Виолетта Сабо: Екінші дүниежүзілік соғыстағы британдық тыңшы, SOE агенті. Немец әскерімен ұсталды, азапталды, Ravensbrück концлагерінде қаза болды. Геройлық өмірі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француздық тыңшы Виолетта Рейн Элизабет Сабо, ГК (туған аты Бушелл; 26 маусым 1921 – шамамен 5 ақпан 1945) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық-француздық Арнайы Операциялар Тобының (SOE) агенты және қаза болғаннан кейін «Джордж Кресі» орденімен марапатталған. Ол оккупацияланған Францияға екінші рет барған кезде неміс әскеріне тұтқынға түсіп, тексерілді, азапталды және Германиядағы Равенсбрюк концлагеріне жер аударылды, онда өлім жазасынан өтті.
French espionage agent
Violette Reine Elizabeth Szabo, GC (née Bushell; 26 June 1921 – c. 5 February 1945) was a British French Special Operations Executive (SOE) agent during the Second World War and a posthumous recipient of the George Cross. On her second mission into occupied France, Szabo was captured by the German army, interrogated, tortured, and deported to Ravensbrück concentration camp in Germany, where she was executed.
Ерте өмір
Виолетта Бушелл 1921 жылғы 26 маусымда Францияның Париж қаласында, Чарльз Джордж Бушелл мен Рейн Бланш Леройдың отбасында бес баланың екіншісі және жалғыз қызы болып дүниеге келді. Сзабоның әкесі, Хэмпстед Норрейс қаласынан шыққан мейрамханашының ұлы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Францияда британдық армияның жүргізушісі болып қызмет еткенде, ол анасымен танысты, ол бастапқыда Пон-Реми, Соммадан шыққан тігінші болған. Соғыстан кейін жұбайлар Лондонға көшіп, Чарльз такси жүргізушісі, автокөлік сатушы және дүкен иесі болып жұмыс істеді. 1930 жылдардың басында Ұлы депрессияның салдарынан Бушелл мен оның кіші інісі Дики Францияның солтүстігіндегі Пикардияда анасының әпкесімен бірге тұрды. Виолетта 11 жасқа толғанда отбасы Оңтүстік Лондонда қайта бірікті. Ол белсенді және көңілді қыз еді, төрт ағасы мен бірнеше туыстарымен бірге гимнастикамен, ұзақ қашықтыққа велосипед тебумен және мұз сырғанаумен шұғылданды. Бушелл, әсіресе әкесі оқ атуға үйреткеннен кейін, еркек бала ретінде қарастырылды; оның атуы өте дәл болған деседі. Бушелл Пикардияда ағылшын тілін уақытша жоғалтса да, Брикстон қаласындағы мектепке барып, тілді тез қайта үйренді. Ол жерде ол басқа тілде сөйлей білуімен танымал болды және экзотикалық деп есептелді. Оның отбасылық өмірі жылы болғанмен, ол қатал әкесімен жиі келіспейтін, бірде жанжалдасып Францияға қашып кеткен. Отбасы, әкесінен басқа, көбінесе француз тілінде сөйлесетін. 14 жасында Бушелл Оңтүстік Кенсингтондағы француз корсетшісіне жұмысқа орналасты, кейін Оксфорд көшесіндегі Woolworths сауда орталығында жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде ол Брикстон қаласындағы Le Bon Marché универмагында жұмыс істеді.
Violette Bushell was born on 26 June 1921 in Paris, France, of parents Charles George Bushell and Reine Blanche Leroy, as the second child of five and the only daughter. Szabo's father, son of a publican from Hampstead Norreys, was serving as a British Army driver in France during the First World War when he met her mother, a dressmaker originally from Pont Remy, Somme. After the war the couple lived in London, where Charles worked as a taxi driver, car salesman and shopkeeper. During the early 1930s, as a result of the Great Depression, Bushell and her youngest brother, Dickie, lived with their maternal aunt in Picardy, northern France. The family was reunited in South London when Violette was 11 years old. She was an active and lively girl, enjoying gymnastics, long distance bicycling and ice skating with four brothers and several male cousins. Bushell was regarded as a tomboy, especially after being taught to shoot by her father; her shooting was reputedly very accurate. While Bushell had temporarily lost the ability to speak English in Picardy, she quickly relearned the language while attending school in Brixton. There she was reportedly popular and regarded as exotic, owing to her ability to speak another language. Her home life was loving, though she often clashed with her strict father and once ran away to France after an argument. The family, except her monolingual father, would often converse in French. At the age of 14, Bushell went to work for a French corsetière in South Kensington and later worked at retailer Woolworths in Oxford Street. At the outbreak of the Second World War, she was working at Le Bon Marché, a Brixton department store.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылдың басында Бушель Әйелдер армиясына қосылып, Гэмпширдегі Фарехам қаласында бүлдірген жинауға жіберілді, бірақ ол көп ұзамай Лондонға Актондағы қару-жарақ зауыдында жұмыс істеуге оралды. 