Кіріспе

Плеяда жұлдыз шоғырындағы қос жұлдыз

Плейон – қос жұлдыз және Плеяда жұлдыз шоғырындағы жетінші ең жарық жұлдыз (Мессье 45). Ол BU Tauri (BU Tau) және Flamsteed 28 Tauri (28 Tau) айнымалы жұлдыз белгілерін иеленеді. Жұлдыз Таз шоқжұлдызында Күннен шамамен алыста орналасқан. Плейон аспанда Атлас жұлдызына жақын орналасқандықтан, оны жұлдызды бақылаушылар үшін, тіпті бесінші шамадағы жұлдыз болғанына қарамастан, жалаңаш көзбен ажырату қиын. Плейон қос жұлдызының ең жарық жұлдызы, А компоненті, Күннен 184 есе жарық қызу B типіндегі жұлдыз. Ол белгілі бір ерекшеліктері бар Be жұлдызы ретінде жіктеледі: кезеңдік фазалық өзгерістер және бір-біріне әртүрлі бұрыштармен орналасқан екі газды дискіден тұратын күрделі жұлдызаралық орта. Бастапқы жұлдыз өте жылдам айналады, ыдырау жылдамдығына жуық, тіпті Ахернардан да жылдам. Серік жұлдызды зерттеулер жүргізілгенімен, айналып жүретін B компонентінің жұлдыздық қасиеттері толыққанды белгілі емес.

Номенклатура

28 Таури – жұлдыздың Фламстид белгілеуі, ал БУ Таури – оның айнымалы жұлдыз белгілеуі. Плейона есімі грек мифологиясымен байланысты; ол Плейадалар деп аталатын жеті қыздың анасы. 2016 жылы Халықаралық астрономиялық одақ жұлдыз аттарын тізімдеу және стандарттау үшін Жұлдыз аттары жөніндегі жұмыс тобын (WGSN) құрды. WGSN-нің 2016 жылғы шілдедегі бірінші хабарламасында WGSN бекіткен атаулардың алғашқы екі партиясының тізімі болды, онда осы жұлдыз үшін Плейона да кірді. Қазір ол IAU Жұлдыз аттарының каталогына енгізілген.

Көріну мүмкіндігі

+5.05 сәуле шамасы бар бұл жұлдызды қалың көзбен көру қиын, әсіресе оның жақын көршісі Атлас 3,7 есе жарықрақ және 5 доға минутына жуық қашықтықта орналасқан. Жыл сайын қазан айынан бастап, Плейонды және оның шоғырын таңертең шығыста, таңға дейін көруге болады. Күн батқаннан кейін оны көру үшін желтоқсан айына дейін күту керек. Ақпан айының ортасына қарай, жұлдызды Жер шарындағы барлық елді мекендерде көруге болады, тек 66° оңтүстік ендігінен төмен орналасқандар ғана көре алмайды. Тіпті Африка құрлығының төменгі ұшындағы Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласында да жұлдыз көкжиектен шамамен 32° биікке көтеріледі. Плейонның +24° шамасындағы бұрылуының арқасында, ол Солтүстік жарты шарда 66° Солтүстік ендігінен жоғары орналасқан жерлерде циркумполяр болып табылады. Сәуірдің соңына таяп қалғанда, шоқтықты батыс көкжиектің суырылып бара жатқан қараңғылығында қысқа ғана уақытқа байқауға болады, одан кейін ол басқа батып бара жатқан жұлдыздармен бірге жоғалып кетеді. Плейон Gamma Cassiopeiae типіндегі өзгермелі жұлдыз ретінде жіктеледі, оның жарықтығы 4,8 мен 5,5 визуалды шама аралығында өзгереді. Гиппаркос миссиясынан бұрын Плеяда жұлдыз шоғырының қашықтығы шамамен 135 парсек немесе 440 жарық жылы деп есептелген. 1997 жылы Hipparcos каталогы жарияланғанда, жаңа параллакс өлшемі шамамен 119 (388) қашықтықты көрсетті, бұл астрономдар арасында үлкен дау тудырды. Гиппарктың жаңа түзетулері шамамен 120 қашықтықты көрсетті. Егер Гиппарктың бағалауы дұрыс болса, кейбір астрономдар шоқтырдағы жұлдыздар Күнге ұқсас жұлдыздардан әлсіз болуы керек деп санайды, бұл жұлдыз құрылымының негізгі қағидаларына қайшы келеді. 2004 жылы Хаббл телескопының нақты бағыттау сенсорларымен жүргізілген интерферометриялық өлшеулер, сондай-ақ Калтех және НАСА-ның реактивті қозғалыс зертханасының зерттеулері бастапқы бағалаудың – 135 парсек немесе 440 жарық жылы дұрыс екенін көрсетті.

