Кіріспе

2005 жылы 18 қыркүйекте Ауғанстанда парламенттік сайлаулар провинциялық сайлаулармен бірге өтті. Бұрынғы соғыс лордтары мен олардың жақтастары төменгі палатада да, провинциялық кеңесте де (жоғарғы палата мүшелерін сайлайтын) көпшілік орындарды жеңіп алды. Әйелдер төменгі палатадағы орынның 28 пайызын жеңіп алды, бұл 2004 жылғы Конституцияда кепілденген 25 пайыздан алты пайызға артық.

Сайлау жүйесі

Шамамен он екі миллион сайлаушы 249 орындық Wolesi Jirga, парламенттің төменгі палатасы және 34 провинциялық кеңес үшін дауыс беруге құқылы болды. Парламентке 2 707 кандидат (328 әйел, 2379 еркек) – барлығы тәуелсіз; партиялар заңмен танылмаған және тізімдер жоқ. Бұл сынға ұшырады: салыстырмалы түрде танымал емес адамдар өте танымал кандидаттар сияқты оңай орын алуы мүмкін. Бұл тұрғындардың кімге дауыс беруді шешуін қиындатты, тіпті кейбір кандидаттар саяси партияның мүшесі болуы немесе (қаржылық жағынан) қолдау тапса да. Тағы бір сын көздері – көп мүшелік сайлау округтерінде, әсіресе партиялық тізімдер болмаған кезде, бірыңғай, ауыстырылмайтын дауыс беруді пайдалану. Басқаша айтқанда, әрбір провинция бірнеше мүшелерді сайлайды, бірақ әрбір сайлаушы бір ғана кандидатқа дауыс бере алады. Бұл дауыстың фрагментациялану қаупін тудырады, нәтижесінде кандидаттар дерлік кездейсоқ түрде сайлануы мүмкін. Алғашқы нәтижелер осы қорқынышты растады. Мысалы, алғашқылардың бірі болып нәтижелерін жариялаған Фарах провинциясында 46 кандидат бес орын үшін жарысты. Бірде-бір кандидат 11%-дан артық дауыс жинаған жоқ, ал бес кандидаттың төртеуі 8%-дан аз дауыс жинады. 33 орынға ие болған Кабулда сайлауға түскен кандидаттардың көпшілігі 1%-дан аз дауыс жинады, ал 30% -дан астам дауыс үш үміткерге берілді, ал жетекші үміткер ең төменгі дауыс үлесімен сайланған үміткердің 25 еседен астам дауысын алды, ал бірнеше сайланған үміткер 2000 дауыстан аз дауыс алды. Бұл заң шығарушы орган құрамына мүшелердің көпшілігі аз немесе мүлдем заңды емес болып кету қаупін тудырады. Ауған халқының көп бөлігі оқый да, жаза да алмайтындықтан, барлық кандидаттардың да белгішелі бір суреті болды. Бұл суреттер тізімге енгізілген. Оларға футбол, көлік немесе гүлдердің түрлі түрлері кірді. Әр түрлі белгілер жеткіліксіз болғандықтан, кейбір кандидаттардың бірнеше белгісі болды: бір-бірінен кейін екі немесе үш футбол, мысалы, Гулалай Хабиб (Кабул парламенті кандидаттарының тізімінің 16-беті). Мысалы, парламенттің Нуристан бөліміне кандидаттар тізімі былай көрінді. Дегенмен, кандидаттар белгілерді өздері таңдап ала алмады: оларды сайлау комиссиясы таңдады. 45 үміткер қарулы топтармен байланысы болғаны немесе мемлекеттік жұмыстан бас тартпағаны үшін қабылданбады. Халық өз провинциясындағы үміткерге дауыс береді. Әр провинцияның парламенттегі өкілдер саны халық санына байланысты. Халық саны бойынша ең үлкен провинция Кабулда 33 орын бар (390 үміткер, 50 әйел, 340 ер адам), ал Нүристан, Німруз және Панджшир сияқты кішкентай провинцияларда тек екі орын бар. Облыстық кеңестерге үміткерлердің жалпы саны 3025 адамды құрады. Орузғаннан басқа барлық провинцияларда әйелдер провинциялық кеңеске үміткер болды. Барлық округтерде әйелдер парламенттік сайлауға қатысты. 2005 жылы аудандық кеңес сайлауы өткізілмеді (алдымен округтер саны, шекаралары мен халық саны анықталуы керек еді). Бұл Ауғанстанда 33 жылдан бері өткізілген алғашқы парламенттік сайлау болды: коммунистік билік, азаматтық соғыс және Талибан билігі аяқталғаннан кейін, АҚШ-тың Ауғанстанға басып кіруі Талибан режимін құлатты, ал 2004 жылғы президенттік сайлаудан кейін 2005 жылы парламенттік сайлау ұйымдастырылды. 2001 жылғы Бонн келісіміне сәйкес, сайлау 2004 жылдың маусым айында өтуі тиіс еді. Алайда қауіпсіздік жағдайына байланысты Хамид Карзай (сол кездегі уақытша президент, қазіргі Ауғанстан президенті) сайлауды бір жылдан астам уақытқа кейінге қалдырды. Талибан және басқалар сайлауды күштеп бұзуға әрекет етуі мүмкін болғандықтан қауіпсіздік мәселесі де өзекті болды. Бірнеше кандидат сайлау алдында қаза тапты. Парламенттегі орындардың ширек бөлігі – 68 орын – әйелдерге, сондай-ақ Кучи қауымына 10 орын бөлінген. Бұл – ең төменгі көрсеткіш, бұл топтар үшін орын санының жоғарғы шегі жоқ. Мешрана Жирганың 102 мүшесі провинциялық кеңестер арқылы жанама түрде сайланады.