1940 жылы Лондондағы Бастилия күні шеруінде ол француз Шетелдік легионының венгр текті офицері Этьен Сзабомен танысты, онда Бушельді анасы, дос Винни Уилсонмен бірге үйіне сағынышпен келген француз сарбазын кешке шақыру үшін жіберген еді. Олар 1940 жылдың 21 тамызында 42 күндік махаббаттан кейін Манор Парктегі Альдершот тіркелімінде үйленді; Виолетта 19 жаста, Этьен 31 жаста болды. Олар бір апталық тойдан ләззат алғаннан кейін Этьен Ливерпульден Сенегалдың Дакар қаласына жасалған сәтсіз еркін француз шабуылына қарсы күресу үшін аттанды. Одан ол 1941 жылы Эритрея мен Сириядағы сәтті ағылшын-еркін француз жорықтарында Виши француздарына қарсы әрекетке түспей тұрып, Оңтүстік Африкаға барды. Ол соңында сол жылы Ұлыбританияға қысқа мерзімді демалысқа оралды. Үйленгеннен кейін Сзабо Лондон орталығындағы Бас пошта кеңсесінде телефон операторы болып жұмыс істеді, соғыс жылдары бойы жұмыс істеді. Жұмысынан жалыққан ол 1941 жылдың 11 қыркүйегінде Ауқаттық әскерлік қызметке (ATS) тіркелді. Ол және SOE әріптесі Филипп Ливер («майор Чарльз Стаунтон» деген атпен), «Саудагер» желісінің ұйымдастырушысы, неміс тұтқындауынан келген зиянды бағалауға тырысты, Сзабо Руанға барды, онда Ливер іздеуде болғандықтан бара алмады (ол да, Малубиер де іздеудегі плакаттарда кодтық есімдерімен көрсетілген), ал Диппеге барды. Көп ұзамай 120-дан астам мүшесі бар (Руанда – 80, жағалауда – 40) желінің жазылмас күйге жеткені анық болды. Сзабо Ливерге хабарласу үшін Парижге оралды, және екі күн ішінде олар Танияға көйлек, өзіне үш көйлек және сары свитер, сондай-ақ анасы мен өзіне парфюм сатып алды. «Саудагер» желісінің жойылғаны SOE үшін ауыр соққы болғанымен, оның немістер үшін соғыс материалдарын өндіретін жергілікті зауыттар туралы есебі одақтастардың бомбалау нысандарын анықтауда маңызды рөл атқарды. Ол 1944 жылдың 30 сәуірінде RAF ұшқышы Боб Лардж басқаратын «Лайсандер» ұшағымен Англияға оралды, ұшақ Шатодун үстінде зениттік артиллериядан зардап шегіп, қатты қонды, Сзабо ұшақ ішінде лақтырылды. Лардж шабуылданған кезде интеркомды өшіріп, ұшу бойына қайта қоспады, сондықтан ұшақ дөңгелегі жарылып қатты қонғанда, ол Сзабоны шығаруға барғанда (олар атып түсірілгенін ойлап, сары пилотын көрмеген), оны неміс деп қателесіп, француз тілінде сөккен. Ол шын мәнінде не болғанын түсінгенде, оған сүйіспеншілікпен сыйлады. Филипп Ливер сол уақытта басқа «Лайсандермен» оралды. 1944 жылдың 24 мамырында Сзабо FANY-дегі прапорщик атағына ие болды.
In early 1940, Bushell joined the Women's Land Army and was sent to carry out strawberry picking in Fareham, Hampshire, but she soon returned to London to work in an armaments factory in Acton. She met Étienne Szabo, a decorated non commissioned officer in the French Foreign Legion of Hungarian descent, at the Bastille Day parade in London in 1940, where Bushell had been sent by her mother, accompanied by her friend Winnie Wilson, to bring home a homesick French soldier for dinner. They married at Aldershot Register Office in Manor Park on 21 August 1940 after a 42 day romance; Violette was 19, Étienne was 31. They enjoyed a week's honeymoon before Étienne set off from Liverpool to fight in the abortive Free French attack on Dakar, Senegal. From there, he went to South Africa before seeing action, again against the Vichy French, in the successful Anglo Free French campaigns in Eritrea and Syria in 1941. He returned to the UK for a brief leave later in the year. After her marriage, Szabo became a switchboard operator for the General Post Office in central London, working throughout the Blitz. Bored by the job, she enlisted in the Auxiliary Territorial Service (ATS) on 11 September 1941. she and SOE colleague Philippe Liewer (under the name "Major Charles Staunton"), organiser of the Salesman circuit, tried to assess the damage made by the German arrests, with Szabo travelling to Rouen, where Liewer could not go as a wanted man (both he and Maloubier were on wanted posters with their codenames), and to Dieppe to gather intelligence and carry out reconnaissance. It soon became clear that the circuit, which originally involved over 120 members (80 in Rouen and 40 on the coast) had been exposed beyond repair. Szabo returned to Paris to brief Liewer, and in the two days, before they were due to depart, she bought a dress for Tania, three frocks and a yellow sweater for herself, and perfume for her mother and herself. While the destruction of Salesman was a heavy blow to SOE, her reports on the local factories producing war materials for the Germans were important in establishing Allied bombing targets. She returned to England by Lysander, piloted by Bob Large, DFC, of the RAF, on 30 April 1944, landing after a stressful flight in which the plane was hit by anti aircraft fire over Chateaudun, and Szabo was thrown about the body of the plane. Large had turned off the intercom when attacked and did not turn it back on for the rest of the flight, so when the plane landed heavily due to a burst tyre, and he went to get Szabo out, she (thinking they had been shot down and not having seen her blond pilot) let Large have a volley of abuse in French, mistaking him for a German. When she realised what had really happened, he was rewarded with a kiss. Philippe Liewer returned at the same time in another Lysander. On 24 May 1944 Szabo was promoted to Ensign in the FANY.
