Кіріспе

Кесу құралының жиегін жасау немесе қатайту цифрлық кескінді өткірлеу.

Қатайту – кесуге арналған құралдың немесе жабдықтың қажетті пішіндегі жиегін жасау үшін, бір-біріне жанаспайтын екі бетті біріктіретін жиекті ұштастырып, сүйірлендіретін процесс. Қатайту құралдың материалынан қатты абразивті затты пайдаланып материалды алып тастау арқылы жасалады, кейде өткір бетті жылтырату/тегістеу арқылы оның тегіс болуын арттыру шаралары қолданылады.

Құралдар мен материалдар

Құралдарды қайраудың көптеген тәсілдері бар. Бронза, темір және жұмсақ болат сияқты икемді металл беттерді тегіс бетке соққы беру немесе қақпақтап ұру арқылы өткір жиекке келтіруге болады. Бұл процесте металлдың қатаюы да жүзеге асады. Қайрауға арналған жиекті абразивті материалмен ысқаулау керек. Ең дәстүрлі абразивті материал – құмтас немесе гранит сияқты табиғи тас. Қазіргі заманғы синтетикалық абразивті дөңгелектер мен жалпақ қайрау тастары нақты процеске сәйкес абразивтілік дәрежесіне қарай жасалады. Қайрау бетіндегі материал, қайралатын материалдан қатты болуы керек (қаттылығы Моос шкаласымен өлшенеді); алмаз өте қатты, сондықтан алмаз ұнтағы құралды қайрау үшін өте тиімді, бірақ қымбат. Ал алмазға қарағанда арзан, бірақ азырақ қатты абразивтер де бар, мысалы, жасанды және табиғи жапон су тастары. Көптеген ас-үй тауарларын өндірушілер қазір кемінде бір абразивті кезеңі бар, бірнеше кезеңді электр пышақ қайрағыштарын ұсынады. Бұл электр қайрағыштар көбінесе ас үйде қолданылады, бірақ қалталық немесе тактикалық пышақтар сияқты пышақтарды да қайрауға жарайды. Электр қайрағышты пайдаланудың басты артықшылығы – жылдамдық, көптеген модельдер қайрау процесін бір-екі минут ішінде аяқтай алады. Оның кемшілігі – қайрау бұрышы бекітілген, сондықтан кейбір арнайы пышақтарға, мысалы, жапондық Сантоку стиліне, ең жақсы бұрышты алу үшін қосымша жұмыс қажет болуы мүмкін.

Бұрыштар

Өте өткір пышақтар шамамен 10 д.п.с (бір жағына шағылыстырылған градус) бұрышпен өткірленеді (бұл пышақтың жиегінің 20 градусқа тең екі жақты бұрышпен болатынын білдіреді). Жалпы алғанда, 12° – 18° бұрыштағы бритвалар, кескіш пышақтар және филе пышақтары ең өткір пышақтар болуы керек. Әдеттегі ас үй пышақтары, яғни универсалды/кескіш пышақтар, аспаздық пышақтар, сүйек кесетін пышақтар, ою пышақтары 15° – 25° бұрышпен өткірленуі тиіс. Жапондық стильдегі пышақтар ерекшеленеді, олар әдетте пышақ жасаушыға байланысты 14° – 16° бұрышпен қайратылады. Жапондық стильдегі пышақтар өте қатты болаттан жасалған, сондықтан олар батыс стильіндегі пышақтардан көбірек сынғыш. Сондықтан, осы пышақтарды қолданғанда сақтық таныту керек, себебі олар сынып немесе жарылып қалуы мүмкін. Спорттық пышақтар санатына – қалта пышақтары, аюға қарсы пышақтар және аңшылық пышақтары кіреді, олар күшті жүктемелерге ұшырайды және 25° – 30° бұрышпен өткірленуі керек. Бұрыш неғұрлым сүйір болса, металл соғұрлым көп болады, демек, оның беріктігі артады. Ең берік жиекке ие болу үшін кескіш, кескіш пышақ немесе балта 30° – 40° бұрышпен қайратылуы керек, бұл олардың беріктігін және өткірлігін ұзақ сақтауын қамтамасыз етеді. Өткірлік микроскоптық деңгейде өлшенеді, құралдың бетінде бұрыш болуы мүмкін, бірақ екі бұрыштың түйіскен жерінде "Апекс" деп аталатын қосылған нүкте болады.

