Кіріспе

Курьер және SOE операторы (1912–2011)
Мини-сериал

Нэнси Грейс Огуста Уэйк (30 тамыз 1912 – 7 тамыз 2011), сондай-ақ Мадам Фиока және Нэнси Фиока деп те белгілі, француз қарсыласы қозғалысына қосылған медбике және журналист болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Арнайы операциялар атқарушы (SOE) ұйымында қызмет етті, содан кейін Әуе министрлігінде барлау офицері болып жұмыс істеді. SOE-нің ресми тарихшысы М. Р. Д. Фут: «Оның талмайтын, жұқпалы, көтеріңкі рухы онымен жұмыс істегеннің бәріне қуаныш сыйлады» деді. Оның Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі іс-әрекеттері туралы көптеген әңгімелер оның «Ақ тышқан» автобиографиясынан алынған, олардың басқа көздерден расталуы жоқ. Уэйк Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласында дүниеге келді, Австралияның Сидней қаласында өсті. 1930 жылдары Уэйк француз өнеркәсіпшісі, күйеуі Анри Фиоккамен бірге Марсельде тұрды, сонда соғыс басталды. 1940 жылы Франция нацистік Германияның басып алуынан кейін Уэйк Ян Гарроу және кейін Альберт Герисс басқарған Пат О'Лири қашу желісінің курьері болды. Ол осы желінің мүшесі ретінде одақтас авиаторлардың немістерге түсіп қалмауына және бейтарап Испанияға қашуына көмектесті. 1943 жылы немістер оның қызметінен хабардар болғанда, ол Испанияға қашып, содан кейін Ұлыбританияға барды. Оның күйеуі тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Ұлыбританияға жеткеннен кейін Уэйк «Hélène» шарттық атымен Арнайы операциялар атқарушы (SOE) ұйымына қосылды. 1944 жылдың 29-30 сәуірінде «Freelance» деп аталған үш адамнан тұратын SOE тобының мүшесі ретінде Уэйк SOE мен Аувернь аймағындағы бірнеше Маки тобы арасында байланыс орнату үшін Францияның Альер департаментіне парашютпен секірді, оларға Émile Coulaudon («Gaspard» шарттық атымен) бақылау жасады. Ол 1944 жылдың маусымында Макилер мен үлкен неміс күштері арасындағы шайқасқа қатысты. Шайқастың нәтижесінде Макилер жеңілгеннен кейін, ол 500 километр велосипедпен жол жүріп, Лондонға жағдай туралы есеп беруге кеткенін айтты. Уэйк Ұлыбританиядан Георгий медалімен (1945 жылдың 17 шілдесі), АҚШ-тан «Азаттық медалімен» (1947), Франциядан «Құрмет легионымен» (1970: рыцарь; 1988: офицер), Австралиядан «Австралия орденінің серігі» (2004 жылдың 22 ақпаны) және Жаңа Зеландиядан «Алтын белгісімен» (2006) марапатталды.

Ерте өмір және білім

1912 жылы 30 тамызда Розенэт қаласында дүниеге келген Уэйк алты баланың ең кішісі болды. Оның қарындасы Поурева арқылы маори тегі бар, ол Нгати Маханга іруінен шыққан деп саналады және еуропалықпен үйленген алғашқы маори әйелдерінің бірі болған. 1914 жылы оның отбасы Австралияға көшіп, Солтүстік Сиднейде қоныстанды. Біраз уақыттан кейін оның әкесі Чарльз Август Уэйк Жаңа Зеландияға қайтып оралды, ал анасы Элла Уэйк (қызметтес аты Розиер; 1874–1968) балаларды тәрбиеледі. Сиднейде Уэйк Солтүстік Сиднейдің үй шаруашылығы өнері (үй ғылымдары) мектебінде білім алды. 16 жасында ол үйден қашып, медбике болып жұмыс істеді. Әйелінен мұраға алған 200 фунт стерлингпен (1928 жылғы ақша) Нью-Йоркке, содан кейін Лондонға сапар шегіп, журналист мамандығын өзімен үйренді. 1930 жылдары ол Парижде, кейін Хёрст газеттерінде еуропалық тілші болып жұмыс істеді. Ол Адольф Гитлер мен нацистік қозғалыстың күшеуіне куә болды және Вена көшелерінде "кездейсоқ еврей ерлер мен әйелдерді ұрып-соққан нацистік топтарды көрді".

