Кіріспе

Оттан туындаған және көбінесе жалыннан немесе күлден тұратын бұрқанақ.

От бұрқаны немесе от шайтан (кейде от торнадосы деп аталады) – оттан туындаған, көбінесе (кем дегенде ішінара) жалыннан немесе күлден тұратын бұрқанақ. Олар көбінесе түтінмен көрінетін желдің айналуынан басталады және қарқынды қызу мен бұрқасын желдің үйлесуінен пайда болып, айналып тұратын ауа ағындарын құрайды. Бұл ағындар торнадоға ұқсас құйынды құрып, қалдықтар мен жанғыш газдарды сорып алады. Бұл құбылыс кейде от торнадосы, от айналымы немесе от бұрқақтығы деп аталады, бірақ бұл терминдер әдетте өрттің нақты торнадо тудыратындей күшті қарқындылығы бар басқа құбылысты білдіреді. От бұрқанақтары көбінесе торнадо ретінде жіктелмейді, себебі олардың құйыны көбінесе жер бетінен бұлттарға дейін жетпейді. Сонымен қатар, тіпті осындай жағдайларда да, от бұрқанақтары сирек классикалық торнадо болып табылады, өйткені олардың айналуы жоғарыдағы торнадолық мезоциклоннан емес, жер беті желдері мен жылудан туындаған көтерілуден пайда болады. Бұл құбылыс алғаш рет 2003 жылғы Канберрадағы дала өрттерінде расталды, содан кейін 2018 жылғы Калифорниядағы Карр өрті мен 2020 жылғы Калифорния және Невададағы Лоялтон өртінде де расталды.

Құрылу

От омыртқысы жанған өзектен және айналып тұрған ауа қалтасынан тұрады. От омыртқысы өрттің, әсіресе оттық дауылдың өзінің желін тудырғанда жиі пайда болады, бұл үлкен құйындардың пайда болуына әкелуі мүмкін. Тіпті қарапайым оттарда да кішкентай масштабтағы айналымдар болады, ал өте кішкентай өрттер зертханаларда шағын от омыртқыларын тудыра алады. Ең ірі от омыртқыларының көпшілігі орман өрттерінен пайда болады. Олар өрттің жылы көтерілу ағыны мен конвергенциясы болғанда қалыптасады. Олар әдетте биік, бірнеше метр енді және бірнеше минутқа созылады. Дегенмен, кейбіреулері одан да биік болып, желдің жылдамдығы 100 м/с-тан асып, 20 минуттан ұзаққа созылуы мүмкін. От омыртқылары 30 метрден биік немесе одан да биік ағаштарды түбімен құлата алады. Олар сондай-ақ орман өрттерінің "ұшыру" қабілетіне көмектеседі, себебі ағаш қабығы сияқты жанған материалдарды көтеріп, өртті таратып, жаңа өрттерді бастайды. Бұл жанған қалдықтар жоғарыдағы күшті желдің әсерімен өрттен алысқа таратылуы мүмкін. Жанартау атқанда, жалынды бұлттың маңында от омыртқылары жиі кездеседі. Олар кішкентайдан үлкенге дейін болады және әртүрлі механизмдерден, соның ішінде оттың әдеттегі құйындарға ұқсас процестерінен пайда болады, бірақ Cumulonimbus flammagenitus (жалынды бұлт) жер және су құйындарын тудыруға, тіпті мезоциклон тәрізді бұлттың өзінің немесе кумулонимбтың көтерілу айналымын дамытуға әкелуі мүмкін, бұл супержәңілдерге ұқсас құйынды тудыруы мүмкін. Ірі өрттерден пайда болатын пирокумулонимбтер де сирек жағдайларда осылай дамиды.

