Кіріспе
Фрэнсис Марион Смит (2 ақпан 1846 – 27 тамыз 1931) – Мохаве шөлінде, Сан-Франциско шығанағы аймағында және Калифорния штатының Окленд қаласында қызмет еткен американдық кенші, іскер магнат және қоғамдық қайраткер. Ол ұлттық және халықаралық деңгейде «Боракс Смит» және «Боракс Королі» деп танымал болды, себебі оның компаниясы «20 Mule Team Borax» танымал үй тазартқыш брендін өндірді. Франк Смит Окленд пен Шығыс шығанағында, Сан-Франциско Трансбей терминалында аялдамасы бар қалааралық жеке көлік жүйесі – Key System-ді құрды.
Francis Marion Smith (February 2, 1846 – August 27, 1931) was an American miner, business magnate and civic builder in the Mojave Desert, the San Francisco Bay Area, and Oakland, California. He was known nationally and internationally as "Borax Smith" and "The Borax King", as his company produced the popular 20 Mule Team Borax brand of household cleaner. Frank Smith created the Key System, an interurban private transit system, which operated in Oakland and the East Bay with a terminus in the San Francisco Transbay Terminal.
Ерте өмір
Фрэнсис Марион Смит 1846 жылы Висконсин штатының Ричмонд қаласында дүниеге келген. Ол жалпы білім беретін мектептерде оқыды және Висконсин штатының Милтон қаласындағы Милтон академиясын бітірді.
Тау-кен ісі
21 жасында ол Висконсин штатынан Американың батысында минералды байлық іздеу үшін кетті, бастапқыда Невадада. 1872 жылы, жақын орналасқан Колумбус Марш қалашағындағы шағын борак өндірісіне отын жеткізу келісімі жасасқанда, Смит Невада штатының Минерал округіндегі Тильс Марш қаласынан бай улексит қорын тапты, бұл жер Моно көлінен шығысқа қарай, ал он жылдан кейін оның құратын Мариетта қаласына жақын орналасқан. Ол сол кезде Миллер тауының жоғарғы беткейінен батысқа қарай қарап тұрғанда, айналасында тек ағаштар өсіп тұрды. Смиттің Невада штатының Тонопа қаласында үйі болды. 1877 жылы Scientific American журналы Смит ағайындарының өнімдерін 30 тонналық жүкпен екі үлкен вагонмен тасығанын, үшінші вагон азық-түлік пен су үшін пайдаланылғанын, ал 24 өгізден тұратын команда 160 миль (257 км) қашықтықты Ұлы Бассейн шөлі арқылы Мариеттадан Невада штатындағы Уодсворттағы ең жақын Орталық Тынық мұхиты темір жолының тіреуіне дейін жүргенін хабарлады.
Өлім аңғары
Смит кейін Колумбус Marsh және Fish Lake жерлерін сатып алды. 1884 жылы Смит өзінің ағасын сатып алды. Теелстегі қысқартылған операциялар жалғасқанда, Смит енді Өлім аңғарындағы және шығысқа қарай Амаргоза жотасындағы 20 Муль командасы каньонындағы борак кенін өндіруге күш-жігерін жұмылдырды. 1890 жылы Уильям Телл Кольманның «Гармония Боракс» зауытының қаржылық қиындықтарына байланысты, ол Кольманның батыс Невададағы, Өлім аңғары аймағындағы және Калифорнияның Ермо қаласына жақын Калико тауларындағы борак зауыттары мен иеліктерін сатып алды. Смит содан кейін оларды өзінің меншігімен біріктіріп, 1890 жылы «Тынық мұхитының жағалауындағы Борак компаниясын» құрды. Смиттің «Тынық мұхитының жағалауындағы Борак компаниясы» кейін «20 Муль командасы Борак» бренді мен тауарлық белгісін құрып, белсенді түрде ілгерілетуге кірісті. Бұл бренд Кольманның 1883 жылдан 1889 жылға дейін Өлім аңғарынан Мохаведегі ең жақын темір жолға борак тасымалдау үшін қолданған жиырма мулдан тұратын командаларының құрметіне аталды (және Смит өзі бұрын Невададағы борак зауыттарында дамытқан). Бұл идея Смиттің жарнама менеджері Стивен Мэтерге тиесілі болды, ол кейін «Торкилдсен Мэтер Борак компаниясының» иесі атанды және 1916 жылы жаңа Ұлттық саябақтар қызметінің алғашқы басшысы болып тағайындалды.