Мемлекеттік мекеме

Ұлыбританияға жеткеннен кейін Уэйк Арнайы операциялар басқармасына қосылып, бірнеше бағдарламада оқытылды. Францияға бара жатқан агенттерді қадағалаған SOE-дегі аға әйел Вера Аткинс оны "нағыз австралиялық бомба" деп еске алады. "Өте күшті, көздері жарқырап тұрады. Не істесе де, жақсы істейді". Оқу-жаттығу есептерінде оның "өте жақсы және жылдам оқ атушы" және тамаша далалық шеберлікке ие екені жазылған. Ол "еркектерді көңілді мінезімен және нығайып кеткен рухымен ұялтатын" болған. Джон Хинд Фармер (коды "Хуберт") басқарған үш адамнан тұратын "Freelance" тобының құрамында Уэйк Франциядағы Овернь провинциясына парашютпен түсті. Қарсылық қозғалысының жетекшісі Анри Тардиват оны ағашқа ілініп тұрғанын тапты. Ол: "Бұл жылы Францияның барлық ағаштары осындай әдемі жемістерді берсін", - деді, ал ол: "Бұл сөздерді тоқтатып, мені осы ағаштан түсіріңдер", - деп жауап берді. Денис Рейк – радиооператор, команданың үшінші мүшесі. Бұл команда Лондон мен Эмиль Кулодон (Гаспард) басқарған жергілікті маки тобы арасында байланыс құруға тиіс болды. Гаспардпен команданың алғашқы қарым-қатынасы салқын болды. Ол одақтастардан ақша мен қару-жарақ сұрады, бірақ Лондондағы Франция ішкі күштері, Франциядағы түрлі қарсылық топтарының бас ұйымы, оған ынтымақтастық жасауды бұйырғанға дейін келісімге келмеді. Содан кейін SOE қару-жарақ, жабдықтар мен ақшаны көптеп жібере бастады. Уэйктің міндеттері материал мен ақшаны парашютпен түсірілетін жерлерді анықтау, оларды жинау және макилерге бөлу, сондай-ақ жеке сарбаздарға жалақы төлеу болды. Уэйк Францияға одақтастар шабуыл жасамас бұрын (бұл шабуыл 6 маусымда болады) макилердің жоюға тиіс нысаналарының тізімін алып келді. Франциядағы байланыс желілері мен басқа да нысандарды жою немістердің шабуылға жауап беруін қиындатады. Апат. Макилердің мүмкіндіктері олардың қолдарынан шығып кетті. 20 мамырда Кулудон қарсылық күресшілерінің жалпы жұмылдыруын жариялады, олар үш топқа бөлінген шамамен 7000 адамды жинады. Оның мақсаты – қарсылық күштері өз күштерімен аймақтарды немістерден азат ете алатынын көрсету. 2 маусымда немістер Кулудонның Мон-Мушедегі базасына шабуыл жасады; 10 маусымда немістер үлкен шабуыл жасады, ал 20 маусымда Кулудонның позицияларын қоршап алды және қарсылық күресшілерін ауыр жарақаттар алғаннан кейін қашуға мәжбүр етті. Уэйк және оның командасы макилердің топтарымен үш күндік шегініс жасап, батысқа қарай Сен-Сантин ауылына қарай жол тартты. Велосипедпен саяхат. Немістерден қашып бара жатқанда, радиооператор Рейк радиосын және кодтарын тастап кеткен еді, ал SOE командасы Лондонмен байланыста болуы керек болды. Ең жақын SOE радиосы мен операторы Шаторук қаласында болды, Уэйк велосипед алып, Шаторукқа дейін барды, жақын жерде радио тауып, Лондонға жағдай туралы хабарлады, содан кейін 72 сағат ішінде велосипедпен Сен-Сантинге оралды. Өйткені ол велосипедпен өткен аймақтарда немістердің саны аз болды. Генри Тардиватпен бірге. Велосипедпен саяхаттағаннан кейін, "Freelance" командасы, тағы бір жақында келген оператор, 19 жастағы американдық теңізші Роджермен бірге, Анри Тардиваттың қарсылық тобына қосылу үшін Алье департаментіне оралды (ол оны парашютпен түскенде ағашқа ілініп тұрғанын тапқан). Шілдеде тағы екі америкалық, Рив Шли және Джон де Ковен Алсоп, олардың командасына нұсқаушы ретінде қосылды. Шли француз тілін жақсы білмейтін, ал қалың линзалы көзілдірігін кимегенде, көзі нашар көретін, бірақ ол макилерді өзінің мінсіз тігілген әскери киімімен таң қалдырды. Екеуі де тиімді нұсқаушылар болды. Уэйк өзінің және Тардиваттың неміс конвойына шабуыл жасағанын және немістердің олардың лагеріне шабуыл жасағанын, соның салдарынан жеті француз макисары қаза тапқанын айтты. Алайда оның негізгі жұмысы қарсылық топтарына қару-жарақ пен материалдарды қабылдауды және таратуды ұйымдастыру болып қала берді, ол Альеге әр түн сайын парашютпен түсірілетін. Уэйк Монлусондағы гестапо штаб-пәтерін қиратқан рейдке қатысқанын (басқа көздер растамаған) мәлімдеді, нәтижесінде 38 неміс қаза тапты. Бірде Уэйк ер адамдардың үш қызды жыныстық құлдыққа салып, оларға жамандық жасағанын анықтағанын айтты. Ол макилерді әйелдерді босатуға мәжбүрледі, оларға жуу және жаңа киімдер берді. Нэнси Уэйк екі қызды босатты, бірақ үшіншісі неміс тыңшысы деп күдіктенді. Оны тергеп, әшкерелегеннен кейін қарсылық тобына хабаршыны атып тастауды бұйырды. Олар оны суыққан қанмен өлтіруге жүрексінді, бірақ Уэйк өзі осы оқиғаны орындауға талап еткенде, олар келісім берді. Нэнси Уэйк тыңшы қыз оған қарсы тұрып, ашыққа шығып, киімдерін шешіп тастағанын айтты. Уэйк осы оқиғадан өкінген жоқ. Уэйк сондай-ақ рейд кезінде сақшыны қолдарымен өлтіргенін айтты, оның дабысын көтеріп, дабыл қағуын болдырмады. 1990 жылдардағы телеарнадағы сұхбатта, оған осы сақшының тағдыры туралы сұрағанда, Уэйк тек мойнына саусағын жүргізіп көрсетті. "SOE-де алақанмен соққы жасауды үйреткен, мен оны жаттығудан өткіздім. Бірақ осыны қолданғанім – бір рет қана болды – соққы жасап, ол бірден өлді. Мен шынымен таң қалдым".