Екінші тапсырма
Екі сәтсіз әрекеттен кейін, 4/5 маусым күні дауылды ауа райына және 5/6 маусымда қарсылық көрсету комитетінің неміс патрульдерінің салдарынан жоспарланған қону алаңын тастауына байланысты, Сзабо мен үш әріптесі 8 маусымның таңында Лимож қаласының шетіндегі Сусак маңындағы қону алаңына, Нортгемптонширдегі RAF Харрингтоннан ұшқан АҚШ Әскери-әуе күштерінің "Liberator" ұшағынан парашютпен түсірілді (D-Day-ден кейін дереу және Таня Сзабоның туған күні). Сзабо "Salesman II" кодымен жұмыс істеуге жіберілген төрт адамнан тұратын команданың құрамына кірді, оған SOE командирі Филипп Ливер (қазіргі коды Hamlet) басшылық етті, оның Руандағы схемасы "Salesman" болған, сондай-ақ АҚШ армиясының екінші лейтенанты Жан Клод Гие (кодтық есімдері Клод және Виргиль) сымсыз оператор (W/O) ретінде, және Боб Малубиер (аты Роберт "Боб" Мортье; кодтық есімдері Клотер және Пако), Сзабо мен Ливердің досы және SOE-дегі серігі, жергілікті Maquis-ке әскери нұсқаушы ретінде әрекет етуге тиіс болды, және ол Ливердің алғашқы "Salesman I" схемасында қару-жарақ нұсқаушысы және жарылғыш заттар офицері болып жұмыс істеген. Бұл тапсырма үшін Сзабо өзін Нант қаласынан келген антиквариат сатушысының жесірі, Мем Виллере деп таныстырды. Сзабо қону кезінде білегін бұрап алған болуы мүмкін. Келгеннен кейін, ол жергілікті макистердің қызметін үйлестіру үшін жіберілді, немістер Нормандияға қонуды тоқтатуға тырысқан кезде байланыс желілерін саботаждауға көмектесу үшін. Лимузинге келген кезде Филипп Ливер жергілікті макистердің нашар басқарылатындығын және күткенінен гөрі іс-қимылға дайын еместігін анықтады. Немістерге қарсы қарсылық қызметін жақсырақ үйлестіру үшін, ол өзінің курьерін, Сзабоны, жақында тұтқындалған Гарри Пюлеведен "Digger" схемасын алған, Жак Пуариердің (SOE) басқаратын, Correze және Dordogne-дегі белсендірек Maquis-ке байланыс офицері ретінде жіберуге шешім қабылдады. Алайда, жергілікті қарсыластардың нашар ақпарат жинауының нәтижесінде, Ливер 2-ші СС танк дивизиясының Нормандия майданына қарай аймағынан өтіп бара жатқанын білмеді.
After two aborted attempts, due to stormy weather on the night of 4/5 June and the abandonment of the intended landing ground on 5/6 June by the Resistance reception committee because of German patrols, Szabo and three colleagues were dropped by parachute from a USAAF Liberator flown from RAF Harrington in Northamptonshire onto a landing field near Sussac on the outskirts of Limoges early on 8 June 1944 (immediately following D Day, and Tania Szabo's second birthday). Szabo was part of a four person team sent to operate in the department of Haute Vienne with the circuit codename 'Salesman II', led by her SOE commander Philippe Liewer (now codenamed Hamlet), whose rolled up Rouen circuit had been 'Salesman', and including Second Lieutenant Jean Claude Guiet (codenames Claude and Virgile) of the United States Army as wireless operator (W/O), and Bob Maloubier (alias Robert 'Bob' Mortier; codenames Clothaire and Paco), Szabo and Liewer's friend and comrade of SOE who was to act as military instructor to the local Maquis, and who had worked as weapons instructor and explosives officer for Liewer on the original Salesman I circuit. For this mission, Szabo's cover was that she was a Mme Villeret, the young widow of an antiques dealer from Nantes. It is possible Szabo had twisted an ankle on landing. Upon arrival, she was sent to co ordinate the activities of the local maquis in sabotaging communication lines during German attempts to stem the Normandy landings. When he arrived in the Limousin, Philippe Liewer found the local maquis to be poorly led and less prepared for action than he expected. To better co ordinate Resistance activity against the Germans, he decided to send his courier, Szabo, as his liaison officer to the more active Maquis of Correze and the Dordogne, led by Jacques Poirier (SOE), head of the renamed Digger circuit, who had taken over from Harry Peulevé of the Author circuit, upon the latter's arrest. However, due to poor intelligence gathering by the local Resistance, Liewer was unaware that the 2nd SS Panzer Division was making its slow journey north to the Normandy battlefields through his area.
