Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің офицері (1898–1968)

Чарльз Батлер Маквей III (31 тамыз 1898 – 6 қараша 1968) – американдық теңіз офицері және 1945 жылы ұрыс кезінде құлаған «Индианаполис» крейсерінің командирі. АҚШ Әскери-теңіз күштері тарихындағы барлық капитанның ішінде, ол радио байланысын тоқтату туралы жоғары құпия тапсырмада болғанына қарамастан, соғыс әрекеті салдарынан батқан кемесі үшін әскери сотқа тартылған жалғыз адам. Оның кемесін батырған жапон командирінің куәлігі де Маквейді кінәсіз деп тануға көмектескендей болды. Оның әкесі, Чарльз Батлер Маквей кіші (1868–1949), «Ұлы Ақ Флоттың» (1907–1909) саяхаты кезінде «Янктон» тендерінің командирі, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің адмиралы және 1930-жылдардың басында Азиялық Флоттың Бас қолбасшысы болды. Чарльз III 1920 жылы Мэриленд штатының Аннаполис қаласындағы АҚШ Әскери-теңіз академиясын бітірген. 1944 жылғы қарашада «Индианаполис» крейсеріне командир болып тағайындалғанға дейін Маквей Вашингтондағы Біріккен Штабтардың Бірлескен барлау комитетінің төрағасы болды – бұл Одақтың ең жоғары барлау бөлімі еді. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында ол от астында көрсеткен батылдығы үшін «Күміс Жұлдыз» орденімен марапатталды. Маквей кемені Иво Джимаға шабуыл кезінде, содан кейін 1945 жылғы көктемде Окинаваны бомбалау кезінде басқарды. Осы кезде «Индианаполис» крейсерінің әуеге қарсы артиллериясы 31 наурызда кемеге камикадзе шабуыл жасамас бұрын жеті жау ұшағын атып түсірді. Шабуыл салдарынан сегіз адам қаза тауып, кеменің корпусына зиян келді. Маквей кемені жөндеу үшін Калифорниядағы Маре аралына қауіпсіз жеткізіп келді.

Индианаполистің батуы

Сол жылы «Индианаполис» кемесіне Хиросима мен Нагасакиге тасталатын атом бомбаларында пайдаланылатын бөлшектер мен ядролық материалдарды Тинианға жеткізу туралы бұйрық келді. Жеткізілімнен кейін, кеме Окинава маңындағы одан әрі қызметке бару үшін жолға шықты. 1945 жылдың 30 шілдесінде таңертең «Индианаполис» кемесіне командир Мочицура Хашимото басқаратын I 58 жапондық суасты қайығы шабуыл жасады. Хашимото алты торпеда ұшырып, «Индианаполис» кемесіне екі рет тигізді. Бірінші торпеда кеменің мұртынан 12 метрден астам бөлігін қиратты, екіншісі көпірдің астындағы оң жақ бортына тиді. «Индианаполис» дереу 15 градусқа еңкейіп, 12 минут ішінде батып кетті. 1195 адамдық экипаждың 879-ы қаза тапты, бұл АҚШ Әскери-теңіз күштері тарихындағы ең ірі апаттардың біріне айналды.

Құтқару кешіктірілді

Кемедегі 1196 адамның шамамен 300-і бастапқы шабуылда қаза тапты немесе суға батуын болдырмау үшін бөлімдер жабылып, суға батып кетті. Екіпаждың қалған 900-і кемеден қашып кетті. Олардың кейбіреуі құтқару қайықтарысыз суда қалды, ал төрт күннен кейін (100 сағаттан соң) 316 аман қалғанды құтқару жұмысы аяқталды. Әскери-теңіз күштерінің құпия миссияларға қатысты регламентіне сәйкес, кеме "кешіккені" туралы хабарланбады. Құтқару жұмысы тек ұшқыш лейтенант Уилбер (Чак) Гвинн мен оның серігі лейтенант Уоррен Колвеллдің әдеттегі патрульдік рейсінде аман қалғандарды байқағаннан кейін ғана басталды. Кемеден тастап кеткендердің көпшілігі кемеде алған жарақаттарынан, сусызданудан, шаршаудан, тұзды су ішуден және акула шабуылынан зардап шекті. Теңіз тыныш болғанмен, көріну нашар еді. Indianapolis кемесі жоспарланғандай 31-ші күні Лейтеге жетпегеніне қарамастан, кешіккені туралы ешқандай хабарлама жолданбады. Бұл кемшілік кейін "Қозғалыс есебі жүйесін дұрыс түсінбегендіктен" деп ресми түрде тіркелді.

