Кіріспе
1928 жылы түсірілген фильм
«9413: Голливудтағы соңғы рөл» – 1928 жылы түсірілген американдық үнсіз, тәжірибелік қысқаметражды фильм. Оның сценарийін Роберт Флори мен Славко Воркапич бірлесіп жазған, режиссурасын да олар жүзеге асырған. Американдық авангардтық киноның маңызды туындысы саналатын бұл фильм, Голливудқа жұлдыз болу арманымен келген (Жюль Раукорт) бір шағын актердің тағдырын баяндайды. Арманына жете алмаған ол, адамдық бейнесінен айырылып, студия басшылары оны эпизодтық рөлге иелендіріп, маңдайына «9413» деген нөмірді жазады. Фильмде кенеттен үзілістер, камераның жылдам қозғалысы, кең ауқымды суперпозиция, көлеңкелі жарық және бұрылып, қисайған пішіндер мен бұрыштар жиі кездеседі. Бюджеті бар болғаны 97 долларға жеткен (1928 жылғы 97 доллар қазіргі шақта <есептелген сомаға> тең) бұл фильмде, тірі актерлердің жақын кадрларымен қатар, картон, қағаз, қалайы банкалар, темекі салғыштары мен ойыншық пойыздардан құралған миниатюралық декорациялар да қолданылған. Голливуд студияларына немесе жабдыққа қол жеткізе алмағандықтан, фильмнің көп бөлігі режиссерлердің үйлерінде түсірілді (қабырғалары қара боялған, арқа жарығын жасау үшін). Сюжет Флоридің Голливудтағы жеке тәжірибесінен және Джордж Гершвиннің «Көктемгі рапсодиясынан» шабыт алған. Бұл Грегг Толанд түсірген алғашқы фильмдердің бірі болды, ол кейіннен «Жүзімдердің қаһары» (1939) және «Азамат Кейн» (1941) сияқты туындылардағы жұмысымен танылды. Фильм Голливудтың әлеуметтік жағдайларын, қағидаларын және идеологиясын, сондай-ақ киноиндустриясының актерлерге қатысты жасаған зәбірлерін сатиралық тұрғыдан көрсетеді. Дуглас Фэрбенкс оның жасалуына көмектесті, ал Чарли Чаплин мен Джозеф М. Шенк оны насихаттауға атсалысты. Көптеген тәжірибелік фильмдерден өзгеше, бұл фильм FBO Pictures Corporation арқылы Солтүстік Америка мен Еуропаның 700-ден астам кинотеатрында кеңінен көрсетілді. Фильм заманауи және қазіргі сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Кино тарихшысы Брайан Тэйвстің сөзіне сүйенсек, «Бұл фильм американдық кино өнерінде авангардты бастауға ықпал еткен». Флори «Голливуд бульвары» (1936) фильмінің оңайлатылған нұсқасын бірлесіп жазып, режиссерлік етті.
Сюжет
Мистер Джонс (Жюль Раукорт) – суретші және болашақ киножұлдыз Голливудқа келген соң, киноиндустриясының жылтырлығы мен сұлулығына бірден тәнті болады. Ол киностудия өкілімен сөйлесіп, ұсыным хаттарын ұсынады және өзінің жағынан сөйлеуге тырысады. Бірақ өкіл оның сөзін кесіп, маңдайына "9413" санын жазады. Осы сәттен бастап 9413 тек түсініксіз сөздерді ғана айтады және механикалық түрде қимылдайды, кинорежиссерлер мен студия өкілдерінің нұсқауларын ойсыз орындайды. Ол бірнеше кастингке қатысады, бірақ сәттілікке жете алмайды; ол қайта-қайта "Бүгін кастинг жоқ" деген жазулармен кездеседі. Бұл сахналарға Голливудтың кадрлары, түсірілім камералары, жұлдыздарда жазылған "Арман" сөзі және "Сәттілікке" қарай баспалдақпен көтеріліп, ешқашан шыңға жетпейтін адамның қайталама бейнесі енгізілген. 9413-тен айырмашылығы, оның төңірегіндегі басқа массовка актерлары сәттілікке жетеді. Маңдайына 13 саны жазылған әйел (Адриан Марш) кинорежиссердің қалауы бойынша бірнеше рет отырып, тұрады, соңында "Бүгін кастинг бар" деген жазумен қарсы алынып, рөл алады. Тағы бір массовка актері (Войя Джордж), маңдайында 15 саны бар (9413-тен айырмашылығы), беті эмоциясыз, ынтасыз, өнер көрсетулерін бейнелейтін қағаз маскаларды бетіне ұстап тұрады. Ол құттықтаушылардың шулы дауысымен қарсы алынады, олардың барлығы 9413 сияқты түсініксіз сөздерді айтады. Оның саны жұлдызға ауыстырылады, ол үлкен сәттілікке ие болады. 