Кіріспе
Бронкстағы мүсіндер галереясы, Нью-Йорк
Ұлы американдықтардың Даңқ залы – Нью-Йорк қаласындағы Бронкстағы Бронкс қоғамдық колледжінің (BCC) аумағында орналасқан ашық аспандағы мүсіндер галереясы. Бұл АҚШ-тағы осындай даңқ залының алғашқысы болды. 1901 жылы Нью-Йорк университетінің (NYU) Университет Хайтс кампусының бір бөлігі ретінде салынған бұл құрылысты архитектор Стэнфорд Уайт Гулд еске алу кітапханасының тіреу қабырғасын жасыру мақсатымен жобалаған. Даңқ залы 102 белгілі американдыққа арналған, олар сайлаушылар кеңесімен таңдалып, он бес санаттың біріне бөлінген. Физикалық құрылымы 630 фут (192 м) ұзындықтағы колоннадалары бар лоджиядан тұрады. Колонналарда тақташалармен бірге 96 қоладан жасалған портреттік бюсттер орналасқан. Меценат Хелен Гулд 1900 жылы құрылысқа қаржы бөлді, ал Даңқ залы 1901 жылдың 30 мамырында ресми түрде ашылды. Ашылғаннан кейін көп ұзамай, Даңқ залы АҚШ-тың ұлттық мақтанышының орталығына айналды. Бастапқыда, зал тек АҚШ-та туған азаматтарды құрметтейтін тақташаларды қамтыды. Алғашқы бюст 1907 жылы орнатылды, ал 1915 жылдан бастап шетелде туған азаматтар да қабылдана бастады. Бюсттердің көпшілігі 1922-1930 жылдар аралығында жасалған. 1930-1970 жылдар аралығында арналған бюсттердің көпшілігі тиісті құрметке ие болғандар сайланғаннан кейін жақын уақытта орнатылды. 1973 жылы Нью-Йорк университеті Бронкстағы кампусын Нью-Йорк қалалық университетіне сатқаннан кейін Даңқ залы BCC-нің бөлігіне айналды. Соңғы құрметті тұлғалар 1976 жылы сайланды, содан бері Даңқ залы көбінесе назарсыздан қалды. Луи Брандейс, Клара Бартон, Лютер Бербанк және Эндрю Карнегидің бюсттері қаражат жетіспеуіне байланысты жасалмады, ал қалған 98 бюст жылдар өте келе тозуға ұшырады. Бірнеше қиын кезеңдерден кейін, BCC ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында Даңқ залын бірнеше рет қайта жаңартты. 2017 жылы Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласында өткен нәсілшілдер митингісінен кейін BCC Конфедерация генералдары Роберт Ли және Стоунволл Джексонның бюсттерін алып тастады, бұл Конфедерация ескерткіштеріне қарсы жалпыұлттық наразылыққа әкелді.
Дизайн
Естелік құрылымы – ашық аспандағы лоджия, екі жағында колоннадалар орналасқан. McKim, Mead & White фирмасының архитекторы Стэнфорд Уайт неоклассикалық стильде жобалаған бұл ғимарат Нью-Йорк университетінің (NYU) Бронкс кампусының бір бөлігі ретінде салынған. Лоджияда 102 қоладан жасалған мүсін бюстеріне орын бар. Лоджия Тілдер залынан батысқа қарай, Гулд мемориалдық кітапханасы мен Философия залынан оңтүстікке қарай созылады. Гулд кітапханасының айналасындағы бөлігі батысқа қарай иілген. Алғашқы бөлігінің ұзындығы 152 метрді құрайды. Crow, Lewis and Wick фирмасы 40 метрлік қосымшаны жобаласа, McKim, Mead & White фирмасы қадағалаушы архитекторлар болды. Қақпалар миссис Чарльз Битти Александр өз күйеуінің естелігіне сыйға тартқан. Солтүстік қақпалардың үстінде «Ішіндегілер өмір сүргендігіне қуанышпен кіріңдер» деген сөздер, ал оңтүстік қақпалардың үстінде «Бұл жерде сұлулық, даналық және күш туралы кеңес алыңыз» деген сөздер жазылған. Лоджия төбесі Гуаставино плиткасымен, ал оның үстіндегі еңкейген шатыры қызыл испан плиткасымен жабылған. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, зал ішінде 96 бюст бар, олар парапет қабырғаларының үстіндегі тұғырларға орналастырылған. Әр бюсттің астында есімделген адамның аты, маңызды даталары, жетістіктері және цитаталары жазылған қола тақташа орналасқан. Бюстінің үстінде «Нью-Йорк университеті Лафайетке 1932» деген жазу, ал төменінде «Мен американдық азамат және американдық офицермін» деген жазу бар.
