Кіріспе

1871 жылы Пештиго, Висконсин, АҚШ орман өртінен қирады.

Пештиго өрті 1871 жылдың 8 қазанында АҚШ-тың Висконсин штатының солтүстік-шығысында, Доур түбегінің оңтүстік жартысының көп бөлігін және Мичиган штатының Жоғарғы түбегінің іргелес аймақтарын қамтыған ірі орман өрті болды. Зардап шеккен аймақтағы ең ірі елді мекен – шамамен 1700 тұрғыны бар Пештиго қаласы еді. Өрт шамамен 1,2 миллион акр жерді өртеді және тарихқа енген ең қасіретті өрт болып саналады, қаза болғандардың саны 1500-ге жуық деп есептеледі. Қаза тапқандардың нақты саны әлі де даулы, бірақ Пештиго және айналасындағы аудандарда табылған, бұрыннан қазылған және әлі де ашылып жатқан жаппай қабірлер, өрттен Джонстаун су тасқынынан да көп адам қаза болғанын көрсетеді.

Сол күні одан әйгілі Шікаго өрті де болған, бірақ Пештиго өрті көбінесе ұмытылып кеткен, тіпті ол бес есе көп адамның өмірін қиды. "Бәрі Шікаго өрті туралы естіген, және сол кезде ол көп жарияланды", - деді Пештиго өрт мұражайының ерікті қызметкері Рут Уилциус, оның арғы атасы қашып құтылуға тырысқанда қаза тапқан. "Пештиго сол кезде дамылмаған ағаш өңдеушілердің қаласы еді, кім оны білген? Шікаго үлкен қала еді. Қайсысына көбірек назар аудару керек?"

Өрт күркірі

Жерді кесу және өртеу орманды егіс жәндіктері мен теміржол құрылысына пайдаланудың кең таралған әдісі болды. Бұл шаруаларға егін салуға қолайлы топырақ алуға мүмкіндік берді, бірақ жаз бойы және күзге дейін жалғасқан өрттерге себепкер болды. Бақыланатын өрттердің пайдасынан көптеген адамдар, соның ішінде Еуропадан келген көшпенділер, отты досы деп есептеді. Пештиго өрті болған күні батыстан суық фронт келді, күшті желдерді әкелді, ол өртті бақылаудан шығарып, оны үлкен масштабқа дейін кеңейтті. Содан кейін өрт дауілі басталды. Гесс пен Латцтің сөздерімен, өрт дауілінде "кемінде 2000 градусқа дейін қызған от, сағатына 110 миль немесе одан да жоғары жылдамдықпен желмен жылжып, ал диаметрі мыңнан он мың футқа дейін жетеді. Орман ішінде өрт дауілі – бұл жарылыс, табиғаттың ядролық жарылысы". Пештигодан басқа, өрт 16 басқа да елді мекенді жойды. Өртте жойылған мүлік пен орманның құны шамамен 5 миллион АҚШ долларына бағаланды (шамамен долларға). Өрттегі қаза болғандардың нақты саны анықталған жоқ, себебі барлық жергілікті тізімдер өрттен жойылды. Бағалаулар бойынша, 1200-ден 2400-ге дейін адам қаза тапты. 1873 жылғы Висконсин заң шығарушыларға ұсынылған есепте 1182 өлген немесе хабарсыз жоғалған тұрғынның есімдері тіркелді. 1870 жылы Пештиго қаласында 1749 тұрғын болды. 350-ден астам дене бірнеше жерге бірдей көмілді, себебі көптеген адамдар қаза тапқандықтан, оларды анықтап алуға ешкім қалмады. Пештиго өрт зираты тарихи орындардың ұлттық тізіміне енгізілді, бұл орынның жасы, сақталу деңгейі және маңыздылығы бойынша анықталады. Басқа да аман қалғандар өрт дауілінде отты құйын (ұшқыш дауыл сияқты) пайда болғанын хабарлады, ол теміржол вагондары мен үйлерді ауаға лақтырды. Көптеген азаматтар жалындардан қашу үшін Пештиго өзеніне, құдықтарға немесе басқа да жақын суаттарға батып шықты. Кейбіреулері суға батып қайтыс болды, ал басқалары мұз судың салдарынан гипотермияға ұшырады. Бір деректе бір адам балаларының азапты өлімнен құтылуы үшін олардың тамақтарын кесіп тастағаны айтылады.