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейін бірден Уэйк Джордж медалімен марапатталды. 1949 жылғы Австралия федералды сайлауында ол Сиднейдегі Бартон округі үшін доктор Герберт Эваттқа қарсы күресті, ол сол кезде премьер-министрдің орынбасары, бас прокурор және Бен Чифлидің Еңбек үкіметіндегі сыртқы істер министрі болған. Чифли Роберт Мензиске қарсы үкіметтен айырылғанда, Уэйк Эватқа қарсы 13 пайыздық дауыс ауытқуын тіркеді, ал Эват екі партиялық басымдық бойынша 53,2 пайыз дауыспен орынды сақтап қалды. Уэйк 1951 жылғы федералды сайлауда да Эваттқа қарсы бақ сынады. Осы кезде Эватт оппозиция жетекшісінің орынбасары еді. Сайыс өте тартысты болды, алайда Эватт 250-ден аспайтын дауыс айырмасымен орынды ұстап қалды. Эватт келесі сайлауларда өзінің үлесін сәл арттырды, ал 1958 жылы Хантер округіне, қауіпсіз орынға көшті. Уэйк 1951 жылғы сайлаудан кейін Австралияны тастап, Англияға оралды. Ол Уайтхоллдағы Әуе министрлігіндегі Әуе штабының көмекші бастығы департаментінде барлау офицері болып жұмыс істеді. 1957 жылы, желтоқсан айында RAF офицері Джон Форвардқа үйленгеннен кейін ол қызметтен кетті. Олар 1960-шы жылдардың басында Австралияға қайта оралды. Саясатқа деген қызығушылығын жоғалтпаған Уэйк 1966 жылғы федералды сайлауда Сиднейдегі Кингсфорд Смит округі үшін Либерал партиясынан кандидат ретінде тіркелді. Ол бұрынғы Еңбек партиясының мүшесі Дэниел Кертинге қарсы 6,9 пайыздық дауыс ауытқуын тіркесе де, тағы да жеңіліске ұшырады. 1985 жылы Уэйк пен Джон Форвард Сиднейден Порт Маккуариге зейнеткерлікке кетті. 1985 жылы Уэйк өзінің "Ақ тышқан" атты автобиографиясын жариялады. Кейін, 40 жыл бірге тұрғаннан кейін, оның екінші күйеуі Джон Форвард 1997 жылдың 19 тамызында Порт Маккуарьде қайтыс болды. Олардың балалары болған жоқ. Ол медальдарын сату арқылы өзін асырады, "Оларды сақтап не пайдасы бар, бәрібір тозаққа түсем, олар еріп кетеді" деді. Ол өзінің күлін Францияның орталық бөлігіндегі Монлусон қаласының маңына шашуды өтінді. Оның күлі 2013 жылдың 11 наурызында Монлусонға жақын Вернекс ауылының жанында шашылды. Оның некрологы 2012 жылы жарық көрген «Нацисті жалаңаш қолымен өлтірген әйел: және осы жылы қайтыс болған 144 басқа да қызықты адамдар» атты «Нью-Йорк Таймс» некрологының жинағына енгізілді және осы жинақтың атауын шабыттандырды.