Атак-даңқ залы мұражайы
Негізгі залдардың артында және жолдың астында қоймалар орналасқан.
Шығуы және әсері
Доктор Генри Митчелл МакКраккен, Нью-Йорк университетінің канцлері, 1890 жылдардың соңында Ғулд мемориалдық кітапханасының тіреу қабырғасын жасыру мақсатымен Даңқ залын ұсынды, себебі алаң батысқа қарай тік құлпыратын. МакКраккеннің сөзіне сүйенсек, зал "көп жағдайда физикалық географияның нақты фактілеріне қарызды болып туды". Ұлы американдықтардың Даңқ залы – Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы Даңқ залы. Канцлер МакКраккен Даңқ залының дизайнының қалыптасуын сипаттады: Джон Дж. Такер Даңқ залының жалпы мердігерлік шартын алды. Залда 150 тұлғаның еске алу тақталары орналастырылуы тиіс еді. 1900 жылы 50 адам таңдалып алынса, әрбір бес жыл сайын сайлаушылар көпшілік дауыспен тағы бес адамды сайлап, соңғы таңдау 2000 жылы жасалады. Азаматтар тек АҚШ-та туған және кем дегенде он жыл бұрын қайтыс болған жағдайда ғана үміткер бола алатын. Бастапқыда әрбір АҚШ штатынан бір сайлаушы тағайындалды, ал жиырма штатта бас судья сол штаттың сайлаушысы ретінде тағайындалды. 1900 жылдың қазан айында Нью-Йорк университетінің Сенаты алғашқы кандидаттарды бекітті. Сенат сондай-ақ шетелде туғандарға арналған лоджияны қосуға келісім берді, онда 30-ға дейін есімдерді орналастыруға болатын. Зал 1901 жылдың 30 мамырында салтанатты түрде ашылғанда 29 есімді қамтыды, бірақ қаржы жетіспеуіне байланысты шетелдіктерге арналған лоджия әлі салынып үлкермеді. Даңқ залы аяқталғаннан кейін, оның танымал болуы соншалықты жоғары болды, тіпті The New York Times газеті үміткерлердің ұсынылуы мен сайлау туралы, тіпті әрбір үміткер алған дауыс саны туралы да мақалалар жариялады. Алайда, 1905 жылғы сайлауда сайлаушылар 26 американдық ер адамды, сондай-ақ 12 әйелді және 6 шетелде туған ер адамды таңдауы керек болды. Әйелдер мен шетелде туғандар үшін жеке сайлаулар өткізілді. 1900 жылғы сайлауда кем дегенде он дауыс алған барлық үміткерлер қайтадан ұсынылды. Ер адамдарға үміткерлерге кем дегенде 51 дауыс қажет болды, ал әйелдерге үміткерлерге 47 дауыс жеткілікті болды, себебі сегіз сайлаушы әйелге дауыс беруден бас тартты. Сол жылы бес ер адам, үш әйел және үш шетелде туған ер адам таңдалды, олардың тақталары 1907 жылы ашылды. Даңқ залының алғашқы бюсті (1900 жылы сайланған Хорас Маннды бейнелейтін) де 1907 жылы ашылды. Шетелде туған құрметті азаматтар сол кезде қабылданылмады, өйткені МакКраккен олар үшін жеке қанат салуды жоспарлап отырды. Кейбір сайлаушылар шетелде және АҚШ-та туған құрметті азаматтардың бірге құрметтелеуі керек екенін айтты. Келесі бес жылда 20 сайлаушы зейнетке шықты немесе қайтыс болды, ал олардың орнына 25 сайлаушы тағайындалды. МакКраккен 1915 жылғы сайлау алдында сайлаушылар ережесін өзгертті, яғни әрбір штатқа немесе бір миллион тұрғыны бар штаттар тобына бір сайлаушы бөлінді. 