Қабылдау және тергеу
10 маусым күні сағат 9.30-да Сабо өз міндетіне Ливер қалағандай велосипедпен емес, жас маки бөлімі басшысы Жак Дюфур ("Анастаси") жүргізген Citroen көлігімен аттанды. Ол көлікті пайдалануды талап етті, тіпті немістер француздарға D-күнден кейін көлік пайдалануға тыйым салғанмен, сапарының жартысын жүргізу үшін. Ливердің өтінішімен Сабоға Sten мылтығы және сегіз оқ-дәрілі дүрыл берілді. Ол жеңіл костюм, жазық табанды аяқ киім киіп, шұлықсыз болды. Францияның оңтүстік-орталық аймағындағы күнге толы далалармен саяхат етіп бара жатқанда, олар Дюфурдың 26 жастағы қарсылықтас досы Жан Барионы көлікке алды, ол кері жолда оларға бірге баратын еді. Көліктері Салон-ла-Турдың сыртындағы күтпеген тоқтау орнында неміс әскерлерінің күдігін тудырды, ол жергілікті қарсылық күштері ұстаған 2-ші СС танк дивизиясының батальон командирі Штурмбаннфюрер Хельмут Кампфені табу үшін қойылған еді. Дюфур көлікті баяулатқанда, қарусыз Барио қашып кетіп, кейін Саудагерлер тобына екі серігінің тұтқындалғанын ескертті. Минни мен Викерстің айтуынша, тоқтағанда Сабо мен Дюфур көліктен секіріп, ол солға, ал ол оңға, ағашқа жасырынып, Дюфур от ашты. Содан кейін атыс басталды, оның кезінде қорадан шыққан әйел немістердің қолынан қаза тапты. Қарулы көліктер оқиға орнына жеткенде, Сабо Дюфурға қосылу үшін жолды кесіп өтті, олар қақпадан өтіп, кішкентай өзенге қарай даламен жүгірді. Содан кейін олар бір төбеден ағаштарға қарай жүгірді, Сабо құлап, аяғын қатты бұрады. Ол Дюфурдың көмегін қабылдамай, оған қашуға шақырып, жүгері егісінің шетіне сүйреліп, алма ағашына жетті. Ағаштың артында тұрып, ол Дюфурға жақыннан қорғау отын ашып, оның досының қорасына жасырынуына көмектесті. Сабо немістермен 30 минутқа жуық шайқасып, бір ефрейторды өлтірді, мүмкін, тағы да көп, ал басқаларын жаралады. Ақырында оның оқ-дәрісі бітіп, екі адам оны ұстап, теміржол көпіріне дейін төбеден сүйреп әкелді. Ол ыстық, шашыраңқы және ауырсынып жатты. Сабоны жақыннан келген бронеавтомобилі бар жас офицер сұраққа тартып алды. Содан кейін оны алып кетті. Сабоны тұтқынға алғандар, ең болмаса, 3-ші СС танк-гренадер полкінің 1-ші батальонынан болды. Р.Ж. Миннидің өмірбаянында ол Sten мылтығымен қарсылық көрсеткені айтылған, бірақ оқиғаға қатысты неміс құжаттарында неміс әскерлерінің жараланғаны немесе қаза болғаны туралы ешқандай жазба жоқ. SOE-нің француз бөлімінің барлау офицері Вера Аткинстің жақында жарық көрген өмірбаянында Сабоның не болғаны туралы көптеген дәйексөздер болғаны айтылады – оқиға төрт рет өзгертілді – және Sten мылтығымен болған оқиғаның «әдетте өтірік болғаны» айтылады. Сабоның соңғы өмірбаяуын жазған Сьюзан Оттавей осы шайқасты кітабына қосты, сондай-ақ Тания Сабо және Филип Викерс өзінің «Рейх» кітабында да жазды. Авторлар Сара Хелм мен Макс Гастингс шайқас оқиғасына күмән білдіреді. Виолет Сабо Лимож қаласындағы Sicherheitsdienst (SD, СС қауіпсіздік қызметі) күзетіне берілді, онда оны СС Штурмбаннфюрер Ковач төрт күн бойы сұраққа тартты. Ол өзінің атын «Викки Тейлор» деп атады, егер Испания арқылы Англияға оралуға тура келсе, осы есімді пайдалануды жоспарлаған еді. (Ол бұл есімді неге таңдағаны белгісіз, бірақ ол венгр тілінде «тігінші» дегенді білдіретін szabo сөзімен байланысты болуы мүмкін.) Содан кейін оны Париж қаласындағы Фресне түрмесіне көшіріп, 84-авеню Фохтағы Гестапо штаб-пәтеріне алып келді, онда Sicherheitsdienst оны сұраққа тартты және азаптады, олар оның нақты кім екенін және SOE агенті ретіндегі қызметін білді.