9413 жаңа киножұлдызға қызығушылықпен қарайды және екеуі жеке кездескенде қатты қуанады. Ол өзінің актер екенін көрсету үшін (көзге бірден түсетін) маскасын жұлдызға ұсынады. Жұлдыз әсерленбейді және 9413-ке арқасын бұрады, ол маскасын сәбидей қысып алып, сәттілікке жете алмайтынына қайғырады. Уақыт өтеді, 9413 Голливудта жұмыс таба алмайды. Студия өкілдеріне жұмыс сұрап көп рет қоңырау шалса да, оған "Бүгін кастинг жоқ" деген жазулармен ғана жауап беріледі. Ол тамаққа ақшасы жетпейді, төлей алмайтын есептері есігінің астына сығарылады. Оның рухани күйзелісін бейнелейтін кадрларға желмен шайқалатын бұрылып өскен ағаштар және "Сәттілікке" апаратын баспалдақта жатқан адам кіреді, ол әлі де шыңға жете алмайды. Аштықтан, шаршап, сәтсіздікке ұшырағандықтан, ол құлап, көз жұмады. Басқа актерлер күлгеннен кейін, оның қабір тасы көрсетіледі. Онда былай жазылған: "Мұнда No. 9413, Голливудтық массовка актері жатыр"; оның жанында "Бүгін кастинг жоқ" деген сөздер тұр. Өлгеннен кейін 9413-тің жаны денесінен шығып, аспанға қарай көтеріледі. Ол жоғары көтерілген сайын періштелер қанаты бітіп, көкке ұшады. Бір қол оның маңдайынан "9413" санын алып тастайды, ол бақытты күлімсірейді және аспанға бұрынғыдан да биік ұшып кетеді.
Тұжырымдама
Роберт Флори мен Славко Воркапич Флоридің Воркапичтің Америка кинематографистер қоғамының лекцияларының біріне қатысқаннан кейін танысқан. Олар «9413-тің өмірі мен өлімі: Голливудтық қосымша» фильмінің сценарийшілері және режиссерлері деп есептеледі. Фильмнің жасалуына екі адамның қатысу деңгейі туралы әртүрлі пікірлер болғанымен, көпшілік Флориді басты жауапты тұлға деп санайды. Кинотанушы Брайан Тейвстің сөзіне сүйенсек, Воркапич фильмнің сценарийін жазуға немесе режиссуралауға қатыспаған; оның үлесі декорациялар мен шағын жарықтандырумен шектелген, бірақ Флори Воркапичтің фильмді жүзеге асырудағы рөлі үшін тең дәрежеде мойындалуын қалады. Фильм туралы алғашқы хабарламалар осы көзқарасты қолдайды, соның ішінде 1928 жылғы «Голливуд» журналында Флори туралы жарияланған мақала. Фильмде операторлық жұмыс істеген Пол Ивано: «Воркапич еңбегін мойындауға тырысады, бірақ ол көп істеген жоқ», – деді. Флоридің киноиндустрияны жариялаған журналист және публицист ретіндегі жұмысы оған болашақ актерлердің күресімен танысуға және армандарына жете алмағандарына байланысты көңілінің толуына мүмкіндік берді, бұл «Голливудтық қосымша» сценарийін жазуға ықпал етті. Алайда фильмге соңғы шабыт Флори Джордж Гершвиннің «Көктегі рапсодия» қойылымын көргеннен кейін келді. Флори оны ең ұсақ бөлшектеріне дейін сипаттап, әр кадрды қажетті пленка ұзындығымен байланыстырды (пленканың қымбаттылығына байланысты бюджеттік қажеттілік). Флори еске алады: «Славқа: «Слав, менің бір идеяым бар, бірақ ақша жоқ. Сенде камера бар және сен шебер суретшісің. Біз фильмді бірлесіп түсірейік және пайданы бөлісейік». Бұл бір линзасы бар DeVry камерасы болды, Флоридің айтуынша, ол «ойыншық» ретінде сатылды. Фильмді Грегг Толанд түсірді (жарнамада жай ғана «Грегг» деп көрсетілген), ол сонымен қатар Сэмюэл Голдвин студиясында оператор Джордж Барнстың ассистенты болып жұмыс істеді. Кейіннен бұл оператор «Ашудың жүзімдері» (1939) және «Азамат Кейн» (1941) фильмдеріндегі жұмысы үшін танымал болды. «9413-тің өмірі мен өлімі: Голливудтық қосымша» фильмін жасауға 97 доллар жұмсалды (1928 жылғы 97 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең), оның барлығын Флори төледі. Бюджет 55 доллардан (1928 жылғы 55 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) дамыту мен басып шығаруға, 25 доллардан (1928 