1914 жылы МакКраккен шетелде туған құрметті азаматтарға арналған жеке қанатты салу жоспарынан бас тартты, бұл шетелде туған азаматтардың қолданыстағы Даңқ залына қабылдануына мүмкіндік берді. Сонымен қатар, сайлаушылар әрбір сайлауда кем дегенде екі әйелді таңдауға құқылы болды. Келесі бес жылда тағы 21 сайлаушы зейнетке шықты немесе қайтыс болды, ал 1920 жылға қарай бастапқы сайлаушылардың 34-і ғана қалды. Келесі жылы жазушы Роберт Андервуд Джонсон МакКраккеннің тікелей ізбасары болғандықтан, Даңқ залының екінші директоры болып тағайындалды.
1920-шы және 1930-шы жылдар
Екі дүниежүзілік соғыс аралығында Даңқ залына жыл сайын 50 мыңға дейін адам келіп тұратын. 1920 жылы жеті америкалық сайланды, оның ішінде шетелде туған дінтанушы Роджер Уильямс, ол он жыл бұрын алғаш рет таңдалған еді. 1922 жылдың мамыр айында бұрынғы сайлаулардан үміткерлерді бейнелейтін бес бюст ашылды; бұл 1907 жылдан бері қосылған алғашқы бюстер болды. Сол жылы Даңқ залының сайлаушылар кеңесі әйелдерді бөлек сайлауды жою туралы шешім қабылдады. Сайлаушылар "әуесқой жақтастар мен туыстардың" өмір сүру мерзімі қысқа адамдардың қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай оларды ұсынуға тырысатынынан алаңдады. Сондықтан, гендерлік белгі бойынша бөлінген марапатталғандардың тақташалары қайта орналастырылды. Әрбір жеті әйел марапатталғанға жаңа тақташа жасау қажет болды, себебі бар тақташалар залының негізіне тым берік орналасқан еді. Нью-Йорк университеті жыл сайын мамыр айында бұрынғы сайлаулардан марапатталғандардың бюсттерін ашуды жалғастырды. 1923 жылы тағы жеті бюст, 1924 жылы он, ал 1925 жылы бес бюст орнатылды. 1925 жылғы сайлауда, жаңа ереже бойынша өткен алғашқы сайлауда, тек екі адам ғана таңдалды; олардың бірі - шетелде туған теңіз офицері Джон Пол Джонс, ол жиырма жыл бұрын алғаш рет сайланған еді. Университет 1926 жылы тоғыз, 1927 жылы алты, 1928 жылы бес, 1929 жылы сегіз бюст орнатты. 1930 жылдың мамыр айында тоғыз бюст және екі жаңа қақпа ашылды. Ол кезде барлық 65 марапатталғанның бюсттері болды және келесі мамыр айында олардың бюсттері ашылды. 1935 жылға қарай Даңқ залы өзінің алғашқы 11 сайлаушысын сақтап қалды. Сол жылы сайлаушылар үш адамды сайлады. Осы үш адамның екеуінің бюсттері 1936 жылдың мамыр айында ашылды, ал Гровер Кливлендтің бюсті бір жылдан кейін, 1937 жылдың наурыз айында, оның 100 жылдық мерейтойына орай орнатылды. 1937 жылдың ортасында Даңқ залының сайлаушылары Рокфеллер орталығындағы Халықаралық ғимаратта кеңселерді жалға алды. Сол жылы Джонсон қайтыс болғаннан кейін журналист Джон Хьюстон Финли Даңқ залының директоры болып тағайындалды.