Құрметтер

Уэйк 1970 жылы Құрмет легионының шавалиеры (рыцары) болып тағайындалды және 1988 жылы Құрмет легионының офицері болды. Соғыстан кейін көп ұзамай ол Австралиядағы наградаларға ұсынылды, бірақ үкімет қабыл алмады. Онжылдықтар өткен соң Австралия оған медаль беруді ұсынды, бірақ ол бас тартты, былай деді: "Соңғы рет мұндай ұсыныс болғанда мен үкіметке медальдарын маймылдың жаңғағын тыққан жерге тығып қоюға болатынын айттым. Іс осында, егер олар маған қазір медаль берсе, бұл махаббат емес, сондықтан мен олардан ештеңе қаламаймын". 2004 жылдың ақпан айында Уэйк Австралия орденінің серігі атанды. RSA алтын белгісімен марапатталды. Уэйктің медальдары Канберрадағы Австралия соғыс мемориалындағы Екінші дүниежүзілік соғыс галереясында көрсетіліп тұр. 17038 Уэйк астероиді оның құрметіне аталды.

Марапаттар тізімі

Таспаны беруші орган Сипаттамасы Марапатталған күні Австралия Ұлтақ Достастығы Австралия орденінің серігі 22 ақпан 2004 жыл Бұл марапат Нэнси Уэйктің соғыс кезіндегі ерекше іс-әрекеттерінен туындаған, қауымдық құндылықтарды арттыру және қақтығыстар кезінде Австралия азаматтарының жасаған құрбандықтарын түсінуге ықпал етудегі маңызды үлесі мен адалдығын мойындайды, сондай-ақ бейбітшілік мұрасын сақтауға бағытталған. Ұлыбритания Джордж медалі 17 шілде 1945 жыл ФАНИ: Франциядағы арнайы операциялар "Қауіпті жағдайларда көрсеткен батылдығы үшін" Ұлыбритания 1939–1945 жылдарға арналған жұлдыз Ұлыбритания Франция және Германия жұлдызы Ұлыбритания Қорғаныс медалі Француз Республикасы Әскери Орынының офицері 1988 жыл Америка Құрама Штаттары Азаттық медалі қола жапырақпен. (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қола жапырақпен 987 дана ғана берілді) Француз Республикасы Кедергіге қарсы медаль Жаңа Зеландия Алтын белгі 15 қараша 2006 жыл Жаңа Зеландия Корольдік қайтарылғандар мен әскери қызметкерлер қауымдастығы.

