Кіріспе

Тарихи тұрғыдан алғанда, шөптегі лабиринт – бұл қысқа шөп, шөптегі немесе газонның тегіс бетіне күрделі жол кесіп жасалған лабиринт. Кейбіреулері Mizmaze, Troy Town, The Walls of Troy, Julian's Bower немесе Shepherd's Race деп аталыпты. Уильям Шекспирдің «Жазғы түннің арманы» (2-әрекет, 2-көрініс) пьесасында Титания осы лабиринттер туралы айтады:

Кейбір шөптегі лабиринттерде шөпке ойылған жол жүруге арналған бағыт болып табылады (кейде кірпіштермен немесе қиыршық таспен белгіленеді); көбінесе шөптің өзі жоғарылатылған жолды құрайды, ол бұрылыстары арасында қазылған шағын арналармен белгіленеді. Британдық үлгілердің көпшілігі екі түрге негізделген: классикалық немесе одан кейін пайда болған, одан күрделі ортағасырлық түр.

Шөптің лабиринтінің пайда болуы

Британ аралдарында классикалық лабиринт үлгісінің ең ерте кездескен қолданылуы Голливуд тасында, шамамен 550 жылға жатсатын, Ирландияның Виклоу графтығынан табылған гранитті жартас. Тинтегелдің жанындағы Корнуоллдағы Рокки аңғарындағы тас жар бетінде екі кішкентай классикалық лабиринт қашалған; оларға қатысты әртүрлі мерзімдер ұсынылды, соның ішінде қола дәуірі, 6-ғасырдың басы және 17-ғасырдың соңы. Ортағасырлық үлгі Бристольдегі Сент-Мэри Редклифф шіркеуіндегі 15-ғасырға жатсатын ағаштан жасалған шатырдың ою-өрнегінде кездеседі. Олардың үлгілері өте ежелгі болғанымен, шөптік лабиринттің нақты мерзімін анықтаудың сенімді жолы жоқ сияқты, себебі оларды пішінін анық сақтау үшін үнемі кесу қажет, бұл кез келген археологиялық куәліктің жоғалуына әкелуі мүмкін. Лабиринттің алғашқы жазбадан бұрын жылдар, тіпті ғасырлар бұрын пайда болған болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, шөптік лабиринттер Солтүстік Еуропамен, әсіресе Англия, Германия және Даниямен шектелген. Скандинавия, Лапландия, Исландия және бұрынғы Кеңес Одағында осыған ұқсас жүздеген лабиринттер әлі де сақталған, бірақ олардың жолдары көбінесе шөпте немесе тас бетінде тастармен белгіленген. Осы тас лабиринттердің кейбіреулері өте көне. 20-ғасырдың соңында лабиринттерге және лабиринттерге қызығушылықтың жаңаруы (жердің құпияларына, сондай-ақ жер суретіне және бақ дизайнына деген қызығушылықтың артуымен байланысты) АҚШ пен Еуропада жаңа шөптік лабиринттердің құрылысына әкелді; олардың кейбіреулері өте үлкен және жолдардың арасындағы беткейлерде жабайы гүлдер немесе хош иісті шөптер болуы мүмкін. Кейбір заманауи шөптік лабиринттер дәстүрлі лабиринттік үлгілерді ұстанады; ал басқалары көбірек шығармашылықпен жасалған, діни, геральдикалық немесе олардың орналасқан жеріне сәйкес келетін басқа да символдарды қамтиды. Заманауи дизайн көбінесе жолдардың пішінін анық және берік етуі үшін төселген жолдарды пайдаланады.