Қасиеттері

1942 жылы Бэ жұлдыздарын алғаш зерттеген ғалымдардың бірі Отто Струве Плейонды "Плейадалар шоғырының ең қызықты мүшесі" деп атады. Плейадалар шоғырының көптеген жұлдыздары сияқты, Плейон да 11 000 градус температурасы бар көк-ақ түсті B типіндегі негізгі тізбектегі жұлдыз. Оның болметриялық жарықтығы шамамен 130 парсек қашықтықта есептелгенде осылай шығады.

Жұлдыз бол

Плейона – классикалық Be жұлдызы, көбінесе «активті ыстық жұлдыз» деп аталады. Классикалық Be жұлдыздары – негізгі тізбекке жақын B типіндегі жұлдыздар, спектрлік типіндегі «e» әрпі Плейонаның спектрінде B типіндегі жұлдыздарға тән сіңіру сызықтары емес, эмиссиялық сызықтар бар екенін көрсетеді. Эмиссиялық сызықтар әдетте жұлдыздың газбен қоршалғандығын көрсетеді. Be жұлдызының жағдайында газ көбінесе экваторлық дискі түрінде болады, нәтижесінде электромагниттік сәулелену тек фотосферадан ғана емес, сонымен қатар дискіден де шығады. Бұл газды жұлдыздық ортаның геометриясы мен кинематикасы газ немесе сәулелену қысымы емес, айналу арқылы гравитацияға қарсы тұратын Кеплер дискісімен жақсы түсіндіріледі. Be жұлдыздары жоғары жылдамдықпен айналады (>200 км/с), сондықтан олар жоғары сопақта, айтарлықтай жұлдыздық желмен және жоғары масса жоғалту жылдамдығымен сипатталады. Плейона өз осінің айналысында 11,8 сағатта бір айналым жасайды, ал Ахернар үшін бұл көрсеткіш 48,4 сағатты құрайды. Салыстыру үшін, Күннің толық айналымы 25,3 күнге созылады. Плейона соншалықты жылдам айналады, ол шамамен 370–390 км/с жылдамдықтың Б8V жұлдызының ыдырау жылдамдығына жақын, сондықтан ол көп мөлшерде масса жоғалтады. Плейона ерекше, себебі ол үш түрлі фазаның арасында ауысады: 1) қалыпты B жұлдызы, 2) Be жұлдызы және 3) Be қабықша жұлдызы. Бұл өзгерістер декрециялық дискінің пайда болуымен, жоғалуымен және қайта құрылуымен байланысты. Дискідегі материал гравитация күшімен жұлдызға тартылады, бірақ жеткілікті энергияға ие болса, ғарышқа қашып, жұлдыздық желдің пайда болуына себеп болады. Кейде Be жұлдыздары бір мезгілде бірнеше декрециялық дискіні қалыптастырады, бұл күрделі жұлдыздық динамикаға әкеледі. 20-шы ғасырда Плейона бірнеше фазалық өзгерістерден өтті: ол 1903 жылға дейін Be фазасында болды, B фазасы (1905–1936), B қабықша фазасы (1938–1954), содан кейін тағы бір Be фазасы (1955–1972). 1972 жылы ол Be қабықша фазасына қайта оралды, оның спектрінде көптеген қабықшалық сіңіру сызықтары пайда болды. Сонымен қатар, жұлдыздың жарқырауы 1971 жылдың соңында төмендеді. 1973 жылдың соңында ең төменгі жарқырау деңгейіне жеткеннен кейін жұлдыз біртіндеп қайтадан жарқырады. 1989 жылы Плейона 2005 жылдың жазына дейін жалғасқан Be фазасына енді. Плейонаның жақын орбитадағы жұлдыз серігі болғандықтан, поляризация бұрышының өзгеруі серіктің дискінің прецессиясын (қозғалысын) тудыруымен байланысты, оның прецессия периоды шамамен 81 жылды құрайды. 1996 жылы жапондық және француз астрономдарының тобы Плейонаның 218,0 күн орбиталық периодымен және 0,6 эксцентриситетімен бір сызылды спектроскопиялық екіжұлдыз екенін анықтады. Вашингтонның екіжұлдыз каталогы екі компонент арасындағы бұрыштық арақашықтықты 0,2 доға секундқа тең деп көрсетеді, бұл бұрыш 120 парсек қашықтықтағы шамамен 24 АЕ қашықтыққа тең.