Тіке жиектері

Көптеген құралдардың кескіш жиегі негізінен түзу болады. Мышақтар, кескіштер, тік жиекті қылыштар және қайшылар осыған мысал. Түзу жиекті қайрау салыстырмалы түрде оңай, оны өте пайдалануға ыңғайлы, бірақ ең жақсы нәтиже бермейтін қарапайым қайрау құрылғысын қолдану арқылы немесе май немесе су арқылы тастау, абразив дөңгелектер, тегістеу тастары т.б. шеберлікпен пайдалану арқылы жасауға болады. Осы құралдарды қайрауды – нысана материалды кесуге жеткілікті өткір жиекті құратын екі қиылысатын жазықтықтар жасау деп түсіндіруге болады. Мысалы, болат мышақтың жиегі екі жағы кездесетіндей етіп қайралады. Содан кейін бұл жиек тегістеу арқылы кесуге қабілетті болатын деңгейге жеткізіледі. Тегістеудің дәрежесі құралдың немесе құрал-жабдықтың қолданылу мақсатына байланысты. Кейбір жағдайларда белгілі бір дөңгелектігі бар жиек қабылданады, тіпті қажет те болуы мүмкін, себебі ол ара тісті кескіш жиекті құрайды. Ал басқа жағдайларда жиек мүмкіндігінше тегіс болуы керек.

Болаттандыру

Тікелей жиектерді (пышақтар, кескіштер және т.б.) қолмен қайрау кезеңдерге бөлінеді. Бірінші кезекте жиек абразивті қайрау тасымен немесе материалды алып тастау арқылы жаңаны қалыптастыратын, біртіндеп ұсақ тастармен қайралады; абразив неғұрлым ұсақ болса, соғұрлым жылтыр болады. Содан кейін жиек, мысалы, руж немесе триполи сияқты ұсақ абразивтермен қатты былғары немесе кенепке сүртіліп жылтыратылуы мүмкін. Жиек, пайдалану кезінде бұрмаланып, бүкіл қайталауды қажет етпейтін жаңаны түзету үшін, қатты металл немесе керамикалық "темірге" қарсы өткізіліп, түзетілуі мүмкін, бұл жаңаны құрайтын материалды пластикалық деформация арқылы түзетіп, түзетеді.

Ұялы өткізгіш қызметі

Көптеген пышақ қайраушылар клиенттерінің орнына, көбінесе жақсы жабдықталған көліктерде жылжымалы бизнеспен айналысады. Дамыған елдерде бұл жиі кездеспейді. Дегенмен, әлемнің көптеген аймақтарында шебер қолөнершілер ас үй пышақтары мен кескіштерін, қайшыларды және кейде басқа да жарақтарды қайрау қызметін ұсынады. Олардың арасында ет дүкендері мен шаштараздар сияқты кәсіп иелері де болуы мүмкін, олар өз құралдарына қызмет көрсетуден бөлек, жалпы халықтан жиналған жарақтарды қабылдайтын "агенттер" ретінде де жұмыс істейді. Қайраушылар көбінесе көшелерде немесе тұрғын алаптарында белгілі бір жерде тоқтап, үйлерінен немесе кеңселерден адамдарға шақырып, қоңырау немесе сыбызғы сияқты музыкалық аспаптарды қолданады. Қайраушының әдетте жылжымалы жұмыс үстелісі болады, онда қолмен, велосипед механизмімен немесе электр моторымен жұмыс істейтін ұнтақтау дөңгелегі орналасқан. Жемір ұнтақтаудан бөлек, қайраушылар кескіш жиектерді қайрау тасымен немесе қайрау болатымен "жақсартады", бос тұтқаларды бекітеді немесе ауыстырады және жақсы тәжірибе туралы кеңес пен көмек көрсетеді. Кейбіреулері пышақтар мен оған қатысты өнімдерді де сатады. Қазіргі заманғы жылжымалы қайрау қызметтері фургон немесе автобуста жүреді, ішінде әртүрлі құралдар мен жарақтардың жиектерін жөндеуге мүмкіндік беретін шеберханасы бар. Қайраудың немесе қайраушылардың екі негізгі түрі бар: хобби ретінде айналысып, "іске асыру" немесе әртүрлі қайрау стильдерін және олардың әртүрлі жағдайлардағы тиімділігін үйренуге ұмтылатын шебер.