Белгілі мысалдар

1871 жылы Пештиго өрті кезінде Висконсин штатының Уильямсонвилл қауымы өрт құйынынан өртеніп кетті; Уильямсонвиллдің бір кезде тұрған жері қазір Торнадо еске алу паркі болып табылады. Өрт құйынының ең экстремалды мысалы – 1923 жылғы Жапониядағы Ұлы Канто жер сілкінісі, ол үлкен қала көлеміндегі өрт дауылдарын тудырды, ол өз кезегінде Токионың Хифукушо Ато аймағында он бес минут ішінде 38 000 адамды өлтірген алып өрт құйынын жасады. 1926 жылдың 7 сәуірінде Калифорния штатының Сан-Луис-Обиспо қаласының жанындағы мұнай қоймасына шартқы соққаннан кейін пайда болған көптеген ірі өрт құйындары (кейбіреулері торнадо тәрізді) өрттен алшақ орналасқан құрылымдарға елеулі зақым келтіріп, екі адамның қаза болуына әкелді. Төрт күнге созылған өрт дауылдарымен бірге, қатты дауылдар тудырған жағдайларға байланысты, үлкен өрт құйындары қиындыларды алысқа таратты. Екінші дүниежүзілік соғыста Еуропа мен Жапония қалаларын өртеген кезде, сондай-ақ Хиросима мен Нагасакиге атом бомбалары тасталғанда өрт құйындары пайда болды. Гамбургті бомбалаумен байланысты өрт құйындары, әсіресе 1943 жылдың 27-28 шілдесінде зерттелді. 1960 және 1970 жылдары, әсіресе 1978-1979 жылдары, атмосфералық қозғалыстар мен термодинамиканы сынау үшін пайдаланылатын 1000 МВт Météotron – Францияның Ланнемезан жазығында орналасқан ірі мұнай ұңғымаларының сериясынан пайда болған өрттерден, өтпелі және өте кішкентайдан бастап, күшті, ұзақ өмір сүретін торнадо тәрізді құйындыларға дейін әртүрлі өрт құйындары пайда болды, олар елеулі зақымдар келтіруге қабілетті болды. 2003 жылы Австралияның Канберра қаласындағы орман өрті кезінде күшті өрт құйыны тіркелді. Оның көлденең жел жылдамдығы және тік ауа жылдамдығы секундтың 0,04 бөлігінде соқты. Бұл Австралияда EF шкаласы бойынша EF3 жел жылдамдығына ие болған алғашқы өрт құйыны болды. Жаңа Зеландиядағы орман өрттері үшін ерекше үлкен өрт құйыны 2017 жылы Крайстчерчтегі Порт Хиллз өрттерінің үшінші күні пайда болды. Ұшқыштар өрт бағанасының биіктігі шамамен екенін бағалады. 2018 жылдың шілде айының соңында Реддинг қаласының тұрғындары аймақты эвакуациялаған кезде, өрттен пірокумулонимбус бұлттары мен торнадо тәрізді мінез-құлықты көргендерін хабарлады, нәтижесінде ағаштар, көліктер, құрылыстар және басқа да желмен байланысты зақымдар болды. 2018 жылдың 2 тамызында Ұлттық ауа райы қызметінің (NWS) жетекшілігімен Калифорния штатының Сакраменто қаласында жүргізілген алдын ала зақымдарды зерттеу 26 шілдедегі өрт құйынын EF3 торнадосы деп бағалады, желдің жылдамдығы . 2020 жылдың 15 тамызында АҚШ Ұлттық ауа райы қызметі өз тарихында алғаш рет Калифорния штатының Лоялтон қаласының жанындағы өрттен пайда болған пирокумулонимбус үшін өрт торнадосын шығаруға қабілетті ескерту берді.

Көк айналып

Бақыланатын шағын тәжірибелерде, от омыртқылары көк омыртқы деп аталатын жану түріне өтеді. Көк омыртқы деген ат, түйіршік пайда болуының өте аздығынан берілді, бұл от омыртқыларына тән сары түстің жоғалуына себеп болады. Көк омыртқылар – бұл тұнба бұзылу аймағындағы айналмалы ағында орналасқан жартылай алдын ала араластырылған жалын. Көк омыртқының жалын ұзындығы және жану жылдамдығы, от омыртқысының жалын ұзындығынан және жану жылдамдығынан төмен.