At 9.30 am on 10 June, Szabo set off on her mission, not inconspicuously by bicycle as Liewer would have preferred, but in a Citroen driven by a young maquis section leader, Jacques Dufour ('Anastasie'). He had insisted upon using the car, even though the Germans had forbidden the use of cars by the French after D Day, to drive her half of the of her journey. At her request to Liewer, Szabo was armed with a Sten gun and eight magazines of ammunition. She was dressed in a light suit, flat heeled shoes and no stockings. On their way across the sunlit fields of south central France they picked up Jean Bariaud, a 26 year old Resistance friend of Dufour, who was meant to accompany them on the return journey. Their car raised the suspicions of German troops at an unexpected roadblock outside of Salon la Tour that had been set up to find Sturmbannführer Helmut Kämpfe, a battalion commander of the 2nd SS Panzer Division, who had been captured by the local resistance. When Dufour slowed the car, the unarmed Bariaud was able to escape and later warn the Salesman team of the arrest of his two companions. According to Minney and Vickers, when they had stopped, Szabo and Dufour leapt from the car, he to the left and she to the right and the cover of a tree, as Dufour opened fire. A gun battle ensued during which a woman emerging from a barn was killed by the Germans. As armoured cars arrived at the scene, Szabo crossed the road to join Dufour, and they leapt a gate, before running across a field towards a small stream. They then ran up a hill towards some trees, when Szabo fell and severely twisted an ankle. She refused Dufour's offer of help, urging him to flee, and, dragging herself to the edge of the cornfield, she struggled to an apple tree. Standing behind the tree, she then provided Dufour with covering fire, allowing him to make his escape to hide in a friend's barn. Szabo fought the Germans for thirty minutes, killing a corporal, possibly more, and wounding some others. Eventually, she ran out of ammunition and was captured by two men who dragged her up the hill to a bridge over a railway. She was hot, dishevelled, and in pain. Szabo was questioned by a young officer whose armoured car had drawn up nearby. She was then taken away. Szabo's captors were most likely from the 1st Battalion of 3rd SS Panzer Grenadier Regiment Deutschland (Das Reich Division) whose commanding officer was the missing Sturmbannführer Kämpfe. In R. J. Minney's biography, as above, she is described as putting up fierce resistance with her Sten gun, although German documents of the incident record no German injuries or casualties. A recent biography of Vera Atkins, the intelligence officer for the French section of SOE, notes that there was a great deal of confusion about what happened to Szabo—the story was revised four times—and states that the Sten gun incident "was probably a fabrication". Szabo's most recent biographer, Susan Ottaway, includes the battle in her book, as does Tania Szabo in hers, and Philip Vickers in his book on Das Reich. Authors Sarah Helm and Max Hastings express doubt about the story of the battle. Violette Szabo was transferred to the custody of the Sicherheitsdienst (SD, the SS Security Service) in Limoges, where she was interrogated for four days by SS Sturmbannführer Kowatch. She gave her name as "Vicky Taylor", the name she had intended to use if she needed to return to England via Spain. (Her reason for choosing this name is unknown, but it may have been a play on szabo being the Hungarian word for "tailor".) From there, she was moved to Fresnes Prison in Paris and brought to Gestapo headquarters at 84 Avenue Foch for interrogation and torture by the Sicherheitsdienst, who by now knew of her true identity and activities as an SOE agent.
Равенсбрюк қаласы
Союздық әскерлер Францияға терең еніп, Джордж Паттонның үшінші армиясы Парижке қарай бет алған кезде, немістер ең құнды француз тұтқындарын Германияға жіберу туралы шешім қабылдады. 1944 жылдың 8 тамызында Сабоны SOE сымсыз операторы Денис Блохқа байлап, басқа ер және әйел тұтқындармен, соның ішінде бірнеше таныс SOE агенттерімен бірге, ауыстыру үшін пойызға мінгізді. Сапар барысында, шамамен Шалон-сюр-Марннан тыс жерде, одақтастардың әуе шабуылы күзетшілерді уақытша пойызды тастап кетуге мәжбүр етті, бұл Сабо мен Блохқа келесі вагондағы қамаудағы ер адамдарға дәретханадан су жеткізуге мүмкіндік берді. Екі әйел де азап шеккен ерлерге жігер беріп, рухтарын көтерді. Пойыз Реймске жеткенде, тұтқындар жүк көліктерімен екі түнге үлкен сарайға жеткізілді. Мұнда Сабо, әлі де Блохқа білегінен байланған, жақсы көңіл-күйде, киімдерін аздап жуып, SOE әріптесі Гарри Пюлеве өзінің басынан өткендері туралы айтты. Реймстен, Страсбург арқылы, тұтқындар Саарбрюкенге және Нойе-Бремм маңындағы транзиттік лагерьге пойызбен жетті. Лагерде санитарлық жағдай мүлдем болмады, ал тамақ тек жеңілмейтін нан қалдықтарынан тұрды. Шамамен он күннен кейін Сабо мен көптеген басқа әйелдер Равенсбрюк әйелдер концлагеріне жіберілді, онда соғыс жылдары 50 мың адам (барлығы 130 мыңнан) қаза тапты. Олар 1944 жылдың тамыз айының соңында Равенсбрюкке жетті. Ауыр еңбек пен азық-түлік жетіспеушілігіне қарамастан, ол бельгиялық қарсылық қозғалысының хабаршысының өмірін сақтап қалды, әрі тұтқындардың рухын көтеріп, американдық Вирджиния д'Альберт Лейктің айтуынша, үнемі қашу жоспарларын жасап отырды. Равенсбрюкте Сабо, Дениз Блох, Лилиан Рольф және Лейк Торгаудағы қосалқы лагерьдегі Хайнкель зауытына жіберілген 1000 француз әйелінің қатарында болды. Мұнда олар наразылық білдіріп, оқ-дәрі жасаудан бас тартты, содан кейін лагерь қабырғаларының сыртындағы көкөніс қоймасында жұмыс істеуге және картоп қазуға мәжбүр болды. Британдық әйелдер жақын маңдағы тұтқын лагеріндегі француз тұтқындарымен байланыс орнатты. Жақсы тамақтанған тұтқындар оларға қосымша азық-түлікпен көмектесіп, өздері құрастырған хабар таратушы арқылы Лондонға хабар жіберуді ұсынды (бірақ олардың сәтті болғанына ешқандай дәлел жоқ). Торгау оқиғасынан кейін Сабо, Блох, Рольф және Лейк 6 қазан күні Равенсбрюкке қайтарылған 250-ге жуық тұтқынның тобына кірді, онда Сабо мата дүкенінде жұмыс істеді. 