италияның Черногория аумағындағы Петровац маңындағы жағалауға түсірді. Оларды жағаға дейін капитан Джулиан Амери шығарып салды. Каирден аз уақыт бұрын кетіп қалған олар кемедегі жабдықтарды жинап алуға мәжбүр болды. Партияның құрамына Хадсон (соғыс аты "Марко" қолданып), бұрынғы Корольдік Югославия армиясының майоры Захарие Остожич және Корольдік Югославия әуе күштерінің екі бұрынғы мүшесі, майор Мирко Лалатович және радиооператор болған сержант Велько Драгичевич кірді. Лалатович пен Остожич екеуі де Черногориядан. Бастапқыда бұл топ тек югославтардан құралған болатын, ал Хадсонға олар кетерден 12 сағат бұрын ғана еріп кетуді бұйырған болатын. Хадсонның нұсқаулары түсініксіз болды; ол "расасына, наным-сеніміне немесе саяси көзқарасына қарамастан, жауға қарсылық көрсететін барлық топтармен байланыс орнату, тергеу және олар туралы есеп беру" керек еді. Сонымен қатар, оған "душманмен кім соғысып жатқанын анықтау" және "қозғалыс күштерінің барлық элементтерін үйлестіру" тапсырылды. 1941 жылдың жазында британдықтар Югославияда не болып жатқанын білмеді, бірақ олар Югославиядағы неміс және итальяндық қолбасшылардың Берлинде және Римде "террористер" мен "бандиттердің" шабуылдары туралы шағымдарын радио арқылы хабарлағанын көрсетті. Бұл қарсылық жасалып жатқанын дәлелдеді. Партияны жағалауға жақын партизандық бөлімшелер жинады, ал 26 қыркүйекте олар Арсо Йованович пен Милован Джилас бастаған коммунистердің көтерілісшілері тобымен бірге болды. Бұл топтар, ұлттық бастамадағы четниктер топтарымен бірге шілдеде итальяндықтарға қарсы көтерілген күштердің шашыраңқы қалдықтары болды. Италиялықтар Черногориядағы бүлікті басу үшін албандық бейрежімелілерді орналастырды, ал албандықтардың зұлымдықтары коммунистерге қарсы жергілікті қарсылық тудырды, олар жеңіске үміті жоқ көтерілісті ойланбай бастады деп айыпталды. Көтеріліс алты апта ішінде басылып, коммунистер мен четниктер арасында жік пайда бола бастады. Оқиғалар орын ала бастады, ал Хадсон коммунистердің бастаған топтары күштірек деп бағалады. Бастапқыда Италияның Подгорицадағы штаб-пәтерінен солтүстікке қарай 16 км жердегі Радовче ауылында орналасқан Хадсон радио арқылы Мальтаға Черногориядағы коммунистер басқарған көтерілісшілерге көмек көрсетуді ұсынды. Хадсон "Қарлы Моңғолияның бостандық күштерінің" қарулы күші 5000 адамнан құрайтынын, коммунистік партизандар шетіктерден гөрі жақсы тәртіпті және күреске көбірек берілгенін хабарлады. 10 қыркүйекте Мальтадағы британдықтар полковник Михайловичтің Сербияның батысында орналасқан партизандық күшті басқарып отырғанын көрсететін радиохабарлама алды. Хадсонға беймәлім, оның партиясының югослав мүшелері бұны білетін және оларға Югославияның жер аударылған үкіметі Михайловичтің штабына мүмкіндігінше тезірек баруға бұйрық берген. 9 қазанда Хадсон Михайловичтің бар екендігі туралы өзінің британдық байланыстары арқылы хабардар болды, сондай-ақ Михайловичтің хабарларын шифрлау үшін радио кодтары болмағандықтан, оған Батыс Сербияға баруды бұйырды. Хадсон мен Остожич 13 қазанда Сербияға жолға шықты, оларды Жованович, Джиллас және тағы бір аға партизан Митар Бакич ертіп жүрді. Черногория партизандарының басшылары ұлттықшылдармен қарым-қатынасты қалай басқаруға қатысты нұсқаулар алу үшін Батыс Сербиядағы Ужицедегі өздерінің жоғарғы штабына баруы керек еді. Партия өзінің екі радиосын Лалатович пен Драгичевичпен қалдырды, бірақ біреуі өртеніп, екіншісі ауыр және ескірген. Хадсон радионың жұмысын үйренбеген.

