Кіріспе

Голландиялық саудагер, саяхатшы және жазушы (1563 - 1611) Ян Хюйген ван Линштотен (1563 8 ақпан 1611) - голландиялық саудагер, саяхатшы және жазушы. Ол португал ықпалындағы Шығыс Үндістан аймақтарына көп саяхаттап, 1583 - 1588 жылдары Гоадағы архиепископтың хатшысы болды. Ол Азия саудасы мен теңіз қатынасы туралы Португалияның құпия мәліметтерін жариялаған. 1596 жылы ол "Итинеррио" (кейін "Дискурстар саяхаттары" деп аударылды) атты кітап шығарды. Гоада болған кезінде ол құпия карталардың беттерін мұқият көшіріп алған. Ең бастысы, ол теңіз ағыны, тереңдігі, аралдар мен құм жағалаулары сияқты кемелерді қауіпсіз жүзу үшін өте маңызды болатын, сонымен қатар жолды көрсету үшін жағалау суреттерімен қамтамасыз етті. Кеме қатынасы жолдарын жариялау Шығыс Үндістанға өтуді голландтар, француздар мен ағылшындардың саудасына ашуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы мен Британдық Шығыс Үндістан компаниясы португалдардың Шығыс Үндістанмен саудадағы 16 ғасырдағы монополиясын бұзады.

Шығу тегі

Ян Хуйген 1563 жылы Голландияның Харлем қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Хуиг Юстенссон қонақүйдің иесі және нотариус болды. Оның анасы Мариетте Тин Хенриксдохтер бұрын Тин есімді еркекпен тұрмысқа шыққан болатын, олармен Виллем және Флорис Тин есімді екі ұлы болды. Жанында ағасы мен апасы бар еді. Ян Хуйген Гоада тұрған кезінде ван Линшотен деген атауды қосты. Оның ата-анасының ешқайсысының Утрехттің Линшотен ауылымен байланысы жоқ және оның неліктен өз атына қосылғаны белгісіз. Ол кішкентай кезінде отбасы Энхуйзен қаласына көшіп келді. Оның әкесі "Алтын соколь" мейрамханасының иесі болған және кеме қатынасы саласында қарыз алуға жеткілікті табысты болған. Янның білімі туралы мәліметтер белгісіз, бірақ ол Энхуйзендегі латын мектебінде оқыған, онда оқу, жазу, математика және латын тілінде оқыған. Кейін ол "тарихтар мен қызықты оқиғаларды оқып, қатты қуанғанын" есіне алды.

Ерте мансап

1579 жылы он алты жасында Линшотен Голландиядан кетеді. Ол өскенде, үйіне оралғанда "балаларына айтып берер бірдеңесі" болсын деп, кез келген оқиғаға дайын өмір сүруден басқа жоспарлары жоқ екенін айтады. 1580 жылы 1 қаңтарда ол Севильяға қоныс аударды, онда оның екі ағасы Виллем мен Флорис бизнес құрған болатын. Ол испан тілін үйреніп, саудагер боламын деп, Флориспен қысқа уақыт бірге болды. 1580 жылы тамызда Испанияның Филипп II Португалияға аттанғанда, Линштотен мен оның інісі Флорис жаудан кейін пайда болатын мүмкіндіктерді іздеу үшін әскерге ілесіп кетті. Көп ұзамай Флорис Испания мен Португалияны індет басып, қайтыс болды. Линшотен Лиссабонда басқа саудагермен жұмыс істеді. Саудадағы құлдырау оны басқа жолдарды іздеуге итермеледі. Виллемнің көмегімен, ол Гоа португал колониясының жаңадан тағайындалған архиепискобы, доминикандық Фрей Жоао Висенте да Фонсекамен танысқан, жас Хуйген архиепископтың хатшысы болып тағайындалды. Хуйген 1583 жылы 8 сәуірде Гоаға жүзіп, бес айдан кейін Мадейра, Гвинея, Кейп, Мадагаскар және Мозамбик арқылы келді.

