Кіріспе

Сион епархиясы (Dioecesis Sedunensis, Bistum Sitten) – Швейцарияның Вале кантонындағы латын католик шіркеуінің аумағы. Бұл елдегі ең көне епископтық және Альп тауларының солтүстігіндегі ең ежелгі епископтықтардың бірі. Сион епископтарының және Валедегі Сент-Морис аббаттығының тарихы тығыз байланысты.

Ерте тарих

Ол Рим провинциясының Алп Поэнина астанасы Мартиньи деп аталатын Октодурум қаласында құрылды. Бірінші нақты тарихи епископ - 381 жылы Аквилея кеңесіне қатысқан әулие Теодор / Теодол (391 жылы қайтыс болды). Ол шамамен 300 жылы жергілікті шөлгештерді ортақ өмірге біріктіргенде, Альп тауларының солтүстігіндегі ең көне Сент-Морис аббаттығын құрды. Теодор Сиондағы шіркеуді қайта тұрғызды, оны 4 ғасырдың басында император Максимин бұрын жойған болатын. Бастапқыда жаңа епархия Вена архиепархиясының тәуелділігінде болды; кейін ол Тарентазаның тәуелділігіне көшті. 589 жылы епископ, әулие Гелиодор, өзенге жақын, су тасқынына ұшырайтын Октодурумды қалдырып, Сионға көшті, онда Дранс өзені Ронаға құяды. Көптеген алғашқы епископтар Сент-Морис аббаттығының абаттары болғанмен, монастырь қауымы епископтардың аббатқа қатысты билігін кеңейтуіне мұқият бақылап, жол бермеді. Бірнеше епископ екі лауазымды біріктірді: Вильхарий (764-780), бұрын Вьенна архиепискобы, оны маврлар қуып шығарған; Әулие Альтеус, 780 жылы монастырь үшін қолдау білдіретін папский бұйрық алған; Аймо II, граф Гумберт I Савойдың ұлы, 1049 жылы Сент-Мористе Лев IX-ты қабылдады.

Принц-епископтар

999 жылы Жоғарғы Бургундияның соңғы патшасы Рудольф III Вале графлығын епископ Угоға (998–1017) сыйлады; рухани және дүниелік биліктердің осы бірігуі епископ-князьді Жоғарғы Рона аңғарындағы ең қуатты билеушіге айналдырды, бұл аймақ Вале деп аталды. Осы сыйлықты негізге ала отырып, Сион епископтары өздерінің дүниелік билігін кеңейтті, ал аңғардағы діни орталық саяси орталыққа айналды. Дегенмен, екі биліктің бірігуі келесі ғасырларда қақтығыстарға себеп болды. Себебі, Сион епискобы ретінде епископтың рухани құзыреті Женева көлінен жоғары Ронаның барлық аңғарына таралатын болса, Вале графлығы аңғардың тек жоғарғы бөлігін қамтыды, Триент пен Ронаның қосылған жеріне дейін. Сион епископтарының Рона бойымен билігін одан әрі тарату әрекеттеріне Төменгі Валеде үлкен иеліктер алған Сент-Морис аббаттары қарсылық көрсетті. Орта ғасырлық Сион епископтары көбінесе Савойя және Вале ақсүйек отбасыларының кіші ұлдарынан тағайындалды және осы отбасылардың қақтығыстарына епархияның ресурстарын жұмсады. Сонымен қатар, епископтарға Валедегі ұсақ феодалдық ақсүйектер қарсылық көрсетті, олардың әрқайсысы таулы биіктіктегі бекінілген қамалдарда орналасқан және бір уақытта граф және Рим империясының префекті болған епископтың үстемдігінен қашуға тырысты. Әсіресе 14 және 15 ғасырларда осы дәстүрлі күрестердің пайдасы жоғары Валедегі бай шаруалар қауымдастықтарына тиді, олар кейінірек «жеті ондық» деп аталды, олар 1415–1420 жылғы көтерілістің табысымен бастап қолдау бағасы ретінде саяси құқықтарды арттырды. Рарон епискобы Вильгельм IV (1437–1457) 1446 жылы Натерс шарты бойынша жеті ондыққа қатысты азаматтық және қылмыстық құзыретінен бас тартуға мәжбүр болды, ал оның поддандыларының көтерілісі Силинен епискобы Йостты (1482–1496) епархиядан қашуға мәжбүр етті. 1428–1447 жылдары Валедегі колдовство соттары аймақта кеңінен таралды. Сион епископтары өздерінің ақшаларын ерте заманнан бері, мүмкін Каролинг дәуірінен бастап, әрине, 11 ғасырдан бері соғып шығарды. 17 ғасырдың басында жеті ондық өздерінің ақшаларын соғуды бастады, епископтар оған қарсылық көрсетті, ақырында 1634 жылы олар республикаға уақытша билікті беруге мәжбүр болды. Сион және Вале аймағы үнемі кең ауқымды күреске тартылды. Суперсаксониялық Вальтер II (1457–1482) Бургундиялық Карл Батылға және оның одақтасы Савой герцогына қарсы швейцариялықтардың шайқастарына қатысты, ал 1475 жылы олар Савой әулетін Төменгі Валейден қуды. 15 ғасырдан бері Ескі Швейцария Конфедерациясына байланысты Вале аймағы ұзақ уақыт бойы француздық партия (Георг Суперсаксоның бейнесі) және Бургундия-Миландық одақ арасында бөлінді, оған Сион епискобы кардинал Маттеус Шиннер (1465–1522) қолдауын берді. Шиннер француздық үстемдіктен қорқып, епархияның әскери күшін папаның қарамағына берді және 1510 жылы Швейцария Конфедерациясы мен Рим шіркеуі арасында бес жылға одақ жасады, бірақ 1515 жылы Мариньяно шайқасында швейцариялықтардың жеңілісіне ұшырады. Оның қолдауы үшін Юлий II Шиннерді кардинал етіп тағайындады және 1513 жылы Сион епархиясын тікелей басқаруға қабылдады, бұл Сион епископтарына архиепископтың көптеген өкілеттіктерін берді. Мариньянодағы жеңіліс және оның бауырларының қасақана билігі Шиннердің поддандыларының көтерілісіне әкелді; 1518 жылы ол епархиядан қашуға мәжбүр болды.