Титоның штабында

Хадсон, Остожич және партизан басшылары Черногориядағы партизандық азат етілген аумақтар мен Санджак арқылы Германияның Сербияны басып алған аумағындағы Батыс Морава өзенінің аңғарына дейін саяхаттады, бұл кезде Хадсон партизандық ұйымға оң көзқарас қалыптастырды. Партия 25 қазанда Ужице қаласына, Ужице Республикасының орталығы болып келді. Хадсон Жосип Броз Титомен танысады, оны "Тито" деген псевдониммен таныстырады. Ол Титоға радиомен қамтамасыз ету үшін Каирдің мемлекеттік корпорациясымен байланыс орнатуға қажетті техникалық ақпаратты ұсынды. Ол Титоның ұсынысын қабылдауын, тіпті Титоның материалдық қолдауды өз алдына қоюын талап етті. Ол Титоға Михайловичке де баратынын айтты. Тито Хадсонды жылы қабылдады, бірақ ол өзін ұстай алмады. Осы кезде Тито мен Михайлович арасындағы қарым-қатынас жақсы теңдестірілген, бірақ жалғасатын ынтымақтастық ықтималдығы аз болды. Тито Хадсонмен партизандық тәртіп туралы ақпарат алмады, ал Хадсон британдықтардың мүдделеріне біріккен югославтық қарсылық ең жақсы қызмет ететінін атап өтті. Тито, өз кезегінде, Хадсонға Михайловичпен қақтығыстан аулақ болғысы келетінін көрсетті, бірақ барлық бұрынғы югослав офицерлері оның шабуыл кезінде болған апатты көрінісімен келіспей қалды деп есептеді. Тито Хадсонға егер Михайлович онымен ынтымақтастық жасамаса, ол четниктердің басшысы немістерге қарсы партизандық операцияларға араласпайды деп күткенін айтты. Хадсон Крупаньде германдармен күрескен партизандарға куә болды, содан кейін Ужицеге оралды. Осы арада Остожич Михаиловичке барып, Хадсонға мүмкіндігінше тезірек Михаиловичтің штабына бару керектігі туралы хабарды әкелді. Өзінің сымсыз құрылғыларын Черногорияда қалдырған Хадсон Ужицада болған кезінде SOE Каирмен байланыс жасамады.

Михайловичтің штабында

Хадсон 25 қазанда Ужицеден шығып, сол күні Равна Гораның етегіндегі Бражичи ауылында Михайловичтің штабына келді. Келуіне бірден кейін Хадсонды Михайлович "коммунистік қарақұрыммен" бірге болғандығы үшін сөгіп тастады. Хадсон четник басшысына Титоға кез-келген уақытта барып тұрғанын айтқан кезде, Михайлович егер бұл орын алса, британдықтармен қарым-қатынасты үзумен қорқытты. Хадсон Равна Гораға келгеннен кейін екі күннен аз уақыт өткен соң, Тито мен Михайлович бірлескен команда құруға соңғы күш салу үшін кездесті, бірақ Титоның Хадсонның келіссөздер кезінде қатысуын сұрауына қарамастан, Михайлович бұл қажет емес деп тұрып қалды. Уақытша келісімге қарамастан, екі көшбасшы өзара келіспей қалды; Тито өзін немесе өз күштерін Михаиловичтің бақылауына алмады және Михаиловичтің немістерге шабуыл жасауды тоқтату туралы өтінішіне құлақ аспады. Осы уақытқа дейін Михайлович Остожичтен өзінің босқындықтағы Югославия үкіметінен ресми түрде танылғанын білген, ол сонымен қатар британдықтардың танылуы мен қолдауына уәде берген. Батыс Сербиядағы жағдай азаматтық соғыстың басталуымен байланысты болды. Партизандар мен четниктердің кейбір бірлескен қалалары мен бірлескен операцияларына қарамастан, екі лагерь арасында сенімсіздік атмосферасы басым болды. Хадсонның өзі әлі де сымсыз радиоға қол жеткізе алмады. Лалатович пен Драгичевич Хадсонның кетуінен кейін Ужицеге келген, бірақ Лалатович Драгичевичсіз Равна Гораға жол тартты. Драгичевич партизандарға қосылды және маңызды партизандық сымсыз оператор болды. Хадсон Михайловичтің радиосын пайдалана алды, бірақ 2 қарашадан бастап британдықтардың қолдауына сенімді Михайлович партизандық топтармен қақтығыстарды бастады, бұл Хадсонға кедергі бола алмады. Михайловичке кейбір қаражатты әуеден жеткізгеннен кейін, Хадсон Каирге хабар жіберіп, британдықтардың Михайловичке қолдау көрсетуін партизандармен ынтымақтастығына байланысты деп ұсынды. Британ үкіметі Хадсонның ұсынысын қабылдағанда, Михайлович Хадсонның әрекеттерін саботаж деп санады, ал олардың жұмыс қарым-қатынасы бұзылды. Титоның өз кезегінде Хадсонның араласқан алғашқы әрекеттері туралы және қаржының әуеден түсірілуі оның кеңесіне қарсы жүргізілгені туралы ештеңе білмеген. Бұл Титоның да Хадсонға сенімсіз екенін білдірді. Қарашаның ортасынан аяғына дейін Хадсон шеберлері мен партизандар арасындағы үш кездесуге қатыса алды. Партизандар мұны жасайтынын, бірақ Михайловичтің жалпы командалығын қабылдамайтынын айтты. Жоғалған Югославия үкіметі тіпті Михаиловичке партизандармен жұмыс істеуге қысым жасады.

