Кіріспе

Hanswurst немесе Hans Wurst (неміс тілінде "Джонни Сорсаж") – неміс тіліндегі импровизациялық комедияның танымал, қарапайым, әжуалы кейіпкері. Ол "жартылай басыбайлы, жартылай айлакер, бір жағынан ақымақ, екінші жағынан білімді, белсенді де көңілсіз, өзіне ғана құмар, көңілді мінезді адам, ол жағдайға қарай осы қасиеттерінің бірін-бірін күшейтіп көрсететін". 16-шы және 17-ші ғасырларда ол ауылдық карнавал театрларында және көшпенді труппаларда маскарад кейіпкері болды.

Тарих

Атау алғаш рет Себастьян Бранттың «Ақымақтардың кемесі» (1494) кітабының орта төменгі неміс тіліндегі нұсқасында пайда болды (Ганс мист есімін қолданып). «Гансвурст» сөзі де қысым жасау және қорлау мағынасында қолданылды. Мартин Лютер оны 1541 жылы шығарған «Гансвурстке қарсы» (Wider Hans Worst) памфлетінде пайдаланды, католик герцогы Генрих Брансвикке қарсы айқайлағанда. 1712 жылы Джозеф Антон Штраницкий Гансвурст рөлін дамытып, танымал етті. Театр тарихшысы Отто Роммель бұл оқиғаны Веналық халық театрының пайда болуының бастауы деп есептеді. Штраницкийдің Гансвурстінің киімінде Салцбург шаруасының киімі және кең қапталды шляпа болды. Оның әзілдері көбінесе жыныстық және тәлкектеп айтуға байланысты болды. Кейіпкердің көптеген ізбасарлары пайда болды. 1730 жылдардағы «Гансвурст дауында» ғалым Иоганн Кристоф Готтшед және актриса Фридерика Каролина Нойбер неміс комедиясының сапасын арттыру және оның әлеуметтік статусын көтеру үшін Гансвурстті неміс тіліндегі сахнадан қууға тырысты, тіпті Гансвурсттің қоғамдық қуғынына ұйымдастырды. Бұл әсіресе Венада қарсылық тудырды. Дегенмен, сахнадағы қуғын-сүргін неміс театры тарихында импровизациялық, «Stegreiftheater» деп аталатын театрдан қазіргі буржуазиялық әдеби үлгіге өтудің маңызды сәті ретінде қарастырылды. Соңғы танымал Гансвурст – Франц Шух, ол Гансвурстті Harlequin кейіпкерімен біріктірді. Итальяндық-француздық Харлекин Гансвурсттің орнын басты. XVIII ғасырдың соңында Гансвурст сәннен шығып, тек қуыршақ театрында ғана қолданылды. Бірнеше онжылдық бойы оның орнын Панч немесе Стаберл сияқты комедиялық кейіпкерлер басты. Француз революциясынан кейін Жозеф фон Зонненфельстің ұсынысымен (театр цензурасының болашағы туралы меморандум, 1790 ж.) император Иосип II импровизациялық комедияны және буффонаданы тыйым салды. Саяси агитациядан сескенгендіктен, өнер тұрақты әдеби формадағы театрға («үлгілі театр») және үнсіз, музыкалық сүйемелдемемен пантомимаға бағытталды. 1775 жылы 26 жасар Иоганн Вольфганг фон Гёте «Гансвурсттің тойы» атты фарс жазды. 1797 жылы шығарған «Шапанды мысық» (Der gestiefelte Kater) комедиясында Людвиг Тик Гансвурст рөлін қайтадан енгізді. 1892 жылы Венадағы музыкалық және театрлық көрмеде актер Людвиг Готслебен Гансвурст рөлін ойнады.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Соғыс идеологиясымен ерекшеленген Г.В. Пабсттың "Комедиандар" (1941) комедиялық фильмі, неміс ұлттық ақыны Готтольд Ефрем Лессингтің, жамандау тілді Хансварстқа қарсы жеңіске жеткенін көрсетеді. Тарихи Лессинг Хансвурсты Гамбург драматургиясына енгізіп, оның қуғынын "барлық әзіл-қалжымның ең үлкені" (die größte Harlekinade) деп атаған.