Шөптік лабиринттердің мақсаты

Түрлі мазарлардың не үшін және қандай мақсатта жасалғаны туралы көп болжам бар. Көптеген ағылшын үлгілері Еуропаның басқа жерлеріндегі (әсіресе Шартр) соборлардағы еден лабиринттері үшін қолданылған ортағасырлық үлгіге ұқсас, сондықтан оларды күнәһарлар қолдары мен тізелерімен жолдарды басып өту үшін пайдаланған дейді, бірақ мұны растайтын ешқандай құжаттама жоқ. Кейбір түрлі мазарлар шіркеулер немесе монастырлар сияқты діни орындарға жақын орналасқан, ал кейбіреулері жоқ. Кейбір мазарлар ауылдық жасыл алаңдарда орналасып, балалар мен жастардың, әсіресе "ерекше күндер мен мерекелерде" ойын-сауығына арналған. Алкборо мазары 19 ғасырдың басында Мамыр кешіндегі ойындар үшін қолданылған, ал Боттон Гринде "мазарды басып өту" 24-26 маусым аралығында (қазір қираған) Сент-Джон Баптист шіркеуінің жанында өткен үш күндік жәрмеңкеге кірген, бұл оның қасиетті әулиесінің құрметіне арналған. Германия мен Польшадағы үлкен түрлі мазарлар Уитсан немесе Мамыр тойында шерулер үшін пайдаланылған. Швецияның Балтық теңізі жағалауындағы көптеген тас лабиринттерді балықшылар жаман ауа-райы кезінде салған және олардың жаман рухтарды, "smågubbar" немесе "кішкентай адамдарды" тұзаққа түсіретініне сенген, олар бақытсыздық әкелген. Балықшылар лабиринттің ортасына дейін барып, рухтарды өздерінен кейін ерте жүруге шақырып, содан кейін жүгіріп шығып, теңізге шығатын. Қазіргі түрлі мазарлар түрлі себептермен жасалған. Кейбіреулері жеке меншікке тиесілі және мандала сияқты ойша толғануға немесе медитацияға көмектеседі. Ал басқалары туристерді қызықтырады.

Лабиринт атаулары

Бірнеше ағылшын шөптік лабиринттері "Троя", "Троя қаласы" немесе "Троя қабырғалары" деп аталды. Уэльсте, отаршылар төбелердің шөбіне кесіп жасағандары "Caerdroia" деп белгілі болды (ақырнасы, тарихи уэльстік үлгілер сақталмаған). "Caer" сөзі қабырға, қорған, қамал, бекініс, қала немесе мекенді білдіреді, ал атау "Троя қаласы" (немесе мүмкін "бұрылыстар қамалы") деп аударылған. Халық арасындағы аңыз бойынша, Троя қаласының қабырғалары соншалықты күрделі салынған еді, оларға кірген кез келген жау сыртқа шығу жолын таба алмайтын. "Жулиан Боуэрі" және "Сент Джулиан" (сондай-ақ олардың бұрмаланған түрлері) сияқты басқа да көп қолданылатын лабиринт атаулары Троялық Энейдің ұлы Юлиус және "burgh" сөзінен туындауы мүмкін, ол "caer" сияқты бекітілген орынды білдіретін жер-су атауының бір бөлігі. Троямен байланыс классикалық лабиринт үлгісіндегі скандинавиялық таспен қапталған лабиринттердің атауларында да кездеседі: мысалы, Швецияның Готланд аралындағы Висби маңындағы Трояборг. Бір кезде ондаған шөптік лабиринттері болған Данияда "Тройборг" немесе "Треллеборг" атаулары жиі қолданылды: тарихи үлгілер сақталмаған, бірақ олардың көшірмелері жасалды. Норвегияның Суннмор провинциясындағы Вартдалдағы Гротхорнетте "Ден Джулианске Борг" ("Жулианның қамалы") деп аталатын таспен қапталған лабиринт бар. Кейбір неміс шөптік лабиринттерінің атаулары Швециямен байланысты: "Schwedenhieb" (шведтің кесімі), "Schwedenhugel" (шведтің төбесі), "Schwedenring" (шведтің сақинасы), "Schwedengang" (шведтің жолы). Халық арасындағы аңыз оларды отыз жылдық соғыс (1618–48) кезінде швед офицерлерінің жерленген жерлерімен байланыстырады, бірақ олар одан да көне деп есептеледі. Польшаның Померания аймағындағы Столпта "Windelbahn" ("спиральды жол"), шерулік шөптік лабиринт, Аяқ киім жасаушылар цехы қолданған. Алғашқысы жойылды, 1935 жылы көшірмесі жасалды.