Дау

Маквей жараланды, бірақ аман қалды және құтқарылғандардың арасында болды. Ол Әскери-теңіз күштерінен неліктен өз адамын құтқаруға төрт күн кеткенін бірнеше рет сұрады, бірақ жауап алмады. Әскери-теңіз күштері ұзақ уақыт бойы SOS хабарламалары қабылданбағанын мәлімдеді, себебі кеме радио байланысын толығымен үзу саясатын сақтады; құпия ақпараттардан шығарылған құжаттар үш SOS хабарламасының бөлек қабылданғанын көрсетті. Бір командир мас болғандықтан, екіншісі бұл жапондық алдау деп ойлады, ал үшіншісі ешкімді мазаламауға бұйрық берді. Әскери-теңіз сотының тергеушілері Маквейді «Индианаполис» кемесінің жоғалуы үшін әскери сотқа беруді ұсынғаннан кейін, адмирал Честер Нимиц келіспеді және капитанға сөгіс жазбасын берді. Адмирал Эрнест Кинг Нимицтің шешімін жоққа шығарып, әскери сотты шақырды, оны кейіннен Әскери-теңіз күштерінің хатшысы Джеймс Форрестал ұйымдастырды. Маквей зигзаг тәсілін қолданбағаны және кемені уақтылы тастап кетуге бұйрық бермегені үшін айыпталды. Ол бірінші айып бойынша кінәлі деп танылды. Жапондық суасты кемелері туралы ақпарат сот алдында және Маквейге дейін жасырын сақталды. Сот Маквейді капитан шенінен 100 саты төмендетіп, командир шенінен де 100 саты төмендетуге үкім шығарды. Алайда, 1946 жылы Әскери-теңіз операцияларының бастығы болған адмирал Нимицтің өтініші бойынша, Әскери-теңіз күштерінің хатшысы Форрестал Маквейдің жазасын жеңілдетіп, оны қайта қызметке орналастырды. Жапондық суасты кемелерінің командирі Хашимото сол кездегі көрінуді жақсы деп сипаттады, бұл оның «Индианаполис» кемесін нысанаға алып, батыра алғанын растады. Ол сондай-ақ зигзаг тәсілінің ешқандай әсері болмайтынын, себебі ол кемені жақсы жағдайда батыра алатынын айтты. Американдық суасты кемелерінің сарапшылары «зигзаг» тәсілінің жау суасты кемелерінен қашуда тиімді еместігін растады. Хашимото да осыны куәландырды. Бұл куәлікке қарамастан, ресми шешім бойынша көріну жақсы болды және сот Маквейді зигзаг тәсілін қолданбағаны үшін жауапты деп тапты. Тағы бір даулы мәселе – адмиралдардың «Индианаполис» кемесін қауіпті жағдайға түсіргеніне қатысты дәлелдер. Мысалы, Маквей «Индианаполис» кемесіне эскорттық жойғыш сұраған, бірақ оның өтініші қабылданбады, себебі сол кезде жойғыштардың басымдығы Окинаваға көліктерді сүйемелдеу және Жапонияға қарсы В-29 шабуылдарында құлаған ұшақ экипаждарын құтқару болды. Сондай-ақ, теңіз командасы Маквейдің бағыты соғыстың сол кезеңінде қауіпсіз болады деп есептеді. Маквей кемесінің жоғалуы үшін әскери сотқа тартылған жалғыз капитан болды. Көпшілік пікір оның Әскери-теңіз күштерінің кінәсін жамылған адамы болғанын көрсетті. Бұл үкім Маквейдің мансабын аяқтады, өйткені ол ағалықтарын жоғалтты, бірақ жазасы министр Джеймс Форрестал тарапынан жеңілдетілді, себебі Маквейдің кеме батуға дейінгі батылдығы ескерілді. 1949 жылы әскери-теңіз күштерінен зейнетке шыққан кезде Маквей контр-адмирал шеніне көтерілді, бірақ ол өзіне жасалған қатысуды ешқашан жеңе алмады. «Кемеден кету» атты кітабында Ричард Ньюкомб адмирал Кингтің Маквейді әскери сотқа беруге бұйрық беру себебін түсіндіреді. Капитан Маквей III-нің әкесі, адмирал Чарльз Б. Маквей-дің айтуынша, «Кинг ешқашан кек тартпайды». Кинг Маквейдің әкесінің қолбасшылығындағы кіші офицер болған кезде Кинг және басқа офицерлер бірнеше әйелді кемеге жасырып әкелген. Адмирал Маквей Кингтің іс тізіміне осыған байланысты сөгіс жазбасын қойдыртқан. «Енді», - деп ашуланды ол, - «Кинг менің ұлымды маған кек алу үшін пайдаланды».