Миссияның сәтсіздігі

Хадсон партизандар мен четниктерді жаумен бірге күресуге көндіруге тырысқанда, бұл әрекеті мүлдем сәтсіз болды. Айлар бойы Хадсон өзін жалғыз сезініп, қиын өмір сүріп, Югославияны басып алған неміс және итальяндық күштерден қашып, партизандар мен четниктер арасындағы азаматтық соғысты аяқтау үшін нәтижесіз әрекет етті.

Польша

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында Хадсон Германияның Польшаны басып алған жерінде (1939-1945), Отандық армиямен байланыс орнатуға арналған Фрестон миссиясын басқарды. Польшаға парашютпен түсу 1944 жылдың 26-27 желтоқсанында жүзеге асты. 1945 жылдың 3 қаңтарында Билл Хадсон мен оның британдық SOE арнайы миссиясы Фрестон Польшаның ішкі әскерінің қолбасшысы генерал Леопольд Окулицкиймен Одровуж, Радомско ауданындағы Радомско маңындағы "Закисзе иесінде" кездесті. Билл Хадсон Польшада Отандық армияның қолбасшысы генерал Леопольд Окулицкимен ұзақ әңгімелескен. Капитан Д.Т. Билл Хадсон 1945 жылы 3 қаңтарда былай деп жазды: "Біз Отандық армияның қолбасшысы және досымыз полковник Рудковскиймен кездестік. Сондай-ақ, аты-жөндері мен атқаратын қызметтерін білуге уақыт таппаған тағы бірнеше адам болды. Бізге Ішкі әскердің қолбасшысы шешімді, шыншыл, ақыл-ойы ашық адам болып көрінді. Оның мінез-құлқы тыныш, мейірімді еді. Ол Лондонның SOE кеңсесінен көптеген тұлғаларды білетін және генерал Владислав Андерстің армиясындағы 7-ші жаяу әскер дивизиясына қолбасшылық еткенін мәлімдеді. Біз оның есімін білмедік". 1945 жылы Кеңес Одағының шабуылға шығуы басталғаннан кейін, ол Лондоннан британиялық делегацияның барлық мүшелері жақын жердегі Кеңес Одағының қолбасшылығына берілу керектігі туралы нұсқау алды. Бүкіл миссия Сталиннің бұйрығымен тұтқындалды. Олар билік басындағы Ченстоховадағы совет түрмесінде қамалды. Олар 1945 жылдың 12 ақпанында, Ялтадағы конференция аяқталған соң ғана босатылды. Хадсонның жұмысы НКВД-ның тұтқындауымен қысқарды және ол қысқа уақыт бойы Любянкада қамалды. Содан кейін ол Ұлыбританияға қайтарылды. Хадсон өзінің сарбаздарымен Мәскеу, Одесса және Таяу Шығыстан өтіп Ұлыбританияға оралды.

Қажетті қаражат

Хадсонның бір міндеті - нацистерге қарсы күресушілерге ақы төлеу үшін ағылшын қаражатын бөлу болды. Оған қазіргі валюта бойынша 1,75 млн. фунт стерлингке тең болатын 80 000 фунт стерлингтің иемдену қағаздары мен алмас берілді, оларды ол жартылай шаруалардың ауылдарына көміп тастады. Кейін ол соғыс аяқталғаннан кейін қазынаның бір бөлігі жерленгенін, соғыс аяқталғаннан кейін оны өз есебінен қайтарып алу мақсатымен көмілгенін мойындады. Кейіннен, Румынияда әскерде жұмыс істеген кезде, Хадсон шығыс Еуропадағы британ үкіметінің ағаш сатып алушысы венгр еврейі Стивен Цоллнерді қазынаны қайтарып алу үшін жалдағанын көрсетеді. Золльнер көмілген қазынаның үш бөлігін сатып алуға және оларды дипломатиялық сөмкеде Хадсонға жіберуге қол жеткізді. Алайда Югославия билігі оны ұстап алды, ал Цоллнер бәрін мойындады.

Кейінгі өмірі

Кейін Хадсон Оңтүстік Африкаға көшіп барып, 1995 жылы 1 қарашада қайтыс болды. Сент-Эндрю колледжіндегі жүзу кешені оның құрметіне аталған, ол қайтыс болғаннан кейін мектепке жаңа бассейнге арналған едәуір ақша қалдырған. Ол қайтыс болғаннан кейін Д. Т. Хадсон қоры қайырымдылық қоры ретінде құрылды. Басқа да іс-шаралардың ішінде, қор Оңтүстік Африкадағы мектептерді демеушілік етеді және осы мақсатта аймақтың шіркеулерін біріктіруді көздейді.

Танымал мәдениетте

Хадсон алты шет тілін білетін, әйелдерге ұнайтын адам ретінде танымал болған. The Sunday Times газетінің хабарлауынша, Иан Флеминг Хадсонды өзінің Джеймс Бонд кейіпкерінің үлгісі ретінде қолданған, бірақ кейіпкер оның ағасы Питер Флемингтің үлгісі болған деген болжам да айтылған.