1944 жылдың қазан айының соңында наразылық білдірген әйелдер Кенигсбергтегі жазалау лагеріне көшірілді, онда олар ағаштарды кесу, әуежай құрылысы үшін қатты мұздықты тазарту және тар теміржол үшін траншея қазу сияқты қатал физикалық жұмыстарға мәжбүр болды. Сабо орманға ағаштарды кесуге ерікті болды, онда ағаштар қысқы суық желден қорғады (Лилиан мен Дениз оған қосылуға тым нашар болды). 1944 жылдың қатал шығыс пруссиялық қысында әйелдер әр күні таңертеңгі сағаттарда бес сағатқа дейін тізілуге (апелге) тұруға мәжбүр болды, содан кейін жұмысқа жіберілді, көптегендері суықтан мерт болды. Сабо Германияға жіберілген кезде киген жазғы киімдерін ғана киіп, әйелдер азық-түлікпен қамтамасыз етілмеді және төсенішсіз мұздай барактарда ұйықтады. Кристин Ле Скорнет, Сабомен дос болған он жеті жасар француз қызы, және Жанни Руссо, Торгау көтерілісінің басшыларының бірі, Сабоның рухын сақтап, азаттыққа үміттенгенін және қашуды жоспарлағанын айтты. 1945 жылдың 19 немесе 20 қаңтарында үш британдық агент Равенсбрюкке қайтарылып алынып, алдымен қатыгездікпен шабуылға ұшыраған, содан кейін жазалау бункеріне жабылды, онда олар жеке-жеке ұсталды. Әйелдердің денсаулығы нашар болды, Рольф мүлдем жүре алмайтын еді, ал зорлық-зомбылық Сабоның рухын сызды.
With the Allies driving deep into France and George Patton's Third US Army heading towards Paris, the decision was taken by the Germans to send their most valuable French prisoners to Germany. On 8 August 1944, Szabo, shackled to SOE wireless operator Denise Bloch, was entrained with other male and female prisoners, including several SOE agents she knew, for transfer. At some point in the journey, probably outside Chalons sur Marne, an Allied air raid caused the guards to temporarily abandon the train, allowing Szabo and Bloch to get water from a lavatory to the caged male prisoners in the next carriage, the two women both providing inspiration and a morale boost to the suffering men. When the train reached Reims, the prisoners were taken by lorries to a large barn for two nights, where Szabo, still tied at the ankle to Bloch, who was in good spirits, was able to wash some of her clothes in a rudimentary fashion and to speak about her experiences to her SOE colleague Harry Peulevé. From Reims, via Strasbourg, the prisoners went by train to Saarbrücken and a transit camp in the suburb of Neue Bremm, where hygiene facilities were nonexistent, and food was only indigestible bread crusts. After about ten days, Szabo and most of the other women were sent on to Ravensbrück concentration camp for women where 50,000 (out of a total population of 130,000) were to die during the war. They reached Ravensbrück in late August 1944. Although she endured hard labour and malnutrition, she helped save the life of Belgian resistance courier Hortense Daman, kept up the spirits of her fellow detainees, and, according to fellow inmate American Virginia d'Albert Lake, constantly planned to escape. While at Ravensbrück, Szabo, Denise Bloch, Lilian Rolfe and Lake were among 1,000 French women sent to the Heinkel factory at the sub camp of Torgau. Here they protested and refused to make munitions, and were forced to work in the vegetable cellar outside the camp walls and then to dig potatoes. The British women also made contact with French prisoners at a nearby POW camp who, being better fed, provided them with extra rations and offered to send messages to London with a transmitter they had built (there is no evidence they were successful). After the Torgau incident, Szabo, Bloch, Rolfe and Lake were part of a group of around 250 prisoners sent back to Ravensbrück on 6 October, where Szabo was put to work in the fabric store. In late October 1944, the protest women were transferred to a punishment camp at Königsberg, where they were forced into harsh physical labour felling trees, clearing rock hard icy ground for the construction of an airfield and digging a trench for a narrow gauge railway. Szabo volunteered for tree felling in the forest, where the trees gave some shelter from the bitter winds (Lilian and Denise were too ill to join her). In the bitter East Prussian winter of 1944, each day the women were forced to stand for Appell (roll call) in the early morning for up to five hours before being sent to work, many of them freezing to death. Szabo was dressed only in the summer clothes she had been wearing when sent to Germany and the women received barely any food and slept in frozen barracks without blankets. According to Christine Le Scornet, a seventeen year old French girl whom Szabo befriended, and Jeannie Rousseau, the co leader of the Torgau revolt, she maintained her morale, was optimistic about liberation and continued to plan to escape. On 19 or 20 January 1945, the three British agents were recalled to Ravensbrück and sent first to the Strafblock, where they were possibly brutally assaulted and then to the punishment bunker, where they were kept in solitary confinement. The women were already in poor physical condition—Rolfe could barely walk—and the abuse finally weakened Szabo's morale.