Жүріс-тұрысы

2009 жылғы Ауғанстан сайлауы барысында АҚШ-тың Ауғанстандағы бұрынғы елшісі Рональд Э. Нейман 2005 жылғы сайлауда адамдардың бірнеше рет дауыс беруіне жол бермеу үшін қолданылған "өшірмейтін" сияның, шын мәнінде, жуылатынын еске түсірді. Осы мәселе 2004 жылғы президенттік сайлауда да болған, және 2009 жылғы сайлауда да қайта орын алды.

Нәтижелер

Сайлауға қатысу деңгейі 50% деп бағаланды, бұл 2004 жылғы қазан айында өткен президенттік сайлаудан едәуір төмен. Бұл жағдайға Ауғанстанның жаңа сайлау заңының салдарынан партиялық тізімдердің анық болмауы себеп болды, осының нәтижесінде көптеген сайлаушылар кімге дауыс беретінін білмей қалды. Сайлауға қатысу ең жоғары деңгейге солтүстіктегі түрікмен, өзбек және тәжік халқы шоғырланған облыстарда жетті – жалпы алғанда 60%-дан асып, Талибан қозғалысының ең белсенді болған оңтүстік-шығыстағы паштун аймақтарында 50% құрады. Тажиктер көп тұратын елорда Кабул қаласында сайлауға қатысу көрсеткіші күтпегендей төмен болды (34%). Алғашқы нәтижелер 9 қазанда жарияланды, ал алаяқтық туралы айыптауларға байланысты соңғы нәтижелер 12 қарашаға дейін жарияланбады. Сайлауға қатысқан кандидаттардың көпшілігі партиялық тізім бойынша емес, жеке өзі түсті, ал сайланған депутаттардың бір бөлігі белгілі бір партиялармен байланыста болды.

Сайланған мүшелері

Аты Жөні Лауазымы Сайлау округі Ескертулер Мохаммад Юнис Канони Спикер Кабул облысы Ауғанстанның Уақытша және Ауғанстанның Көшкінші әкімшіліктері кезінде Ауғанстан кабинетінің мүшесі. Мируайс Ясини Бірінші спикер орынбасары Нангархар облысы 2009 жылы президенттікке үміткер. Мохаммад Ариф Нурзай Бірінші спикер орынбасары Қандаһар облысы Спикер орынбасары, президент Хамид Карзаймен туысқандық байланыста. Соғыс лорды болуы күдік тудырады. Салех Мохаммад Регистани Панджшер облысы Талибанға қарсы көрнекті тұлға, Ауғанстандағы қарсылық кезеңінде Талибан мен Әл-Қаидаға қарсы күрескен. Малалай Джоя Фарах облысы Әйелдер құқығын қорғаушы, "Ауғанстанның ең батыл әйел" атымен танымал. Сәйд Махмуд Хасамуддин Әл-Гайлани Газни облысы Танымал суфи және Ауғанстан саяси партиясының жетекшісі, Пир Гайланидің немересі. Әли Акбар Касими Газни облысы Ауған Ұлттық Армиясының генералы, бұрынғы 14-ші дивизия командирі, Газниде орналасқан. немесе Гераттағы басқа да үміткерлер. Малалай Шинвари Кабул облысы Президенттікке үміткер болу алдында журналист болып жұмыс істеген, оның қолдаушылары дәстүршілдер тарапынан қорқытуға ұшырағанын хабарлады, қарызды өтеу үшін қыздарын сатуға қарсы. Фаузия Насрияр Хайдари Кабул облысы Фатима Назри Кабул облысы Ерфанұлла Ерфан Кабул облысы Алами Балхи Кабул облысы "[Юнус] Канунидің саяси фракциясымен байланысты" деп хабарланды. Обаидулла Қандаһар облысы Экономика комитетінің мүшесі. Малали Ишақзай Қандаһар облысы Мемлекеттік қызметтер комитетінің мүшесі. Мавлави Ханиф Шах әл-Хусейни Хост облысы Әділет комитетінің мүшесі. Шұжаул Мулик Кунар облысы Ішкі қауіпсіздік комитетінің мүшесі. Инженер Мохаммад Алим Қарар Лагман облысы Хезб-е Ислами Гулбуддин жасағының бұрынғы командирі, Ішкі қауіпсіздік комитетінің мүшесі. Хамидулла Хан Тохи Забул облысы Ішкі қауіпсіздік комитетінің мүшесі. Тұрпақай Забул облысы Байланыс комитетінің мүшесі. Ахмад Вахид Хан Тахири Герат облысы Абдул Хади Жамшиди Герат облысы Абдул Салам Казизада Герат облысы Ахмад Бехзад Герат облысы Ахмад Вахид Хан Тахири Герат облысы Ақайе Джебраили Герат облысы Азиз Ахмад Наадим Герат облысы Гүл Ахмад Герат облысы Мохаммад Ариф Тайаб Герат облысы Мохаммад Салих Салжұқи Герат облысы Наджла Дехкан Нихад Герат облысы Қази Назир Ахмад Герат облысы Рахими Джами Герат облысы Саадат Фатахи Герат облысы Сәйд Мохаммад Шафиқ Герат облысы Шахназ Хемати Герат облысы Зарин Герат облысы Фатима Азиз Кундуз облысы