Кіріспе

Халеса (Ἅλαισα, латынша: Halaesa), сондай-ақ Halaesa Archonidea деп белгілі және Алеса немесе Халеса деп те жазылатын, Сицилиядағы Магна Грецияның ежелгі қаласы. Ол аралдың солтүстік жағалауында, Кефалодиум (қазіргі Чефалу) мен Калакте (қазіргі Карония) арасында орналасқан. Қазба жұмыстары ішінара жүргізілген, ал табылған заттар мұражайда сақталуда.

Тарих

Қаланың шығу тегі сикулиялық; 403 ж.б.д. Гербита (Сикулия қаласы) қаласының тираны Архонид, Сиракузаның Дионисий I-імен бейбіт келісімге келген соң, өз аумағының солтүстік бөлігін сицилиялықтарға, жалдамалы әскерлерге және соғыс кезінде оған көмектескен басқаларға берді. Ол оны Халаэса деп атады, және ерекшелену үшін жиі Архонидея деген сөз қосылатын. Басқалары қаланың негізін қалауды қартжандарға дұрыс емес есептеді. Теңіз саудасы арқылы ол тез өркендеді. Бірінші Пуникалық соғыстың басында ол римдіктерге бағынған Сицилия қалаларының бірі болды және олардың одағына әрқашан адал болды. Осы мінез-құлқы мен Сицилиядағы соғыстар кезінде римдіктерге көрсеткен қызметтері үшін, оған өз заңдарын және тәуелсіздігін сақтау құқығын берген, барлық салықтан босатылған *civitas libera ac immunis* мәртебесі берілді, мұндай артықшылыққа Сицилияның бес қаласы ғана ие болды. Осы тиімді жағдайдың нәтижесінде қала байлық пен өркендеуде жылдам өрледі және Сицилияның ең гүлденген қалаларының біріне айналды. Бірде оның азаматтары сенатты сайлау мәселесінде дауласып, 95 ж.б.д. Рим өздерінің тілегімен Клавдий Пулхерді заңмен реттеу үшін жіберді, ол барлық тараптарды қанағаттандырды. Халаэса – республикалық кезеңдегі римдік губернаторға (бәлкім 93 ж.б.д.) арналған Сицилиядағы жалғыз жазулы ескерткіш табылған жер. Бірақ олардың артықшылықтары оларды Веррдің зәбірлеулерінен қорғамады, ол оларға астық пен ақшадан құрылған үлкен салық жүктеді. Цицерон мен оның туысы 70 ж.б.д. қалаға сапар шегіп, Веррге қарсы қудалау үшін дәлелдер жинаған кезде оның сенатына қатысты. Сондай-ақ, жазулардан алынған мәліметтер қала Сицилиялық көтеріліс кезінде қауіпсіз өтіп кеткенін көрсетеді, өйткені Лапирон әулеті осы кезеңге дейін де, кейін де гүлденді. Кейіннен қала құлдырады және Август тұсында қарапайым қалалық поселенің деңгейіне жетті, бірақ ол әлі де Сицилияның солтүстік жағалауындағы Страбон еске алған азаматтардың бірі болды. Плиний де оны Сицилияның *stipendiariae civitates* қатарында санайды.

Сайт

Халаезаның орналасқан жері туралы пікірлер әртүрлі болды, бұл негізінен Страбон, Антониннің саяхат жолдары және Табула Путингерия көрсеткен арақашықтықтардағы келіспеушіліктерден туындады. Қазіргі уақытта оның орны Клюверий мен Торремуцца көрсеткендей, қазіргі Туса қаласының жанында, Петтинео өзенінің үстінде орналасқан Санта-Мария-ле-Палате деген ежелгі шіркеудің орнында дұрыс анықталғанына еш күмән жоқ. Бұл орын Диодордың қаланың теңізден шамамен 8 стадия қашықтықтағы төбеде салынғаны туралы сипаттамасына толық сәйкес келеді, сондай-ақ Табула көрсеткен Кефалоэдийден 18 римдік миль қашықтыққа (саяхат жолындағы оңай қателікпен 28 миль көрсетілген). Фазелло өз заманында көрген қираған орындар үлкен қаланың болғанын көрсетеді, ал сол жерде Халаезаға тікелей сілтеме жасайтын бірнеше жазулар табылды. Олардың бірі, маңыздылығы мен ұзақтығы жағынан ерекше, жерді бөлу және басқа да жергілікті ерекшеліктер туралы көптеген мәліметтер береді, сондай-ақ бірнеше рет «Халаесус» өзеніне сілтеме жасайды, бұл Колумелланың «Халесус» өзенімен бірдей болуы мүмкін, және қазіргі Туса өзені (Петтинео деп те аталады); сонымен қатар «Ипибра» деген аттас бұлақ та аталған. Бұл бұлақты Солин мен Прискиан (Перигес. 500) есімдерін атамай, Халаеза аумағындағы, суы музыкалық дыбыстарға ден қоятын бұлақ ретінде сипаттаған. Фазелло қираған орындардың теңіз жағалауынан, онда үлкен ғимараттың (вероятно, моншалардың) қалдықтары бар, шамамен 1,5 км қашықтықта төбенің басына дейін созылғанын айтады, онда цитадельдің қалдықтары сақталған. Одан шамамен 5 км ішкі жағында үлкен бұлақ (вероятно, жазудағы Ипирра) және оның суын қалаға жеткізген су құбырының кең қалдықтары болған. Қазба жұмыстары 2017 жылдан бастап ішінара жүргізілуде. Агора мен театр қазірге дейін табылған ескерткіштердің арасында. Су құбырының бөліктері көрініп тұр, сондай-ақ мүсіндердің сынықтары, монеталар мен жазулар жиі табылған.

Ақша шығару

"Халаиса Архонида" Август тұсындағы римдік монетада табылды.