Гоа

Гоада болған кезінде Ян Хуйген ван Линшотен португалдар билеген қаладағы байқауларын күнделік етіп, онда өмір сүрген еуропалықтар, үндістер және басқа да азиялықтар туралы ақпарат жинады. Сондай-ақ, ол карталар мен сауда және португалдық теңіз қатынасы туралы басқа да артықшылықты ақпараттарға қол жеткізді. Ол көшірген бірнеше теңіз карталарын португалдар бір ғасырдан астам уақыт бойы мұқият жасырып келген. Кейіннен, Енхуйзенге оралғаннан кейін, ол басқа саяхатшылардан, мысалы, оның досы Дирк Герриц "Қытай" сияқты, Ереккі Шығыста саяхаттағаннан кейін лақап есімін алған Энхуйзеннің тұрғыны болды. Ол Нау-ду-Тратоның үш саяхаттарында Қытай мен Жапонияға артиллерия констеблі ретінде саяхат жасаған алғашқы голландық болды. Ян Хуйген ван Линшотен әртүрлі елдер арасындағы сауда жағдайларын және олардың арасындағы теңіз жолдары туралы айтты. Бұл ақпарат кейіннен голландиялықтарға да, ағылшындарға да Шығыс Үндістан саудасындағы португал монополиясына қарсы шығуға көмектесті. 1587 жылы оның бағынышы Гоа архиепискобы Лиссабонға Португалия короліне есеп беру үшін барған кезде қайтыс болды. 1589 жылдың қаңтарында ол Лиссабонға жүзіп, 1589 жылдың мамыр айында португалдықтар Сент-Елена аралында орналасқан қоймадан өтті.

Азор аралдары

Сент-Хеленаға аялдаған кезде ол Антверпеннің тұрғыны, Малакада болған Геррит ван Афуйсенмен кездесті. Ол сол аймақтағы дәмдеуіш саудасы жайлы біраз білген. Келесі аялдама - Азор аралдары, ол екі жыл бойы аралды қоршап алған ағылшындықтардың кеме апатына ұшырағандықтан қалды. Ол осы уақытты аралдың губернаторы Хуан де Урбина үшін Терсейрадағы Ангра қаласының картасын жасауға жұмсады. Ван Линшотен Лиссабонға тек 1592 жылдың қаңтарында ғана жетті. Ол Лиссабонда алты ай болғаннан кейін 1592 жылдың шілдесінде өз еліне қайтып, туған қаласы Энхуизенге қоныстанды.

Баренц Бірінші сапар

1594 жылдың маусым айында ван Линшотен голланд картографы Виллем Баренц бастаған экспедиция құрамында Текселден кемеге мініп кетеді. Үш кемеден тұратын флота Сибірдің үстінен Солтүстік-Шығыс өткелін табу үмітімен Кара теңізіне кіруі керек еді. Уильямс аралында экипаж алғаш рет полярлық аюға тап болды. Олар оны кемеге түсіріп алды, бірақ аю ашуланып, өлтірілді. Баренц Новая Земляның батыс жағалауына жетіп, солтүстікке қарай жүрді, бірақ үлкен мұз тауларының бетінен кері бұрылуға мәжбүр болды.

Баренц Екінші сапар

Келесі жылы олар Қытаймен сауда-саттық жасауға арналған алты кемемен тағы да сапарға шықты. Партия Самоид "жабайы адамдарына" тап болды, бірақ ақыр соңында Қара теңізінің мұздап қалғандығын анықтаған кезде кері қайтуға мәжбүр болды. Ван Линшотен Баренц экспедициясы туралы журналдарды жариялаған екі экипаж мүшесінің бірі болды.

