Түкүлтү-Нинурта I: Ассирия патшасы және Бабылға жорықтары

Кіріспе

Ассирия патшасы Тукульти Нинурта I (мағынасы: "[жауынгер құдай] Нинуртаға сенімim"; б.з.б. 1243–1207 жылдары билеген) – Орта Ассирия империясы кезіндегі Ассирия патшасы. Ол "Патшалар патшасы" атағын алғаш рет қолданған патша ретінде танымал.

Өмірбаян

Тукульти Нинурта I әкесі Шалманесер I-нің орнын басып, патшалық құрған алғашқы жартысында Нихрия шайқасында хетт империясына қарсы маңызды жеңіске жетіп, Кіші Азия мен Левант аймақтарындағы хетт территориясын тартып алды. Тукульти Нинурта I Урартуды ассириялықтардың бақылауында ұстады, содан кейін Вавилонияның кассит патшасы Каштилиаш IV-ті жеңіп, Месопотамияда ассириялық үстемдікті толыққанды орнату үшін қарсылас Вавилон қаласын басып алды. Ол өзін Бабыл патшасы деп жариялап, алғаш рет Ур-Намму қолданған "Сумер және Аккад патшасы" деген ежелгі атақты алды. Тукульти Нинурта қарсы шабуылды бастамас бұрын Шамш құдайына дұға жасады. Каштилиаш IV тұтқындалды, оның өзінің айтуынша, Тукульти Нинурта оны жеке өзі тұтқынға алған, "оның мәртебелі мойнын аяғыммен таптап, аяқ тұғырындай етіп" және оны зейнеткерлікпен Ассирияға айдап жіберді. Жеңімпаз ассириялық Вавилон қабырғаларын қиратты, көптеген тұрғындарын қырды, қала арқылы тонап-талқандап, Есагила ғибадатханасына жетті, онда ол Мардуктың мүсінін алып кетті. Бабылды басып алғаннан кейін ол Арабия түбегіне шапқындап, Дилмун мен Мелуханың араб емес мемлекеттерін жаулап алды. Ежелгі Дур Катлиммудан табылған Орта Ассирия мәтіндерінің ішінде Тукульти Нинуртаның өзінің суккал раби’у, яғни ұлы визирі Ашур иддинге жазған хаты бар, онда ол жеңілген Каштилиаш IV-ті, оның әйелін және оның ілесіп келген көптеген әйелдері бар сарайын эскорттап әкеліп жатқан әскери қолбасшысы Шулман мушабшудың жақындап келе жатқанын хабарлайды. Осы процесте ол Вавилонды өзі де қызығушылықпен қараған эламиттерді жеңді. Ол сонымен қатар Бабыл мен Еламға қарсы соғыстарын баяндайтын эпикалық поэма жазды. Бабылдықтардың бүлік көтергеннен кейін ол Бабылдағы ғибадатханаларды тонады, бұл месопотамиялықтардың барлығына, оның ішінде ассириялықтарға қасиетті жерді қорлау болып есептелді. Ашурдағы дін қызметкерлерімен қарым-қатынас нашарлаған кезде Тукульти Нинурта жаңа астана қаласын салды: Кар Тукульти Нинурта. Бірақ оның ұлдары оған қарсы көтеріліп, жаңа қаласын қоршап алды. Қоршау кезінде ол өлтірілді. Олардың бірі, Ашур надин апли, оның орнына таққа отырды. Оның қайтысынан кейін Ассирия империясы қысқа мерзімге тоқырап қалды. Тукульти Нинурта эпосы Тукульти Нинурта I мен Каштилиаш IV арасындағы соғысты суреттейді.

Tukulti Ninurta I succeeded Shalmaneser I, his father, as king and won a major victory against the Hittite Empire at the Battle of Nihriya in the first half of his reign, appropriating Hittite territory in Asia Minor and the Levant. Tukulti Ninurta I retained Assyrian control of Urartu, and later defeated Kashtiliash IV, the Kassite king of Babylonia, and captured the rival city of Babylon to ensure full Assyrian supremacy over Mesopotamia. He set himself up as king of Babylon, and took on the ancient title "King of Sumer and Akkad" first used by Ur Nammu. Tukulti Ninurta had petitioned the god Shamash before beginning his counter offensive. Kashtiliash IV was captured, single handed by Tukulti Ninurta according to his account, who "trod with my feet upon his lordly neck as though it were a footstool" and deported him ignominiously in chains to Assyria. The victorious Assyrian demolished the walls of Babylon, massacred many of the inhabitants, pillaged and plundered his way across the city to the Esagila temple, where he made off with the statue of Marduk. After capturing Babylonia, he invaded the Arabian Peninsula, conquering the pre Arab states of Dilmun and Meluhha. Middle Assyrian texts recovered at ancient Dūr Katlimmu include a letter from Tukulti Ninurta to his sukkal rabi'u, or grand vizier, Ashur iddin advising him of the approach of his general Shulman mushabshu escorting the captive Kashtiliash, his wife, and his retinue which incorporated a large number of women, on his way to exile after his defeat. In the process he defeated the Elamites, who had themselves coveted Babylon. He also wrote an epic poem documenting his wars against Babylon and Elam. After a Babylonian revolt, he raided and plundered the temples in Babylon, regarded as an act of sacrilege to all Mesopotamians, including Assyrians. As relations with the priesthood in Ashur began deteriorating, Tukulti Ninurta built a new capital city; Kar Tukulti Ninurta. However, his sons rebelled against him and besieged him in his new city. During the siege, he was murdered. One of them, Ashur nadin apli, would succeed him on the throne. After his death, the Assyrian Empire fell into a brief period of stagnation. The Tukulti Ninurta Epic describes the war between Tukulti Ninurta I and Kashtiliash IV.