Басқа шахталар
Өлім аңғарындағы «Гармония Бораксы» зауытының жұмысы 1882 жылы ашылған және 1890 жылы пайдалануға берілген Калико тауларындағы «Бораттағы» бай «Колеманит» бораксы кен орындарының дамуымен тоқтатылды, олар 1907 жылға дейін жұмыс істеді. «Атлантикалық және Тынық мұхиты» темір жолына алғашқы тасымалдауды бұрынғыдай 20 қашардан құралған командалар жүзеге асырды, бірақ Смит 19 шақырымдық «Борат және Даггет» темір жолын салып бітіргеннен кейін олар қызметтен шығарылды. «Бораттағы» кен орындарының азаюына жақын, 1907 жылы Өлім аңғарының маңында «Лила С» кені ретінде белгілі болған жақын жердегі кен іздеу жұмыстары басталды. Тағы да, алғашқы жылдары ұзақ қаңғыма командалары пайдаланылды, ал Смит Калифорниядағы Лудлоу қаласынан өтетін және «Мохаве» өзені мен «Келсо» құмдары арқылы «Атчисон, Топека және Санта-Фе» темір жолымен байланысатын «Тонопа және Тидуотер» темір жолын салды. 1899 жылы Смит Ричард С. Бейкермен бірігіп, «Borax Consolidated, Ltd.» құрды. Олар бірлесіп көпұлттық кен компаниясын құрды, онда Смит бақылау үлесіне ие болды. Бейкер компанияның Италия, Түркия және Оңтүстік Америкадағы шетелдік активтерін кеңейтті және корпорацияның кеңеюіне капиталдық қаржыландыруды ұйымдастырумен айналысты. «Боратта» жұмыс істеген кезде Смит Барстоу мен Мохаве арасындағы және қазіргі «Эдвардс» әуе күштері базасының шығысында орналасқан «Борон» қаласындағы «Суккоу кеніштеріндегі» бор қышқылының кен пайдалану құқығын сатып алды. «Borax Consolidated, Ltd.» компаниясына «Sterling Borax Company» және «Suckow Property» кірді. Смиттің «Тынық мұхиты жағалауындағы Бораксы» компаниясы оны ешқашан дамытпағанмен, оның құқықтық мұрагерлері 75 жылдан бері барлық бораксы минералдарын «Суккоу кеніштерінен» алады және қалған кен орындары да шамамен осы уақытқа дейін сақталатынын болжайды. Қазір бұл Калифорниядағы ең ірі ашық карьер және сонымен қатар әлемдегі ең ірі бораксы кені, онда бүгінгі күні әлемдік бораттардың шамамен жартысы өндіріледі.
Соңғы қазба
1913 жылы Смит қаржылық тұрғыдан қиын жағдайға түсіп, жаңа несие беруден бас тартқан кредиторларға активтерін беруге мәжбүр болды. Невада штатының Тонопа қаласындағы күміс кеніне қатысты әйелінің мүддесін қорғау үшін сотқа жүгінгеннен кейін, ол Калифорния штатының Сан-Бернардино округінің солтүстігіндегі Өлім аңғарынан Панаминт жотасы арқылы орналасқан Сейрлс аңғарындағы Сейрлс көлінің үлкен бөлігіне кен пайдалану құқығын алды. Алайда, көлдің кең көлемді тұзды суларын боракқа және басқа да маңызды коммерциялық минералды тұз өнімдеріне өңдеудің тиімді жолын табуға шамамен он жыл бойы қол жеткізе алмады. Осы уақыт аралығында ол компанияның жаңа иелерінен Невада штатының Мадди тауларында, Каллвилл Уош жанындағы, қазіргі Мид көлінің солтүстігінде және Мадди тауының оңтүстігіндегі бай борак кеніне құқық алуды қымбатқа сатып алды. Ол мұндағы кәсіпорынын «Вест-Энд химиялық компаниясы» деп атады, ал кен орнын әйеліне үйленген күнінің мерейтойына орай «Мерейтойлық кені» деп атады. Осы кен орнынан түскен пайда Сейрлс көлінің кен орындарын дамытуға капитал ретінде жұмсалды. 1918 жылы боракты қайта өңдеуге жасаған алғашқы әрекеттері сәтсіз аяқталды. Алайда, ол «Мерейтойлық кенде» жұмыс істеуге шақырған жас химик Генри Хелмерс көлдің тұзды суларын өңдеудің тиімді әдісін тауып, оны сатуға жарамды өнімге айналдырды. 1926 жылға қарай Сейрлс көлінде зауыт іске қосылды. 1927 жылы зауыт содалы күл өндіруге де кеңейтілді. «Вест-Энд химиялық компаниясының» Сейрлс аңғарындағы зауыты өнімдерді Калифорния штатының Searles қаласындағы «Union Pacific Railroad» желісіне жеткізу үшін «Trona теміржолын» – қысқа желілік теміржолды пайдаланды. «Trona теміржолы» 1913 жылы «American Trona Company» компаниясымен құрылған. Қазіргі таңда теміржолдың жұмысын «Searles Valley Minerals» компаниясы жүзеге асыруда. Ескерту: Фрэнсис Марион Смит «Trona теміржолын» салуға қатысқандығына ешқандай дәлел немесе себеп жоқ.