Голландияға оралу

1595 жылы Амстердамдық баспагер Корнелис Клэштің көмегімен, ол теңіз, география және саяхатта маманданған, Ян Гюйгенс ван Линштотен Рейдің gheschrift vande navigatien der Portugaloysers in Orienten (Ориенттегі португалдық навигацияның саяхаттық есебі) деп аталатын кітабын жазды. Бұл еңбекте Португалия мен Шығыс Үндістан колониялары арасындағы кеме қатынасы үшін ғана емес, сонымен қатар Үндістан, Қытай және Жапония арасындағы көптеген желкендеу бағыттары бар. Сол жылы, 1595 жылы, ол Рейню Мейнерцдр. Энхуйзеннің Сейменсі. Ол "егерде төрт ай жүкті болды, оның екінші күйеуі. Сүйіктісінің саяхаттау жолы олардың өмірін тезірек аяқтауы мүмкін". Ян Хуйген ван Линшотен сонымен қатар тағы екі кітап жазды, Beschryvinghe van de gantsche custe van Guinea, Manicongo, Angola ende tegen over de Cabo de S. Augustijn in Brasilien, de eyghenschappen des gheheelen Oceanische Zees (Гвинея, Маниконго, Ангола жағалауының сипаттамасы және Бразилиядағы Сент-Августс бассейнінің бойына, Атлант мұхитының сипаттамалары), 1597 жылы жарық көрген; және Itinerario: Voyage ofte schipvaert van Jan Huygen van Linschoten naer Oost Portugaels, Indien 1579 1592 (Португалиялық теңізші Ян Хуйген ван Линшотеннің Шығыс Үндістанға сапары туралы саяхат есебі), 1596 жылы жарық көрген. "Бірінші басылымның беткі беті (барлық нәрселерден) испан генералының жорықтарын атап өтетін және голландиялық батыр ретінде басылған шығарманың гравюрасынан ұрланған" оның баспашысы Жост Гиллис Сагман. Осы кітапта жарияланған картаны Петрус Планциус дайындаған, Exacta & accurata delinatio regionibus China, Cauchinchina, Camboja, sive Champa, Syao, Malacca, Arracan & Pegu. 1598 жылы Лондонда "Итинарьоның" ағылшын тіліндегі басылымы жарық көрді. Сол жылы неміс тілінде басылып шықты. Ол өте маңызды деп саналады, ол 1599 жылы Франкфуртта латын тілінде, 1599 жылы Амстердамда тағы бір латын аудармасы және 1610 жылы француз тілінде жарық көрді. 1611 жылы ван Линшотен қайтыс болғаннан кейін "Итюнерарио" 17 ғасырдың ортасына дейін қайтадан басылып шығады. Ян Хуйген 1597 жылы Хосе де Акоста атаның испандық Америка туралы кітабын голланд тілінде аударды, ал 1601 жылы Солтүстікке жасаған саяхаттары туралы академиялық есеп жариялады. Ол 1606 жылы Голландияның Шығыс Үндістан компаниясына (VOC) қосылды. 1609 жылы ол корольдің сүйіктісі Лерма герцогының Испанияның Филипп III-ге Испаниядағы маврлар көтерілісі туралы хатын голланд тілінде жариялады. Сол жылы ол Голландияның Батыс Үндістан компаниясының (GWC) құрылуы туралы пікірін білдіруді сұрады. Бұл жерлердің егжей-тегжейлі карталарынан басқа, ван Линшотен Малакка бұғазы арқылы өтудегі португалдық тұтқырлықты ашуға арналған географиялық "кілт" берді. Ол саудагерлерге Шығыс Үндістанға Суматраның оңтүстігінен Сунда боғазы арқылы жақындап, португалдықтардың араласу қаупін азайтуды ұсынды. Бұл жол Голландияның оңтүстік-шығыс Азияға аттанатын негізгі жолы болды және олардың қазіргі Индонезияны құрайтын аумақтарды отарлауының бастауы болды. Бұл мәліметтер Азияға алғашқы флотты, Корнелис де Хоутманның (1595-1597) флотын дайындау кезінде кеңінен қолданылды. Ван Линшотен де Хоутманның Java аралына баратын Мадагаскардың батысына қарай жүзіп, голландиялықтардың көп жылдар бойы ұстанатын бағытын көрсетті және ол флоттың дайындығы мен бағыты туралы пікірталастарға қатысты. Осыған байланысты, өмірінде ван Линштотен жеке өзімен айтысты Петрус Планциус, кейіннен VOC картографы, де Хоутманның флотын дайындау үшін, сонымен қатар оның солтүстікке қарай жүзіп кетуі үшін. Сондай-ақ ол Лукас Янсзон Вагенермен және Бернардус Палудануспен тығыз жұмыс істеді. Ван Линштотен 1597 жылдан бері қала қазынашысы болып қызмет еткен Энхуизенде қайтыс болды.

Мұра мен құрмет

Линшотен қоғамы (Linschoten Veeeniging) 1908 жылы саяхаттар, құрлықпен сапарлар және елдердің сипаттамалары туралы сирек немесе жарияланбаған голландтық саяхат есептерін жариялау үшін құрылды. 10651 ван Линшотен кіші планетасы оның есімімен аталған.