1940-1960 жылдар
1940 жылы ұсынылған 141 үміткердің ішінен композитор Стивен Коллинз Фостер ғана таңдалды; оның бюсті келесі мамыр айында ашылды. Бұл музыканттың Даңқ залына алғаш рет сайлануы, сондай-ақ бір ғана құрметті тұлға таңдалған алғашқы сайлау болды. Фелпс үш жылдан кейін қайтыс болды, ал педагог Джеймс Роуленд Ангел 1944 жылы Даңқ залының бесінші директоры болды. Даңқ залының сайлаушылары 1945 жылғы сайлауда көпшілік дауыс беруге қайта оралып, төрт адамды таңдады: Букер Т. Вашингтон, Сидни Ланьер, Уолтер Рид және Томас Пэйн. Вашингтонның бюсті, Даңқ залының алғашқы афроамерикалық құрметті тұлғасы, 1946 жылдың мамырында ашылды. Басқа құрметті тұлғалардың бюстері кешіктірілді, Ридтің бюсті 1948 жылдың мамырында ашылды. Манхэттендегі Христос шіркеуінің біріккен методист пасторы Ральф Вашингтон Сокман 1949 жылы Ангел қайтыс болғаннан кейін Даңқ залының алтыншы директоры болды. Сокман бұл қызметте екі онжылдыққа жуық уақыт қызмет етті. 1950 жылы алты адам таңдалды: Сьюзан Б. Энтони, Александр Грэм Белл, Джозиа Виллард Гиббс, Уильям С. Горгас, Теодор Рузвельт және Вудро Вильсон. Белл мен Горгастың бюстері 1951 жылы, ал Энтони мен Пэйннің бюстері 1952 жылы, ал Теодор Рузвельттің бюсті 1954 жылы ашылды. Уилбур Райт, Джордж Уэстингхаус және Стоунволл Джексон 1955 жылғы сайлауда таңдалды. Сол кезде кейбір үміткерлердің даңқы төмендеді, ал көптеген үміткерлер көбінесе аз танымал салалардан шықты. Алдыңғы сайлауда құрметке ие болған Вильсонның бюсті 1956 жылдың мамырында ашылды. Стоунволл Джексонның бюсті бір жылдан кейін, 1957 жылдың мамырында ашылды, ал желтоқсанда Уэстингхаус пен Гиббстің бюстері ашылды. Нью-Йорк университеті Уилбур Райттың бюстін оның інісі Орвилл Райттың бюстімен бірге ашуды қалады, ол 1948 жылы қайтыс болғандықтан 1970 жылдарға дейін үміткер бола алмады. Нью-Йорк университетінің сенаты Орвилл Райт үшін 25 жылдық талаптан бас тартып, оның 1960 жылғы сайлауда үміткер болуына мүмкіндік берді. Томас Эдисон, Генри Дэвид Торо және Эдвард Макдауэлл 1960 жылы Даңқ залына сайланды. Он адам, оның ішінде Орвилл Райт, жеткілікті дауыс ала алмады және келесі сайлауға автоматты түрде қайта ұсынылды. Тороның бюсті оның қайтыс болған күнінің 100 жылдығына орай келесі мамыр айында ашылды. Макдауэллдің бюсті 1964 жылдың қазан айына дейін ашылмады. Сонымен қатар, 1963 жылы Даңқ залы әр құрметті тұлға үшін қола және күміс медальдар жасау үшін Medallic Arts компаниясын жалдады. Компания 99 түрлі медаль дизайнын жасады. Орвилл Райт ақыры 1965 жылы Джейн Аддамс, Оливер Венделл Холмс кіші және Сильванус Тайермен бірге Даңқ залына сайланды. Қалған бес бюсттің төртеуі келесі үш жылдың әрқайсысында ашылды. Біріншісі 1966 жылы Тайердің бюсті, содан кейін Райт ағайындыларының бюстері, содан кейін Аддамстың бюсті болды. Холмс бюсті оның сайланғаннан кейін бес жыл өткен соң ғана, 1970 жылы ашылды.