Атқару
Сабо 1945 жылғы 5 ақпан күні немесе одан бұрын Равенсбрюктегі атқыштар аллеясында 23 жасында қаза болды. Ол тізе бүгіп тұрғанда, СС Роттенфюрер Шультпен лагерь командирі Фриц Сухреннің (өлім жазасын тағайындаған), лагерь бақылаушысы және командирдің орынбасары Иоганн Шварцхубердің, СС Шарфюрер Заппе, СС Роттенфюрер Вальтер Шенк (крематорийге жауапты), лагерьдің бас дәрігері доктор Рихард Троммер және стоматолог доктор Мартин Хелингердің куәгерлігімен бас артына оқ атты. Дениз Блох пен Лилиан Рольф – екеуі де жүре алмағандықтан мүшеқаптармен әкелінген – нацистік биліктің жоғары лауазымды тұлғаларының бұйрығымен бір уақытта атылды; олардың денелері лагерьдегі крематорийде күлге айналдырылды. Олардың киімдері, әдетте атқыштардан кейін лагерь мүліктік бөлмесіне (Effektenkammer) қайтарылатын болған, бірақ бұл жолы қайтарылмады.
Szabo was killed in the execution alley at Ravensbrück, aged 23, on or before 5 February 1945. She was shot in the back of the head while kneeling down, by SS Rottenführer Schult in the presence of camp commandant Fritz Suhren (who pronounced the death penalty), camp overseer and deputy commandant Johann Schwarzhuber, SS Scharführer Zappe, SS Rottenführer Walter Schenk (responsible for the crematorium), chief camp doctor Dr. Richard Trommer and dentist Dr. Martin Hellinger, from the deposition of Schwarzhuber recorded by Vera Atkins 13 March 1946. Denise Bloch and Lilian Rolfe – neither of whom could walk and were carried on stretchers – were shot at the same time, by order of the highest Nazi authorities; the bodies were disposed of in the camp crematorium. Their clothes were not returned to the camp Effektenkammer (property store) as usually happened after executions.
Салыстырулар
Сабо, Блох және Рольфпен бірге Равенсбрюкте СОЭ-нің тағы бір мүшесі – Сесили Лефорт та өлім жазасына кесілді. Ол 1945 жылдың ақпан айында газ камерасында қаза болды. Францияда 41 әйел, F бөлімінің СОЭ агенттері қызмет етті, олардың кейбіреуі екі жылдан астам, ал көпшілігі бірнеше ай ғана қызмет етті. Олардың 26-сы Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалды. Сабо да бар, он екі агент өлім жазасына кесілді, біреуі кемесі суға батқанда қаза болды, екеуі түрмеде аурудан, ал біреуі табиғи себептерден қайтыс болды. Әйел агенттердің жасы 20-дан 53-қа дейін болды.
Along with Szabo, Bloch, and Rolfe, one other member of the SOE was also executed at Ravensbrück: Cecily Lefort. She was killed in the gas chamber sometime in February 1945. Forty one female Section F SOE agents served in France, some for more than two years, most for only a few months. Twenty six of them survived World War II. Twelve were executed including Szabo, one was killed when her ship was sunk, two died of disease while imprisoned, and one died of natural causes. Female agents ranged in age from 20 to 53 years.
Мұражайлар мен ескерткіштер
Сабоның қабірі белгісіз. Оның ресми еске алу орны – Бруквуд әскери бейіштегі жоғалғандарға арналған Бруквуд 1939–1945 ескерткіші. Оның аты 26-шы панельдің 3-бағанында көрсетілген. Виолетта Сабо ҒК мұражайы Херефордширдегі Вормелоу Тамптағы Виолеттаның ағылшын туыстары бұрын иеленген және Виолетта соғысқа дейін айналасындағы төбелерде серуендеу үшін баратын шағын үйінде орналасқан. Ол білектің жарақатынан айыққанда және Францияға екі рет сапар жасағанда да фермада болды. Тания Сабо 2000 жылы мұражайдың ашылуына қатысты, сондай-ақ Вирджиния МакКенна, Лео Маркс және SOE мүшелері де қатысты. Джерси соғыс туннельдерінде Сабоға арналған тұрақты көрме бөлмесі бар. Корольдік музыка колледжі әншілерге сүйемелдеме жасайтын пианистерге Violette Szabo ҒК еске алу сыйлығы деп аталатын жыл сайынғы сыйлық тартады. Стоквеллде, Оңтүстік Лондонда Сабоға арналған қабырға суреті бар, ол 2001 жылы салынған: Стоквелл соғыс ескерткіші, Стоквелл жолы. Терең қорғаныс жайына кіреберісінің сыртына салынған бұл қабырға суретін Брайан Барнс (Стоквелл Парк мектебінің оқушыларының көмегімен) жасаған. Онда Стоквеллдің танымал тұлғалары, Сабо және Винсент Ван Гог бейнеленген. Бұл сурет сонымен қатар соғыста қаза тапқан жергілікті тұрғындарды да еске алады. 2008 жылы мүсінші Карен Ньюменнің Сабоның қола бюсті Ламбет сарайының алдындағы Темза өзенінің Альберт жағалауында ашылды. Ламбет қалалық әкімшілігі ғимаратының кіреберісінде Сабоның осы ауданда тұрғандығын еске салатын тақта орнатылған. Сабоға Le Clos-те ескерткіш орнатылған, ол 1944 жылдың 8 маусымында Саудагер II тобы қонған жерге жақын. Оның есімі Францияны азат ету үшін өмірін берген F бөлімінің агенттеріне арналған Валенсайдағы SOE ескерткішіне, сондай-ақ Англиядан ұшып, бірақ RAF Темпфордқа қайтып оралмаған SOE агенттеріне арналған ескерткішке жазылған. Сабоның ескерткіші Салон-ла-Тур ауылындағы регби алаңына кіреберісінде де орналасқан, ол сол жерде тұтқынға алынған.
