Кіріспе

Гериатриялық стоматология – егде жастағы адамдарға жасқа байланысты ауруларға байланысты туындайтын мәселелерді диагностикалау, алдын алу, басқару және емдеуді қамтитын стоматологиялық көмек көрсету. Ауыз – жалпы денсаулықтың айнасы деп есептеледі, бұл ауыз денсаулығының жалпы денсаулықтың маңызды бөлігі екенін көрсетеді. Егде жастағы адамдар арасында нашар ауыз денсаулығы жалпы денсаулық проблемаларының қаупін арттырады. Егде жастағы адамдар созылмалы аурулар мен физикалық/психикалық мүмкіндіктерінің шектелуіне байланысты ауыз қуысының ауруларына бейім келеді. Осылайша, егде жастағы адамдар көмек көрсету тұрғысынан ерекше топты құрайды.

Халықтың қартаюы

Қазіргі уақытта әлем халқы қартайып келеді, қарт адамдардың саны мен үлесі едәуір өсіп келеді. 2000-2005 жылдар мен 2010-2015 жылдар аралығында туған кездегі өмір сүру ұзақтығы 67,2 жылдан 70,8 жылға дейін өсті. 2045-2050 жылдарға қарай ол 77 жасқа дейін артады деп болжануда. Өмір сүру ұзақтығының осылай ұзаруына негізінен қазіргі медицина мен медициналық технологияның жетістіктері себеп. Соның салдарынан 60 жастан асқан адамдардың саны басқа кез келген жас тобына қарағанда жылдамдап өсіп келеді және 2050 жылға қарай әлемдік деңгейде екі еседен асып түсуі күтілуде. Жасы ұлғайған сайын сақталған тістерде ауыз ауруларының пайда болуы және күрделену қаупі артады.

Қарттар денсаулығын емдеудің арнайы мамандығы

Австралияда гериатриялық стоматология Австралия стоматологиялық кеңесі мойындаған "Арнайы қажеттіліктері бар стоматология" мамандығына жатады. Бұл себебі, көбінесе жасқа байланысты туындайтын мәселелер мен қабылданатын дәрі-дәрмектер ауыз қуысының ауруларын және жағдайларын одан да ауыр әрі емдеуге қиын жасайды. Осының салдарынан, оларға арнайы және жекеленген емдеу мен қарастыру қажет. Дегенмен, көпшілік пікірге қарамастан, қартаю – аурумен тең емес екенін, және оны патологиялық емес, табиғи және сөзсіз физиологиялық процесс деп санау маңызды. Алайда, Гарвард стоматология мектебі гериатриялық стоматология бойынша екі жылдық қосымша оқу курсын ұсынады. Бұл бағдарлама стоматологтарды егде жастағы адамдар тобына, олар көбінесе теңсіздікке ұшырайтын, арнайы күтім көрсетуге дайындайды. Канада Корольдік стоматологтар колледжі гериатрияны өзінің тоғыз мамандығының бірі ретінде мойындамайды.