Өмірбаяндары

1956 жылы австралиялық автор Рассел Брэддон «Нэнси Уэйк: өте батыл әйелдің тарихы» деген кітап жазды. Францияда Нэнси Уэйкпен SOE ұйымында жасырын жұмыс істеген майор Денис Рейк MC-ге арналған кітаптың бір данасы 2022 жылы Рейктің медальдары аукционында сатылды. Нэнси Уэйк өзінің өмірбаян жазбасын (алғаш рет 1985 жылы жарық көрді) бастапқы атауымен – «Ақ тышқан» («Гестапоның ақ тышқан деп атаған әйелдің автобиографиясы») шығарды. 2001 жылы австралиялық автор Питер Фицсимонс «Нэнси Уэйк, біздің ең ұлы соғыс қаһарманының өмірбаяны» атты кітап жазды. 2011 жылы неміс авторы «Кодтық аты Хелен: Черчилльдің құпия агенты Нэнси Уэйк және Францияда Гестапоға қарсы күресі» атты кітап жазды. (аударма: Кодтық аты Hélène: Черчилльдің құпия агенты Нэнси Уэйк және оның Францияда Гестапоға қарсы күресі). Кітап 2012 жылдың қазан айында жарық көрді. 2020 жылы Simon and Schuster Ариэль Лаухонның «Кодтық аты Хелен» атты кітабын, Уэйктің ерліктерін көркемдеу түрінде жариялады. Себастьян Фолкстің 1999 жылғы «Шарлотта Грей» романы Нэнси Уэйктің соғыс жылдардағы ерліктеріне, сондай-ақ британдық құпия қызмет агенті Перл Корниолиге негізделген деген пікірлерді автор жоққа шығарды. Фолкс: «Шарлотта Грей туралы шындық – ол толығымен ойдан туған. Жақсы жазушылар осылай жұмыс істейді» деді. Уэйк туралы 2012 жылы «Әскери офицер» журналында мақала жарияланды.

Портреттер

1987 жылы австралиялық телесериал жарық көрді, ол Рәссел Брэддонның 1956 жылғы өмірбаянына негізделген «Нэнси Уэйк» деп аталды. АҚШ-та ол «True Colors» деген атпен шығарылды. Нэнси Уэйк рөлін австралиялық актриса Нони Хазлехерст ойнады, ал Уэйк өзі Мадам Фуре рөлінде эпизодтық түсірілімге қатысты. Уэйк сценарий жазылғаннан кейін ғана фильмге консультант ретінде тартылды. Ол сценарийді оқығаннан кейін сынға алды және мини-сериалдың тұсаукесерінде де сол пікірін қайталады. Уэйк фильмнің 8 сағаттық қарсылық туралы әңгімеден 4 сағаттық махаббат оқиғасына айналғанына көңілі толмады. Продюсерлер ұзақ нұсқаға жеткілікті бюджет болмағанын және қысқа мерзімде Уэйктің барлық ерліктерін көрсетудің қиын екенін айтты. Уэйк оқиғаның шындығына сай келмейтін аспектілерді ашық сынады және өмірінің соңына дейін сценарийді сынауын жалғастырды. Сол сияқты, 1980-жылдардың соңындағы британдық телесериал «Wish Me Luck»-тың 1 және 2 маусымдары оның ерліктеріне негізделген, ал көптеген диалогтар оның автобиографиясынан алынған. 2014 жылы Рейчел Блампид TVNZ-дің «Нэнси Уэйк: Ақ тышқан» драмасында Нэнси Уэйк рөлін сомдады. 2002 жылы Мелисса Беовульфтің Уэйк портреті Дуг Моранның Ұлттық портрет сыйлығының финалисі атанды, кейіннен ол Ұлттық портрет галереясының қорына қосылды. Беовульф Уэйктің Австралияда танымалдылығын арттыру мақсатымен оны суреттеуге бел буды. Кристин Кройдонның Уэйктің өмірін саралайтын «Underground» пьесасы 2019 жылдың наурыз айында Мельбурндағы Газверкс театрында көрсетілді. 2019 жылы Уэйктің соғыс жылдарындағы қызметіне негізделген тарихи роман «Азат ету» жарық көрді. Имоген Кеалидің жазған кітабының Grand Central Publishing басылымының 2020 жылғы сәуір айындағы мақаласында бұл оқиға «толық метражды фильм» ретінде дамытылып жатқаны айтылды. 2020 жылдың 27 тамызында Элизабет Дебицки Ариэль Лаухонның сол аттас романы негізінде түсірілген «Кодтық аты Хелен» атты Уэйк туралы шектеулі серияда басты рөлді ойнайтыны және атқарушы продюсер болатыны жарияланды.