Кампусты сату және соңғы сайлау
Атақ-даңқ залы 1960 жылдары, зал мен оның құрметті тұлғалары «Дүниежүзілік кітап энциклопедиясында» жарияланған кезде танымал болды. Кейіннен Атақ-даңқ залына сайлау үш жылда бір рет өткізілді. Уолдтың бюсті 1971 жылдың қыркүйегінде орнатылды. Оған дейін залдың даңқы төмендеуге басталды. Қалалық жоспарлаушы Роберт Мозес 1971 жылы өткен сайлаудың көп шусыз өткенін және Америка революциясының екі жүз жылдығына арналған комиссия өзінің есептерінде Атақ-даңқ залын тіпті атамағанын жазды. Ұлттық мүсіндер қоғамының басшысы Чарльз Паркс Атақ-даңқ залының құлдырауының себебі заманауи Атақ-даңқ залдары тірі адамдарды еске алып, «көптеген мәшһүрлерді, бірақ азаматтарды аз құрметтейтінімен» байланысты болуы мүмкін деді. 1973 жылы Нью-Йорк университеті Бронкстағы кампусын Нью-Йорк қалалық университетіне (CUNY) сатты, ол кампусты Бронкс қауымдық колледжінің (BCC) бөлігі ретінде басқарды. Сату кезінде Атақ-даңқ залы ерекше назарда болған жоқ, себебі CUNY басшылары оның құны жоқ деп есептеді. Сатудан кейін Атақ-даңқ залын Нью-Йорк университеті, CUNY немесе басқа ұйым басқара ма деген сұрақ туды. 1974 жылы Атақ-даңқ залының қамқорлары құрылды, ал Нью-Йорк университеті мен CUNY бірлесіп залдың күтілуіне жылына 125 000 доллар бөлді. Келісім үш жылға созылды. 1976 жылға қарай Нью-Йорк университеті Атақ-даңқ залына жыл сайынғы 61 000 долларлық қаржылай көмегін тоқтатуды қарастырды. Залдың Нью-Йорк метросынан шалқары орналасқандығына байланысты, ол Нью-Йорктегі басқа туристік орындарға қарағанда аз келушілерді тартты. Клара Бартон, Лютер Бёрбанк және Эндрю Карнеги сол жылы Атақ-даңқ залына сайланды. Бұл Атақ-даңқ залының соңғы сайлауы болды, ал Рузвельт бюсті тағы он бес жылдан кейін орнатылды. Брандейс, Бартон, Бёрбанк және Карнегидің бюстері қаражаттың жетіспеуіне байланысты ешқашан жасалмады.