Өзін-өзі өлтіру

1968 жылғы 6 қарашада Маквей Коннектикут штатының Личфилд қаласындағы үйінде өзін-өзі атып өлтірді. Ол 38-ші калибрлі офицерлік үлгідегі Colt тапаншасын қолданды. USS Indianapolis Legacy Organization мәліметінше, ол 1906 жылы жасалған және атауына қарамастан, АҚШ Әскери-теңіз күштеріне берілмеген. Көбінесе бұл тапанша Маквейдің қызметтік тапаншасы деп есептеледі, бірақ ол олай болған жоқ. Тағы бір миф бар, ол бала кезінде бақытқа арнап алған ойыншық теңізшіні қолында ұстаған деген. Бұл да жалған, себебі Legacy Organization алған полиция есептерінде мұндай ақпарат жоқ және суреттерде оның тапаншасынан басқа ешқандай зат көрсетілмеген. Қандай да бір хат қалдырылмаса да, Маквейге жақын адамдар оның жалғыздықтан зардап шеккенін білген, әсіресе 1961 жылы әйелі қатерлі ісіктен қайтыс болғаннан кейін. Сонымен қатар, Маквей өмірі бойы Indianapolis кемесінде қызмет еткен матростардың қайғылы туыстарынан келіп түскен жаман хаттар мен телефон қоңырауларынан күйзелген. 2000 жылғы қазан айында АҚШ Конгресі «Маквей USS Indianapolis кемесінің жоғалуы үшін кінәсіз» деп жазылған Конгресс шешімін қабылдады. Президент Клинтон да бұл шешімге қол қойды. Командир Хашимото ақталуға бес күн бұрын (25 қазанда) дүниеден озды. 2001 жылғы мамыр айында Әскери-теңіз күштерінің хатшысы Гордон Р. Ингленд Indianapolis кемесінің бұрынғы командирі капитан Уильям Тотиге Конгресс шешімін Маквейдің Әскери-теңіз күштеріндегі ресми жеке ісіне енгізуді бұйырды.

Танымал мәдениетте

Маквейдің кемесі, бірақ Маквейдің өзі емес, 1975 жылғы «Жаңқалар» блокбастер фильмінде еске алынады, онда Куинт кейіпкері оқиғадан аман қалған адам ретінде бейнеленеді. 1978 жылы драматург Джон Б. Ферзакканың «Зигзаг жасауға болмауы» пьесасында Маквейдің әскери сотқа тартылуына байланысты оқиғалар драматизацияланды. 1991 жылы теледидарға арналған «Акула миссиясы: USS Индианаполис сағасы» фильмінде Индианаполис кемесінің соңғы сапарындағы адамдардың қиын жағдайлары көрсетілген (Маквейді Стейси Кич сомдаған), ал 2016 жылғы «USS Индианаполис: Батыл адамдар» фильмінде (Маквейді Николас Кейдж сомдаған) де осы оқиға бейнеленген. Сондай-ақ 2016 жылы «USS Indianapolis: Мұрасы» фильмі шықты. Бұл фильмде аман қалғандар оқиғаны өздері айтады және трагедияның салдары туралы әңгімелейді. 2019 жылы PBS «USS Индианаполис: Соңғы тарау» атты 90 минуттық деректі фильмін ұсынды.