Szabo has no known grave. Her official point of commemoration is the Commonwealth War Graves Commission Brookwood 1939–1945 Memorial to the Missing in Brookwood Military Cemetery, Surrey. She is named on panel 26. column 3. The Violette Szabo GC Museum is housed in the cottage in Wormelow Tump, Herefordshire, that Violette's English cousins formerly owned, and that Violette would visit before the war to enjoy walks in the surrounding hills. She also stayed at the farm while she was recuperating from her ankle injury and between her two missions to France. Tania Szabo attended the museum's opening in 2000, as did Virginia McKenna, Leo Marks and members of SOE. The Jersey War Tunnels have a permanent exhibition room dedicated to Szabo. The Royal College of Music offers an annual award called the Violette Szabo GC Memorial Prize for pianists who accompany singers. There is a mural dedicated to Szabo in Stockwell, South London, painted in 2001: Stockwell War Memorial, Stockwell Road. Painted on the exterior of the entrance to a deep level shelter, this mural was executed by Brian Barnes (with the assistance of children from Stockwell Park School). It features Stockwell's famous people such as Szabo and Vincent Van Gogh. It also commemorates the local people who gave their life in the war. In 2008, a bronze bust of Szabo by sculptor Karen Newman was unveiled at the Albert Embankment of the River Thames, in front of Lambeth Palace. At the entrance to Lambeth Town Hall there is a plaque commemorating Szabo's residence in that borough. There is a memorial to Szabo in Le Clos, close to where the Salesman II team landed on 8 June 1944. She is named on the SOE memorial at Valençay to the agents of F Section who gave their lives for the liberation of France, and also on the memorial to the SOE agents who flew from England but did not return at RAF Tempsford. There is also a memorial to Szabo at the entrance to the rugby field in the village of Salon la Tour, where she was captured.
Медиа
Сзабоның қызы Тания Сзабо 1944 жылы Франциядағы екі миссиясының хроникасын, бала кезінен естеліктермен бірге жазды. Автор Джек Хиггинс кіріспе сөзді жазды, ал Лимузиндегі миссияға онымен бірге болған АҚШ-тың француз радио операторы Жан-Клод Гье кіріспе жазды. 2007 жылдың 15 қарашасында Джерсидегі соғыс туннельдерінде "Жас, батыл және әдемі: Арнайы операциялар агенті лейтенант Виолетта Сзабоның миссиялары" кітабының таныстырылымында Джерсидің вице-губернаторы оның есімінен: "Ол бүгінгі жастарға осы қауіптерге толы жұмысты істеуге шабыт береді" деді. Одет Черчилль: "Ол арамыздағы ең батылы болды". Сзабоның Германия басып алған Франциядағы соғыс кезеңіндегі қызметі Вирджиния Маккеннаның басты рөлде ойнаған "Оның есімін мақтанмен ой" фильмінде бейнеленді, бұл фильм 1956 жылы жарық көрген Р.Дж. Миннидің осы аттас кітабына негізделген. Replay Studios компаниясының 2009 жылғы "Velvet Assassin" видео ойыны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас тыңшысы болған Сзабоның өмірінен шабыттанды, ал ойынның басты кейіпкері оның есімін бөліседі. 2018 жылғы он минуттық "Менің өмірім" атты пьесасы, драматург Либби Митчеллдің 365 күндік әйелдер жобасы үшін жасалған, Сзабоның соңғы сәттері мен Равенсбрюктегі уақытынан шабыт алды. Онда сонымен қатар Вера Аткинс, Денис Блох және Лилиан Рольф сияқты кейіпкерлер де бар. 2018 жылдың маусым айында оның қызы Тания Би-би-сидің "Antiques Roadshow" бағдарламасының 41-ші сериясындағы "Пионер әйелдер" арнайы бағдарламасында анасы туралы сұхбат берді.
Szabo's daughter, Tania Szabo, wrote a reconstruction of her two 1944 missions in France with flashbacks to her growing up. Author Jack Higgins wrote the foreword and US French radio operator, Jean Claude Guiet, who had accompanied her on the mission in the Limousin, wrote the introduction. On 15 November 2007, at the launch of the book, Young Brave and Beautiful: The Missions of Special Operations Executive Agent Lieutenant Violette Szabo , at the Jersey War Tunnels, the Lieutenant Governor of Jersey said of her, "She's an inspiration to those young people today doing the same work with the risk of the same dangers". Odette Churchill GC said, "She was the bravest of us all." Szabo's wartime activities in German occupied France were dramatised in the film Carve Her Name with Pride, starring Virginia McKenna and based on the 1956 book of the same name by R. J. Minney. The 2009 video game Velvet Assassin by Replay Studios is inspired by Szabo's life as an allied spy during the Second World War, with the protagonist sharing her first name. The 2018 ten minute short play, "The Life That I Have", developed for the 365 Days of Women by playwright Libby Mitchell, is inspired by Szabo's last moments and her time in Ravensbrück. It also includes the heroines Vera Atkins, Denise Bloch, and Lilian Rolfe. In June 2018, her daughter Tania was interviewed about her mother for the Pioneering Women Special airing on BBC's Antiques Roadshow, Series 41.