Мифология

Плейона – Океанида нимфасы, Аркадиядағы (Оңтүстік Грекия) Киллина тауында мекендеген, Океан мен Тетис атты Титанның үш мың қызының бірі. Олар кіші құдайлар саналғанымен, табиғатты қорғаушылар ретінде өте құрметті болған. Әр Океанида белгілі бір су айдынының – мұхит, өзен, көл, бұлақ, тіпті бұлттың – қамқоршысы еді, сондай-ақ олармен байланысты қызметтерге де басшылық еткен. Теңіз нимфасы Плейона – Атлас, Титанның әйелі, Гиас, Гиадалар мен Плейадалардың анасы. Плейона және Плейада есімдерінің шығу тегі туралы түрлі пікірлер бар. Назарға алуға лайық үш мүмкіндік бар. Біріншіден, екі есім де грек сөзі πλεῖν (pr. ple' ō) – «теңізде жүзу» дегеннен шыққан. Бұл әсіресе ежелгі Грекияның теңізшілік мәдениет болғанын және Плейонаның Океанида нимфасы ретіндегі мифтік мәртебесін ескеретін болсақ, орынды. Осылайша, Плейона кейде «теңіз сарайының патшайымы» деп, ал оның қыздары «теңіз саяхатшылары» деп аталады. Сонымен қатар, бұл жұлдыздардың пайда болуы ежелгі заманда теңізде жүзу маусымымен сәйкес келген; теңізшілер түнде Плейадалар көрінгенде ғана теңізге шығуға кеңес берілген, әйтпесе бақытсыздыққа ұшырауы мүмкін еді. Есімнің тағы бір түбірі – грек сөзі Πλειόνη (pr. plêionê), «көп», «мол» немесе «толық» деген мағынаны білдіреді. Бұл мағына Кима және Плеядаларды білдіретін араб сөзі – Әл Тураямен де үйлеседі. Соңғысы Пелейадтан (Πελειάδες) шыққан, ол Зевстің қыз бауырларын алып Орионның қуып жететінінен кейін көгершіндер тобына айналдырғаны туралы мифке сілтеме жасайды.

Қазіргі заманғы мұра

Time Life басылымы шығарған 1955 жылы жарық көрген «Біз өмір сүретін әлем» атты табиғат кітабында Плейонаның суретшілер бейнелеген «Көктемгі Плейона» атты суреті бар. Бұл суретті әйгілі ғарыш суретшісі Чесли Бонестелл салған. Суреттің астында былай деп жазылған: «Плейадалар шоғырының жұлдызы – Көктемгі Плейона – соншалықты жылдам айналады ki, ұшқыш тәрізді жалпақтанып, сутектен құралған қою қызыл сақинаны шығарып тастады. Қозған газ Плейонаның экваторын кесіп өткенде, оның күлгін жарығын жасырады». Плейона есімi мифологияда теңіз саяхаты мен орхидеялармен байланысты болғандықтан, көбінесе әдемілік, жылдамдық және талғаммен ассоцияланады. Жарыс қайықтарының ең жақсы жобаларының бірі Плейона деп аталады, ал жақында салынған Шанхайдың Шығыс өнер орталығы орхидеядан шабыттандырылған. Fat Jon өзінің жаңа «Жүз сегіз жұлдыз» альбомында 28 Tauri-ге арналған призмалық трек ұсынады.