Кіріспе

Аңыздық техникасы – Сызықтық емес, үзілісті немесе бұзылған аңыз – оқиғалардың, мысалы, хронологиялық реттен шығуы немесе басқа тәсілдермен, аңыздағы оқиғалардың тікелей себеп-салдар байланысын сақтамауы, мысалы, параллельді жекелеген сюжеттік желілер, арманға бату немесе негізгі сюжеттік желі ішінде тағы бір оқиғаны баяндау сияқты жағдайларда қолданылатын аңыздық техника. Бұл тәсіл электрондық әдебиетте, әсіресе гипермәтіндік туындыларда жиі кездеседі, сондай-ақ баспа және басқа да тізбектік медиада кеңінен таралған.

Фильм

Кейде фильмдегі сызықтық емес құрылымды анықтау қиынға түседі. Фильмдер желілік сюжет ағынында кең ауқымды флешбектерді немесе флешфорвардтарды қолдануы мүмкін, ал сызықтық емес фильмдерде көбінесе сызықтық тізбектер кездеседі. Орсон Уэллстің "Гражданин Кейн" (1941) фильмі, "Күш пен даналық" (1933) фильмінің құрылымдық ықпалымен жасалған, және Акира Куросаваның "Рашомон" (1950) фильмі хронологиялық емес, көбінесе сызықтық емес деп аталатын флешбек повествотелімін пайдаланады.

Тыныш және ерте дәуір

Фильмдегі сызықтық емес құрылымпен тәжірибе жүргізу үнсіз фильмдер дәуірінен басталады, соның ішінде Д. У. Гриффиттің "Тәуелсіздік" (1916) және Абель Ганстің "Наполеон" (1927) фильмдері. Сызықтық емес фильм француз авангардынан [5] 1924 жылы Рене Клердің "Entr'acte" дадаистік фильмімен, ал 1929 жылы Луис Бунуэль мен Сальвадор Далидің "Un Chien Andalou" (ағылшынша: Андалусиялық ит) фильмімен пайда болды. Сюрреалистік фильм фантазияға секіріп, бейнелерді қатар қойып, киношыларға шіркеу, өнер және қоғам туралы интерпретацияға ашық мәлімдеме жасауға мүмкіндік береді. Бунюэль мен Далидің "Алтын ғасыр" (1930) (ағылшынша: The Golden Age) да сызықтық емес ұғымдарды қолданады. Революциялық орыс режиссерлері Сергей Эйзенштейн, Всеволод Пудовкин және Александр Довженко да сызықтық емес мүмкіндіктермен тәжірибе жүргізді. Эйзенштейннің "Ереуіл" (1925) және Довженконың "Жер" (1930) фильмдері сызықтық емес тәжірибеге ишара жасайды. Ағылшын режиссері Хамфри Дженнингс өзінің Екінші дүниежүзілік соғыс туралы "Британияны тыңда" (1942) деректі фильмінде сызықтық емес тәсіл қолданды. Годардың "Жексенбі" (Le weekend) (1968) және Энди Уорхолдың "Челси қыздары" (1966) фильмдері оқиғалардың хронологиясы көрінетіндей кездейсоқ болғанда сызықтық құрылымды жоққа шығарады. Ален Ресне өзінің "Хиросима, менің сүйіктім" (1959), "Мариенбадтағы соңғы жыл" (1961) және "Мюриэль" (1963) фильмдерінде повесть пен уақытпен тәжірибе жүргізді. Федерико Феллини өзінің сызықтық емес киносын "Жол" (1954), "Атақты өмір" (1960), "8½" (1963), "Феллини Сатириконы" (1969) және "Рим" (1972) фильмдерімен, ал совет режиссері Андрей Тарковский өзінің модернистік "Солярис" (1972), "Айна" (1975) және "Ностальгия" (1983) фильмдерімен анықтады. Николас Рогтың фильмдері, соның ішінде "Перформанс" (1970), "Жүру" (1971), "Қазір қарама" (1973), "Жерге құлаған адам" (1976) және "Жаман уақыт" (1980) сызықтық емес тәсілмен сипатталады. Басқа да маңызды сызықтық емес киношыларға Микеланджело Антониони, Питер Гринауэй, Крис Маркер, Тео Ангелопулос, Аньес Варда, Рауль Руис, Карлос Саура, Ален Роб-Грийе жатады. АҚШ-та Роберт Альтман өзінің фильмдерінде сызықтық емес мотивті, соның ішінде "МакКейб пен миссис Миллер" (1971), "Нэшвилл" (1975), "Ойыншы" (1992), "Қысқа кескіндер" (1993) және "Госфорд Парк" (2001) фильмдерінде қолданды. Вуди Аллен "Энни Холл" (1977), "Интерьерлер" (1978) және "Жұлдызды естеліктер" (1980) фильмдерінде сызықтық емес повестің эксперименталды сипатын қабылдады.

