Кіріспе

Дін тарихы – адамның діни сезімдері, ойлары мен идеяларының жазбада қалған тіркесі. Дін тарихының осы кезеңі шамамен 5200 жыл бұрын, б.з.д. 3200 жылы жазудың пайда болуымен басталады. Діннің тарихқа дейінгі кезеңі – жазбалар пайда болғанға дейін болған діни сенімдерді зерттеуді қамтиды. Дін тарихын салыстыру үшін діндердің уақыт белгісін де пайдалануға болады. Жазу, кез келген уақытта және кез келген жерде діни мәтіндерді біркелкілендіруде, сондай-ақ дұғаларды және қасиетті ережелерді есте сақтауды жеңілдетуде маңызды рөл атқарды. "Дін" ұғымы 16-шы және 17-ші ғасырларда қалыптасқан. Әйгілі кітаптар, мысалы, Киелі кітап, Құран және басқа да қасиетті мәтіндердің түпнұсқа тілдерінде "дін" деген сөз немесе оның ұғымы болған жоқ, сондай-ақ осы қасиетті мәтіндер жазылған халықтар мен мәдениеттерде де кездеспеген. 21-ші ғасырда қолданылатын "дін" сөзінің еуропалық емес тілдерге тікелей аудармасы жоқ. Антрополог Даниэль Дубуиссон: "Батыс және оның ізінен келген діндер тарихы 'дін' деген атпен объективтендіргені – өте ерекше нәрсе, ол тек өзіне және өзінің тарихына ғана тән" деп жазады.

Зерттеу тарихы

Діндер тарихы мектебі деп аталатын діни тарих мектебі, 19 ғасырдың соңындағы неміс ой мектебі, дінді әлеуметтік-мәдени құбылыс ретінде жүйелі зерттеуді бастады. Ол діннің адам мәдениетімен бірге дамып, политеизмнен монотеизмге қарай эволюциялайтынын көрсетті. Religionsgeschichtliche Schule Германияда және басқа елдерде Киелі кітапты және шіркеу тарихын зерттеу гүлденген кезде пайда болды (жоғары сынға қараңыз, сондай-ақ тарихи-тәндізгі әдіс деп аталады). Дінді зерттеу маңызды, себебі дін мен оған ұқсас түсініктер өркениеттердің заңдарын, моральдық нормаларын, әлеуметтік құрылымын, өнер мен музыкасын қалыптастырды.

Осілік жасы

Кейбір тарихшылар б.з.д. 900-200 жылдар аралығын "осілік дәуір" деп атаған, бұл терминді неміс-швейцариялық философ Карл Ясперс (1883–1969) енгізген. Ясперстің сөзіне қарағанда, осы тарихи кезеңде "адамзаттың рухани негіздері бір уақытта және тәуелсіз түрде қаланды, және осы негіздерге адамзат бүгінге дейін сүйеніп тұр". Интеллектуалды тарихшы Питер Уотсон бұл кезеңді адамзаттың ең ықпалды философиялық дәстүрлерінің негізін қалау дәуірі деп сипаттады, оның ішінде Парсы және Қанаандағы монотеизм, Грекиядағы платонизм, Үндістанда буддизм мен джайнизм, ал Қытайда конфуциандық және даосизм. Бұл идеялар уақыт өте келе институционалдық деңгейге жетті – мысалы, Буддизмнің таралуында Ашоканың, немесе неоплатондық философияның христиан дінінің негізінде атқарған рөлін атауға болады. Үндістандағы джайнизмнің тарихи тамыры б.з.д. 9 ғасырға дейін, Паршванатханың және оның зорлықсыздық философиясының пайда болуымен байланысты.

Қазіргі заман

15 ғасырдан 19 ғасырға дейін еуропалық отарлау христиан дінінің Сахара асты Африкаға, Америкаға, Австралияға және Филиппинге таралуына себеп болды. 15 ғасырда баспа машинасының ойдағыдай табылуы Мартин Лютер (1483–1546) және Джон Кальвин (1509–1564) сияқты көшбасшылардың жетекшілігімен протестанттық реформацияның жылдам тарауына зор үлес қосты. Діни соғыстар басталды, олар 1618 мен 1648 жылдар аралығында Орталық Еуропаны қиратқан Отыз жылдық соғысқа дейін жетті. 18 ғасырда Еуропада секуляризация процесі басталды, ал 1789 жылы Франция революциясы болғаннан кейін бұл үрдіс күш алды. 20 ғасырдың соңына қарай, Еуропаның көп бөлігінде діннің ықпалы азайды.