Кіріспе
Амброзия артемизифолия (Ambrosia artemisiifolia) – астра тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі. Бұл өсімдік Америка құрлығының өңірлеріне тән, сонымен қатар қалыпты жусан, жылдық жусан және төмен жусан деген аттармен де белгілі.
Ambrosia artemisiifolia, with the common names common ragweed, annual ragweed, and low ragweed, is a species of the genus Ambrosia native to regions of the Americas.
Таксономия
Түрдің атауы – артемизийфолия, себебі оның жапырақтарының артемизия, нағыз жусанның жапырақтарына ұқсас деп саналған. Ол сондай-ақ мынадай жалпы атаулармен де белгілі: американдық жусан, ащы шөп, қара жусан, сәбіздік шөп, жеңіл қызба шөбі, рим жусаны, қысқа жусан, stammerwort, stickweed, tassel weed.
Тарату
Өсімдік Солтүстік Америкада (Канада, АҚШ-тың шығыс және орталық бөліктері, Ұлы жазықтар және Аляска), Кариб теңізінде (Куба, Испаньола және Ямайка), Оңтүстік Америкада (оңтүстік биоаймақта – Аргентина, Чили, Парагвай, Уругвай, батыс биоаймақта – Боливия, Перу және Бразилия) өседі. Климаттың өзгеруіне байланысты, Еуропадағы жалпы жусанның таралу аймағы болашақта солтүстікке қарай кеңейеді деп күтілуде. Бұл Солтүстік Америкадағы Ambrosia туысының ең көп таралған түрі, және оған Ambrosia туысының көптеген басқа түрлері эндемик болып табылады. Жаз айларында сезімтал адамдарда аллергиялық реакцияны қоздырады.
Сипаттама
Амброзия артемизифолия – көктемнің соңында пайда болатын бір жылдық өсімдік. Ол негізінен тамырсабалар арқылы, бірақ тұқым арқылы да көбейеді. Жіңішке, түкті, қауырсын тәрізді бөлінген жапырақтары ұзын. Ол 2–4 мм обкондық жасылдан қоңырға дейін түсті жемістер шығарады. Ғылыми зерттеу 19 ғасырдың соңында Еуропаға әкелінген Амброзия артемизифолияның инвазивтілігінің геномдық негізін зерттеді. Зерттеу үшін 655 амброзия геномын қайта тізбектелді, оның ішінде 190 жылға дейін жиналған 308 гербарий үлгілері де қарастырылды. Инвазивті еуропалық популяцияларда зерттеуде қорғаныс гендеріндегі таңбалар мен ауру тудыратын өсімдік патогендерінің азаюы анықталды. Жақын туысқан Амброзия түрлерінен интрогрессиямен байланысты популяция құрылымының уақыт өте келе өзгеруімен бірге, нақты микробтық дұшпандардан қашу, жалпы амброзияның инвазивті түр ретіндегі керемет табысына ықпал еткен болуы мүмкін. Жалпы амброзия – өте бәсекеге қабілетті арамшөп және соя өнімділігін 30 пайызға дейін төмендетуі мүмкін. Түндегі жер жырту арқылы бақылау өсімділікті шамамен 45 пайызға төмендетеді. Көбінесе, ұсақ дәнді егістіктермен араластырып егу, оларды кондық тұқыммен себу арқылы да жалпы амброзияны басуға болады. Әйтпесе, арамшөп өсіп, пісіп, ұсақ дәнді егістіктің сабағында тұқым береді. Оның желмен таралатын тозаңы жоғары аллергенді.
Қалқаншаларды бақылау
2005 жылы бірнеше гербицидтер жалпы амброзияға қарсы тиімді болды, бірақ төзімді популяциялардың бар екені белгілі болды. 2007 жылы бірнеше Ambrosia artemisiifolia популяциясы глифосатқа төзімді болды, және бұл тек АҚШ-та ғана байқалды. 2014 жылдан бастап амброзия жапырақты кеміргіші, Ophraella communa, Альп тауларының оңтүстігінде, Оңтүстік Швейцария мен Солтүстік Италияда табылған. Шабуылға ұшыраған көптеген өсімдіктер толығымен жапырақтарынан айырылды. Zygogramma suturalis амброзияны бақылау үшін Ресейге, содан кейін Қытайға енгізілді, ал бастапқы нәтижелер өте жағымды болды. SMARTER – амброзияны бақылауға қатысатын сарапшылар, денсаулық сақтау мамандары, аэробиологтар, экологтар, экономистер және атмосфералық және ауыл шаруашылығы модельдерін құрастырушылардың Еуропалық көп салалы желісі.
Сесквитерпен лактондары және моллюскидтер
Ambrosia artemisiifolia-ның жер үсті бөлігінен бөліп алынған үш сесквитерпен лактоны псилостахин А, псилостахин В және псилостахин С екені анықталды. Олардың барлығы тропикалық шағын тұщы сулы Oncomelania hupensis улы құртқа қарсы белгілі бір моллюсктерді өлтіру қабілетіне ие.
Дәрілік
Амброзия артемизифолия – чероки, лакота, ирокез, дакота және делавэр тайпалары сияқты американдық жергілікті тайпалар үшін дәстүрлі емдік өсімдік болған.
Фиторемедиация
Ambrosia artemisiifolia фиторемедиация жобаларында топырақ ластануын жоюға, ластанған топырақтан қорғасын сияқты ауыр металдарды кетіруге пайдаланылады.