Комета гипотезасы

1883 жылдан бері болжамдар бойынша, Пештиго мен Чикаго өрттерінің бір күні басталуы кездейсоқ емес, ал Иллинойс, Мичиган және Висконсин штаттарында сол күні болған барлық ірі өрттер Биэла кометасының сынықтарының тиюінен туындаған. Бұл гипотеза 1985 жылы жарық көрген кітапта қайта жаңғыртылып, 1997 жылғы деректі фильмде қарастырылып, 2004 жылы Америка Аэронавтика және астронавтика институты жариялаған мақалада зерттелді. Чикаго мен Пештиго өрттерінің кейбір ерекшеліктері, мысалы үйлердің жертөлерінде көк жалындардың (комета газдары деп есептеледі) пайда болуы сияқты, сыртқы әсерге байланысты болуы мүмкін деген идеяны қолдайды. Дегенмен, өрттің басталуына сыртқы тұтандыру қажет болмады. Жаздағы құрғақ ауа райынан кейін аймақта жерді тазалау және ұқсас жұмыстар аясында көптеген шағын өрттер жанған еді. Орта Батыстағы өрт дауылдарын және басқа да ірі өрттерді тудыру үшін сол күні кешке келген ауа райы фронтынан соққан күшті жел жеткілікті болды. Өрттен кейін көмек келуіне бірнеше күн кетті. Хабар Мэдисонға жеткен кезде, көптеген шенеуніктер мен олардың көмекшілері «Ұлы өрт» деп аталған Чикагоға барып жатқан еді. Аман қалғандарға көмектесу үшін азық-түлік, киім-кешек және басқа да көмектер тез жөнелтілді, олардың көпшілігі Маринетке бағытталды. Пештиго қаласынан небары бірнеше ғимарат пен күл қалды, барлық жеке заттары жойылды. Саясаткер және ағаш өңдеу компаниясының иесі Уильям Батлер Огден қаланы қайта құру мақсатымен Пештигоға келді. Қайта құруға жылдар кетті, көптеген кәсіпорындар қайта ашылмады. Көптеген адамдарға жұмыс берген үлкен ағаш бұйымдары фабрикасы ешқашан қайта салынбады, нәтижесінде қала ағаш өнеркәсібін қалпына келтіре алмады. Бүгінде Пештиго – Висконсин штатының солтүстік-шығысындағы қалыпты қала, шамамен 3500 тұрғыны бар. Өрт құрбандарын еске алу ескерткіші 2012 жылдың 8 қазанында Пештиго өзені арқылы салынған көпірде ашылды. Чемпиондағы Мәриямның Жақсы Көмекшісі ғибадатханасы – Адель Бриз және басқалар өрттен паналаған шіркеу орнында салынған ұлттық мариандық ғибадатхана. 1859 жылғы қазан айында Адель әпке, Қасиетті Марияның аянымен, «Егер олар тәубеге келмесе және күнәларына өкініш білдірмесе, Ұлым оларды жазалауға мәжбүр болады» деген ескерту алған. Он екі жылдан кейін өрт басталды, көптеген адамдар қауіпсіздік үшін шіркеуге жиналды. Адамдар дұға оқып, бірнеше сағаттан кейін жаңбыр жауып, өрт сөндірілді. Пештиго өртінен аман қалғандардың арасында монастырь, мектеп, шіркеу және Мәриямға қасиетті саналған бес акр жер болды. Шіркеу аумағына әкелінген жануарлар ғана аман қалды. Өрттен кейін адамдар шіркеуге және Мәриямға зор сенім білдірді, өйткені олардың құтқарылғанына сенді. Келесі жылдары шіркеуде кереметтер орын алғаны туралы әңгімелер тарады. Бір әңгімеде, соқыр қыз дұға оқу үшін шіркеуге барып, көзі ашық күйі шыққан; алайда, мұндай оқиғалардың ешқайсысы сенімді түрде расталмады. Торнадо ескерткіш округі саябағы Доор округіндегі шағын Уильямсонвилл ауылының бұрынғы орнында орналасқан және сол жерде болған өрт бұрқасының құрметіне аталған. Саябақ – өрт бұрқасынан қалған шағын қаланың жалғыз қалдығы. Уильямсонвилльдің 76 тұрғынынан тек 19-ы ғана аман қалды. Өрт салдарынан Уильямсонвилл картадан мүлдем жойылды, қайтадан салынбады. Адам қоныстары мен табиғи ландшафттың шекарасында өрт дауылдарын тудырған жел, топография және тұтандыру көздерінің үйлесімі «Пештиго парадигмасы» деп аталады. Бұл жағдайлар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық және британдық әскерилер тарапынан Германия мен Жапония қалаларына қарсы бомбалау шабуылдары кезінде өрт дауылдарын қайта жасау үшін зерттелді.

БАҚ-тағы бейнелеу

«Алтын ғасыр» телесериалының 1-ші маусымының 8-ші эпизодында Пештиго өрті талқыланады, онда үй қызметшісі Джек анасының қабіріне гүл қойғаны көрінеді, ол осы трагедияда қайтыс болған.