Окленд жылдары
Смит 1875 жылы Мэри Ребекка Томпсон Райтқа (1846-1905, Молли деп аталатын) үйленді. Невадада бірнеше жыл тұрғаннан кейін, олар 1881 жылы Калифорния штатының Окленд қаласында қоныстанды. Молли 1905 жылы 59 жасында қайтыс болғаннан кейін, ол 1906 жылы Эвелин Кейт Эллиске (1877-1957) қайта үйленді. 1882 жылы Смит Оклендте жер участақтарын жинақтауға кірісті, ол Арбор Вилла деп аталатын иелікке айналды. Ол Моллимен бірге шамамен 1895 жылы иелікте салынған Ок Холлға көшіп барды. Бұл резиденцияда 1898 жылы Детройттегі Farrand and Votey Organ Co. компаниясы жасаған, Opus 852 нөмірі бар құбырлы орган орнатылды. 1892 жылы ол Нью-Йорктегі Shelter Island-да Прес ДеЛеу деп аталған жазғы резиденция салуды бастады, ол әйелінің әлеуметтік айналымында болды. 1893 жылы Смит Америкадағы алғашқы темір бетонды ғимаратты, Калифорния штатының Аламеда қаласындағы Тынық мұхитының Боракс компаниясының зауытын салдырды. Архитекторы - Эрнест Л. Рэнсом. 1895 жылы Смит Франк С. Хавенспен Realty Syndicate деп аталған серіктестік құрды, ол Key System (ірі қалалық және қала маңындағы пойыз, паром және трамвай жүйесі, Сан-Франциско шығанағы аймағына қызмет ететін), Idora Park, Key Route Inn және Claremont Hotel сияқты жобаларды дамытты. 1896 жылы Смит Окленд орта мектебінің қазіргі кампусы орналасқан MacArthur және Park Blvd көшелерінің қарсы жағындағы жерді сатып алып, сарай салдырды, онда ол 1931 жылы қайтыс болғанға дейін 3 жылға дейін тұрды.
Қайырымдылық жұмыстары
Смит өмірінде маңызды қайырымдылық және қоғамдық шараларға белсенді қатысты. Ол Окленд және Шелтер аралдарындағы меншіктерін жиі қайырымдылық шараларына ұсынды, балаларын ойындар мен стендтер ұйымдастыруға тартты. Бірінші әйелінің жетім қыздарға отбасылық қамқорлық беру тілегін қолдап, Смит 13 тұрғын үйдің құрылысын және жұмысын қаржыландырды. Әр үйге Смит ханым таңдаған үй иесі тағайындалды, оған өз қамқорлығындағы қыздарға қалыпты өмірлік жағдай жасау міндеті жүктелді. Смит сондай-ақ қазіргі Окленд орта мектебі орналасқан жерде "Үй клубы" деп аталатын әлеуметтік зал салды. Бүгінде Парк бульварынан басталатын баспалдақ ғана сақталған. Бұл үйлер көптеген жылдар бойы жұмыс істеді, және олардың кейбіреулері бүгінге дейін тұр. Мемлекет жетім балаларға қамқорлықты өз мойнына алғаннан кейін, Мэри Р. Смит қоры білікті жас әйелдерге медбикелік білім беруге қайта бағытталды.
Мұра
Батыс теміржол музейінің архив бөлімі Фрэнсис Марион "Боракс" Смит есімімен аталады. Калифорния штатының Солано округінде орналасқан мұражайда Ключ жүйесінің желілерінде қызмет еткен бірнеше жұмыс істейтін көше трамвайлары мен трансбей пойыздары бар. Смит және оның әйелі сыйлаған жердегі Фрэнсис Марион Смит паркі Оклендтегі Парк бульварынде орналасқан. Өлім сахарасындағы Амаргоза тауларындағы 1803 метрлік (5915 фут) Смит тауы оның құрметіне аталған. Нью-Йорк штатының Shelter Island аймағында Смит көшесі мен Смит шығанағы оның есімімен аталады. Пресделоудағы Смит Рэнсом жапон көпірі Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген. "Боракс" Смит – Глен Дэвид Голдтың "Картер шайтанды жеңеді" тарихи романының кейіпкері, ал Джек Лондонның "Күннің жарығы" романының басты кейіпкері оның өміріне ішінара негізделген.