Қарт адамдардың тіс денсаулығы

Қарт жастағы адамдар – қауымдастықтағы денталдық қажеттіліктері жылдам өзгеріп отыратын, үнемі өсіп келе жатқан топ. 2020 жылы дамыған елдерде халықтың 25%-дан астамы 65 жасқа жетеді деп күтілуде. Соңғы 60 жылда ауыз қуысының денсаулығы жақсарғандықтан, тіссіздіктің (эдентулизмнің) азаюы байқалады, демек, табиғи тістердің саны артып келеді. 1979 жылы 65 жастан асқан австралиялықтардың 60%-ында табиғи тістер болмаған. 1989 жылы 44%-ы тіссіз болды, ал 2019 жылға қарай бұл көрсеткіш 20%-ға дейін төмендейді деп болжанды. Алайда, 2013 жылы бұл болжау орындалмады, 65 жастан асқандардың 19%-ында табиғи тістері жоқ екені анықталды. Тіссіздік деңгейі төмендесе де, қарт пациенттерде әдетте тіс тастары, ұрық және қалдықтардың жоғары деңгейі байқалады, себебі олар басқаларға тәуелді немесе тіс тазалау сияқты міндеттерді толыққанды орындау қабілетін жоғалтқан. Осының салдарынан кариес (тіс шіруі) жиілігі артады. Асқазан-ішек, бүйрек, жүрек-қан тамырлары, тыныс алу және иммундық жүйелердің тиімділігі төмендеп, бұл бүкіл организмге, соның ішінде ауыз денсаулығына әсер етеді. Физиологиялық өзгерістермен қатар, физикалық өзгерістерде сүйек және бұлшық ет массасының азаюы байқалады. Қарт пациенттерде әртүрлі когнитивтік қабілеттер болуы мүмкін, ал деменция – когнитивтік қабілеттердің прогрессивті нашарлауымен сипатталатын ауру, ол адамның тәуелсіз өмір сүру қабілетіне әсер етеді. Көбінесе бұл ауру қарт жастағы адамдарда диагностикаланады. Өкінішке орай, бұл ауру дәрі-дәрмектерді қабылдау, жүйелік ауруларды басқару және ауыз гигиенасын сақтау қабілетіне әсер етеді. Қарт адамдарда әдетте апетит төмендейді, нәтижесінде витаминдер мен минералдардың жеткіліксіз түсуіне әкеледі. Дегенмен, көптеген қоректік заттар жас адамдарға ұсынылған мөлшерде қабылдануы керек. Егде жастағы адамдардағы тамақтану деңгейінің төмен болуының тағы бір себебі – тістердің нашар жағдайы, тістердің жоқтығы немесе дұрыс орнатылмаған протездер, бұл олардың дәм сезу қабілетіне және тамақты шайнауға кері әсер етеді. Жақсы орнатылған протездер де шайнау процесінде табиғи тістерге қарағанда тиімді емес, сондықтан диетадағы жұмсақ тағамдардың үлесі артуы мүмкін. Мұндай тағамдар көбінесе ферменттелетін көмірсуларға бай болады, бұл тіс шіруіне (кариеске) шалдығу қаупін арттырады.

Тісінің өзгеруі

Полифармация қарт науқастарда жиі кездеседі, бұл көптеген түрлі белгілерге себеп болуы мүмкін. Ауыздың созылмалы құрғауы қарт адамдардың үлкен бөлігінде кездеседі, шамамен олардың бестен біріне әсер етеді. Ауыздың құрғауы мен бірге болатын аурулар, соның ішінде қант диабеті, Альцгеймер немесе Паркинсон аурулары арасында байланыс бар. Ауыздың құрғауы кариес, еріндердің жарылуы, тілдің тірелуі және ауыз қуысының қабынуымен байланысты болуы мүмкін.

Тіс тістері

Тіспротездер – жоғалған тістердің орнын толтыру үшін жасалған протездік құралдар. Дәстүрлі тіспротездері алынып тағылатын құрылғылар болып табылады және олар толық немесе жартылай тіспротездері ретінде жақын орналасқан тістерге бекітіледі. Тіспротездердің көптеген түрлері бар, олардың кейбіреулері химиялық байланыс, тістерге ілмектеу арқылы немесе тіс имплантациясы арқылы бекітіледі, бұл бекітілген протездік жұмыс ретінде танылады.

Қолданарлық кеңестер

Қазіргі кезде адамдар ұзақ өмір сүруде және профилактикалық бағытталған стоматологиялық көмек арқасында тістерін ұзақ сақтап қалуда. Тіссіздік деңгейі жылдам төмендеп бара жатқандықтан, тіс қатарында сақталған табиғи тістердің саны артуда. Бұл әсері әсіресе тұрғын үйлерде көрінеді, себебі жеке күтім көрсетуші персонал уақыт тапшылығына тап болады, әрбір күтімшіге көп тұрғын шарықталады, сондықтан ауыз қуысының күтімі жиі толыққанды жүргізілмейді немесе мүлдем жүргізілмейді. Халық санының өсуіне және адамдардың ұзақ өмір сүруіне байланысты тұрғын үйлерде өз тістерін сақтап қалған тұрғындар саны артатындықтан, көптеген мекемелерде жетіспейтін осы күтім саласын жақсарту үшін ауыз денсаулығына араласу қажет болады. Осы секторда ауыз денсаулығы терапевтерін пайдалану бұл олқылықты жабуға көмектеседі.