Реформация

Реформацияның жаңа тұжырымдары Валеде кеңінен қабылдауға ие болмады, бірақ Берн, Цюрих және Базель қалаларынан уағызшылар кантонға жіберілді. 1529 жылы Ридматтендік Адриан I епископы (1529-1548), соборлық тарау және жеті Женттен Конфедерацияның католик кантондарымен одақ құрып, реформаланған кантондардың күш-жігеріне қарсы католик дінін сақтап, қорғады. Осы одақтың нәтижесінде Вале 1531 жылы Каппель-ам-Альбисте Цвинглидің ізбасарларына қарсы католиктердің жеңіске қол жеткізуіне көмектесті; бұл жеңіс Швейцариядағы католик шіркеуінің қалған мүліктерін сақтап қалды. Сент-Морис аббаттары Ридматтендік Адриан I епископы, Ридматтендік Хильдебранд (1565-1604) және Ридматтендік Адриан II (1604-1613) сияқты, барлық діни жаңалықтарға белсенді түрде қарсылық көрсетті, сондықтан бүкіл Вале номиналды түрде католик болып қала берді. Адриан II және оның ізбасары Хилдебранд Йост (1613-1638) тағы да жеті Женттенмен зайырлы билік құқықтарын жүзеге асыру мәселесінде дауларға тартысты, олар 1630 жылы епископтар өздерінің аумақтық билігінен бас тартқан кезде шешілді.

Француз төңкерісінің әсері

Франция төңкерісі епископтардың рухани және саяси билігіне нүкте қойды. 1798 жылы Вале, Францияның үстемдігіне қарсы күрестен кейін Гелветика Республикасына қосылды, ал князь-епископ Жозеф Антон Блаттер (1745–1807) Новараға жер аударылды. Наполеон билігі тұсында Вале 1802 жылы Швейцариядан бөлініп, Родания Республикасы құрылды, ал 1810 жылы Францияға қосылды.

19 ғасыр

1814 жылы одақтастар аумаққа кірген кезде Вале француз үстемдігінен азат болды; 1815 жылы ол Швейцарияға кантонның бірі ретінде қосылды. Епископ, өзінің зайырлы билігін жоғалтуының ішінара өтемі ретінде, кантонның мәжілісіне құрметті лауазымға тағайындалды және төрт дауысқа ие болды. Кантонның 1815 жылғы Конституциясы Жоғарғы Вале кантондық үкіметте саяси басымдыққа ие болды, бірақ оның халқы Төменгі Вале халқынан аз болғандықтан, жиі даулар туындады. Бұл 1840 жылы шіркеуге қарсы "Жас швейцария" партиясы билікте болған Төменгі Валемен азаматтық соғысқа әкелді. Шіркеуге жақын партия жеңіске жетті, бастапқыда шіркеудің білім беруге әсері сақталды, бірақ Вале Sonderbund-қа қосылғаннан кейін оның жеңілісінен соң 1847 жылы радикалды үкімет билікті басып алды. Жаңа әкімшілік бірден шіркеуге жағымсыз көзқарас танытты, көптеген шіркеу жерлерін секуляризациялады және епископ пен монастырлардан ірі сомада ақша жинады. 1856 жылы орталықшыл партия кантондық сайлауда жеңіске жеткеннен кейін, епископ Петр Иосиф фон Прекс (1843-1875)пен келіссөздер басталды, нәтижесінде епархия мен кантон арасында достық қарым-қатынас қайта орнатылды. 1880 жылы екі тарап 1848 жылы шіркеуден алынған жерлер туралы келісімге келді; сатылмаған жерлер бастапқы мақсатына сәйкес қайтарылды.

Жақында болған тарих

Қазіргі заманда епископ пен үкімет 1907 жылғы Конституция негізінде достық қарым-қатынаста болды, ол католик дінін кантонның діні деп жариялағанмен, рухани және әлеуметтік билік функцияларының бірігуіне тыйым салды.

Кафедральдық бөлімнің кітапханасы

Сион кітапханасы ең алдымен 9-шы ғасырдың ортасынан 15-шы ғасырдың соңына дейінгі 120 ортағасырлық кодексімен танымал, олардың кейбіреулері әсем безендірілген және Иосиф Лейсибах пен Альберт Йёргер жариялаған. Кітапхана соборлық канондардың сакристандық бөлімінің қамқорлығында болды. Ол сонымен қатар қазынаның қауіпсіздігіне де жауапты болды. 12-шы ғасырдан бастап, бұл бөлім епископтың кеңсесіне жауапты болды және мұрағаттарды сақтады; әрине, шағын скрипторий болды. Кітапхана канондардың және 15-шы ғасырда епископтардың – Гвиллам VI де Раронь (1437-1451), Жост де Силенен (1482-1496) және, ең бастысы, канондық құқыққа толы кітапханасы болған Уолтер Суперсаксо (1457-1482) сыйлықтары арқылы байыды.