1970-1990 жылдар
Құрметтілер залына қаржыландыру 1976 жылы АҚШ-тың екі жүз жылдығынан кейін дерлік толығымен тоқтады, сонымен қатар Нью-Йорк университеті мен Кьюни арасындағы келісім де сол шамада аяқталды. Залдың барлық жетекшілері жұмыстан босатылды және залдың ақпараттық бюросы жабылды. Бұл, кем дегенде, айналадағы жоғары қылмыс деңгейінен туындаған қауіптерге байланысты болды. Сол жылы Нью-Джерси штатының шенеуніктері Құрметтілер залын Либерти штатының саябағына көшіру жоспарын қабылдамады. Құрметтілер залына жауапкершілік бюсттерді иеленген Нью-Йорк университетіне, колоннаданы иеленген Нью-Йорк штатының жатақханалар басқармасына (DASNY) және қауіпсіздік пен күтімді қамтамасыз еткен CUNY-ге бөлінді. 1979 жылы бір ғана қызметкер болды және күтімге қаражат жоқ еді. Келесі жылдары көптеген бюсттер тозды. Кейбір бюсттерге қарақшылық жасалды, мысалы Эндрю Джексонның бюсті тірегінен суырылып, төбеден төмен итеріліп жіберілді. Содан кейін BCC жарнамалық бейнежазба жасап, бірнеше экскурсоводтарды даярлады. 1987 жылы залға 1000-ға жуық адам келді, бірақ кіру ақысыз болғанымен, саяхатпен келген студенттер есепке алынбады. Рузвельт бюсті 1992 жылдың шілде айында орнатылды. Уильям А. Холл серіктестігі 1992 жылы төбесін қалпына келтіру үшін шақырылды, ал Кавальер Ренессанс құю зауыты 90 бюстті шамамен 40 000 долларға қалпына келтірді. Бірнеше консерваторлар осы бюсттердің бастапқы жабыны алынып тасталғанын сынады. Келесі жылы Муниципалдық өнер қоғамы BCC-ге "ғимаратты ең жақсы қалпына келтіргені үшін" марапат берді. 1990 жылдардың соңында Рурк Құрметтілер залында сайлауды қайта бастауға үміттенді. Қосымша атаулы тұлғаларды қою үшін Рурк Құрметтілер залын Гулд кітапханасына кеңейтуді, сондай-ақ бюсттердің орнына қысқа бейнероликтер көрсетуді ұсынды. Осы уақытта Рурк Брандейс университетінен, Американдық Қызыл Крестінен және Карнеги қорынан Брандейс, Бартон және Карнеги бюстерін қаржыландыруды сұрады. Үш ұйым да әр бюст үшін 25 000 доллар беруден бас тартты.
2000-шы жылдардан бүгінгі күнге дейін
2000 жылы Бронкс әкімі Фернандо Феррер қосымша жөндеу жұмыстарын және орындалмаған төрт бюстті қаржыландыру үшін 500 000 долларлық қаржылай көмек ұсынды. 2001 жылы BCC залды жөндеу және кеңейту үшін қаражат жинау мақсатында 1 миллион долларлық қайырымдылық шарасын ұйымдастырды. Шамамен екі жылдан кейін BCC 2000 доллар ғана жинады, оның барлығы Нью-Йорк университетінің түлектерінен түсті. 2015 жылы BCC Гулд кітапханасын жаңартуға, соның ішінде кітапханаға Атақ залын кеңейтуге 25-50 миллион доллар жинау жоспарларын жариялады. 2017 жылдың тамызында Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласындағы ақ үстемдікшілдер митингісінен кейін Нью-Йорк штатының губернаторы Эндрю Куомо Конфедерация армиясының генералдары Роберт Ли және Стоунволл Джексонның бюстерін алып тастауға бұйрық берді. Бюстер алынып тасталғаннан кейін Атақ залында 96 бюст және тағы алты бюст орналастыруға орын болды. CUNY қалған екі орынды сайлау арқылы толтыруды жоспарлады, бірақ бұл сайлауға қаражат әлі де жетіспеді. Мәдени ландшафт қоры Атақ залын АҚШ-тағы "қауіп төңкеріліп тұрған" бірнеше тарихи орындардың бірі деп сипаттады.
Тағайындаулар
Барлық үміткерлер Америка Құрама Штаттарының азаматы болуы керек, ол табиғи немесе азаматтыққа қол жеткізген азаматтық болуы мүмкін, және олар үміткерлікке ұсынылғанға дейін кем дегенде 25 жыл бұрын қайтыс болуы тиіс еді. Алғашқыда, енгізілгендер өздерінің үміткерлігіне дейін кем дегенде 10 жыл бұрын қайтыс болуы керек еді, бірақ бұл талап 1922 жылы ұзартылды. Бұған қоса, "елдің экономикалық, саяси немесе мәдени өміріне маңызды үлес қосқан" адамдар ғана үміткер ретінде қарастырылды.