1990 және 2000 жылдар

1990 жылдары Квентин Тарантино сызықтық емес фильмдердің, әсіресе «Пулп-фикшн» (1994) танымалдылығының айтарлықтай өсуіне ықпал етті. Ол сондай-ақ «Reservoir Dogs» (1992), «Kill Bill» (2003 және 2004) және «The Hateful Eight» (2015) фильмдерінде сызықтық емес баяндауды қолданды. Сыншылар уақыт сызығының өзгеруін «Тарантино эффектісі» деп атайды. Ричард Линклейтер «Waking Life» (2001), «A Scanner Darkly» (2006) фильмдерінде сызықтық емес баяндауды қолданды; Гас Ван Сант «Elephant» (2003), «Last Days» (2005) және «Paranoid Park» (2007) фильмдерінде. Алехандро Гонсалес Иньярритудің «Бабел» фильмі – фрагменттелген повесть құрылымының мысалы. Гонконгтық автор Вонг Карвай «Days of Being Wild» (1991), «Ashes of Time» (1994), «Chungking Express» (1994), «In the Mood for Love» (2000) және «2046» (2004) фильмдерінде сызықтық емес сюжеттік желілерді зерттеді. Фернандо Меирэлл «City of God» және «The Constant Gardener» фильмдерінде. Алехандро Гонсалес Иньярритудің кейбір фильмдерінде сызықтық емес баяндамалар бар, соның ішінде Гильермо Арриага жазған фильмдер де бар, ол өзге сценарийлерінде де сызықтық емес баяндамаларды қолданады. Чарли Кауфман «Adaptation» және «Eternal Sunshine of the Spotless Mind» фильмдерінде қолданылған сызықтық емес әңгімелеуге деген құштарлығымен де танымал. Такаши Шимидзудің жапондық қорқыныш сериясы «Ju on», Америкаға «The Grudge» ретінде әкелінді, сонымен қатар оның сюжеті сызықтық емес (тек «The Grudge 3» ерекшелік). Режиссер Мартин Колховен сызықтық емес сюжеті бар көптеген фильмдер түсірді, бірақ ең әйгілісі – 2016 жылғы Венеция кинофестивалінде көрсетілген оның даулы «Brimstone» фильмі. Режиссер Ветримаран тамил тілінде «Vada Chennai» (2018) триллерін түсірді, ол сызықтық емес құрылымға ие. Тағы бір тамил тіліндегі «Iravin Nizhal» (2022) фильмі бір кадрдан тұратын сызықтық емес құрылымға ие. «Friend of the World» (2020) фильмі сызықтық емес сюжетті қамтитын тарауларға бөлінген.

Америка Құрама Штаттары

Америка теледидарында сызықтық емес повествованиеді әртүрлі формада және әртүрлі мақсаттарда пайдаланатын сериалдардың көптеген мысалдары бар. Ең танымал мысалдардың қатарында – "Жоғалғандар", "Жойылған", "Жамандық", "Жүретін өліктер", "Бір уақытта", "Ведьмак", "Жебе", "Қызғылт сары", "Нағыз детектив" сериалдары. Бұл көбінесе драма жанрында кездеседі, бірақ кейбір комедиялық шоулар да сызықтық емес повествованиеді қолданады, мысалы, "Арестованный даму" және "Мен анаңмен қалай таныстым". Осындай повествование әртүрлі тәсілдермен қолданылады. Кейбір сериалдарда тек белгілі бір сызықтық емес эпизодтар болады, мысалы, "Penny Dreadful" және "The Leftovers". Ал кейбіреулері бүкіл сериал бойында сызықтық емес сюжеттік желілерді пайдаланады, мысалы, "Жоғалғандар" және "Жебе". Тағы да басқа сериалдар маусымның басында сызықтық емес повествованиеді қолданып, кейін оқиғалардың барысында өткен шаққа оралады, мысалы, "Залал" және "Қанды желі".

Кейбір эпизодтардағы өткен

Кейбір телесериалдар кейбір эпизодтарда негізгі кейіпкерлердің өткенінің маңызды бөлігін толық ашу үшін сызықты емес повестволеуді қолданады. Мысалы, Showtime телеарнасының "Penny Dreadful" қорқыныш драмасы әр маусымда Ванесса Айвстың (Эва Грин) өткенінің маңызды сәттерін зерттейтін бір эпизодты ұсынады. Тағы бір мысал – HBO телеарнасының "The Leftovers" драмасы, оның тоғызыншы эпизоды өткенде өтеді және оқиғаны қозғаған маңызды оқиғаға дейінгі негізгі кейіпкерлердің өмірін зерттейді. Fox телеарнасының "Fringe" ғылыми-фантастикалық сериалы, Amazon-ның "Transparent" комедиялық драмасы және Netflix-тің "Grace and Frankie" комедиясы да осы тәсілді тек белгілі бір эпизодтарда қолданады.

Келешек немесе өткен кезеңдер

Кейбір телесериалдар сюжетті сызықты емес баяндау арқылы бір немесе бірнеше кейіпкерлердің өткені мен болашағын зерттейді. ABC телехикаясы "Lost" сюжетті сызықты емес әңгімелеуді кеңінен пайдаланды, әрбір эпизодта әдетте аралдағы негізгі сюжеттік желі және кейіпкердің өміріндегі басқа бір уақыттан – өткен немесе болашақтан – алынған қосымша сюжеттік желі болады. "The CW" телеарнасының "Arrow" сериалы да сондай, әр эпизодында Оливер Куиннің (Стивен Амелл) аралдағы қиын жағдайын және бес жылдан кейін үйіне оралып, өз бетінше әділет іздеуге шешім қабылдаған өмірін көрсетеді. Ұқсас әңгімелеу тәсілін қолданып, Netflix-тің "Orange Is the New Black" сериалы түрмедегі басты кейіпкерлердің өмірін және олардың тұтқынға түскенге дейінгі маңызды кезеңдерін зерттейді. Тағы бір мысал – FX телеарнасының қорқынышты драмалық сериалы "The Strain".