жылғы 25 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) негативтерге, 14 доллардан (1928 жылғы 14 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) көлік шығындарына және 3 доллардан (1928 жылғы 3 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) дүкеннен алынған реквизиттерге (олардың көпшілігі бес немесе он центтен тұрды) бөлінді. Дамыту шығындарының ішінде фильмге қатысқандардың жалақысы 3 долларды құрады. Қосымша операторлық жұмысты Пол Ивано жасады; Тейвстің сөзіне сүйенсек, Ивано фильмнің көп бөлігінде операторлық жұмыстың жауапкершілігін алды, ал Толанд негізінен жақын кадрларды түсірді. Раукорт кейіннен фильмнің атауын пайдаланып роман жазды. Алайда кинотанушы Дэвид Джеймс фильмді Воркапичтің ас үйінде түсіргенін айтады. Фильмнің үш негізгі композициялық түрі бар: миниатюралық декорациялар, тірі актерлердің жақын кадрлары және Голливуд пен киностудиялардың киножурналдары сияқты көріністері. Онда кенеттен кесулер, камераның жылдам қозғалысы, кең көлемді суперпозиция, күңгірт жарық және бұрмаланған бұрыштардағы бұрмаланған пішіндер мен формалар бар. Фильмде неміс экспрессионизмінің элементтері бар, ол «Д-р Калигари кабинеті» (1920) фильмімен үндеседі; әсіресе оның ашылу титрлері бұрыштық және экспрессионистік. Барлығы 45 декорация жасалды, олардың ешқайсысы екі шаршы футтан аспады, ал ең қымбаттысы 1,67 долларға бағаланды. Декорацияларды дайындау бірнеше күнге созылды; Флори жуылған көйлектерден картонды алып, оны шаршыларға кесіп, Воркапич ғимараттарға ұқсату үшін импрессионистік стильде бояды. Аспан қыртыстары - биіктігін ашатын бұрыштан түсірілген ұзын тіктөртбұрыштар болды. Ғимараттардан күн сәулесінің шағылысуын жасау үшін бір адам текшелердің бір жағында айна ұстап тұрса, екіншісі қарсы жағында шамды ұстап, оны алға-артқа шайқап тұрды. Айна шамның шағылысуын ұстап алып, оны аспан қыртыстарына қайтарады. Фильм үшін фотосуреттер түсірілмегенімен, негативтің кадрларын ұлғайту арқылы призмалық және калейдоскоптық эффекттердің иллюстрациялары алынды. Қағаздық басылымдар зерделілік болмауы үшін фильмдік басылымдарға қарағанда әлдеқайда жұмсақ болды. Кино түсіру қымбаттап, техникалық ресурстарды қажет етті (әсіресе дыбыс өндірісінің артуымен), сондықтан әуесқой кино режиссерлеріне мамандыққа кіру қиын болды. Бұл әуесқойлар мен Голливудтың кәсіби қызметкерлері арасындағы айырмашылықты күшейтті; нәтижесінде, әуесқойлардың саны Голливудты пародизациялауға көбейді. Фильм басталғанда, басты кейіпкердің аты (Мырза Джонс) және оның дағдыларын көрсететін ұсыныс хаты бар; олар ескерілмейді және ол нөмірге дейін төмендетіледі, бұл оның адамгершіліктен айырылуын символдайды. Голливудтағы киножұлдызға құдай сықтай табынушылық сезімі туындайды, ал ол киетін боялған маскалар оның өнерлерін көрсетеді. Актерлер мен көрермендер интеллектісіз автоматтар ретінде бейнеленеді, олардың ауыздары Голливуд фильмдеріне немесе кино режиссерлерінің қол сигналдарына беймәлім жауап ретінде мағынасыз сөйлейді. Бір көріністе адамның «Жетістікке» қарай баспалдақпен көтерілуінің кадры қайталап көрсетіледі, бұл актердің мансабында өркендеуге және жетістікке жетуге жасаған бекергі әрекетін көрсетеді. Кинотанушылар Уильям Мориц пен Дэвид Джеймс осыны дадаисттік, посткубистік фильм «Балет Механикалық» (1924) фильміндегі кір жуушы әйелдің ұқсас көрінісімен салыстырды. Фильмнің кенеттен кесулері, жасанды декорациялары, ең жоғары жақын кадрлары және бұрылған бұрыштары оның мұңды повествосын метафоралық түрде күшейтеді. Голливуд көшелерінің көріністері бұрылған бұрыштардан және жылдам монтаждалған кадрлар арқылы түсірілді, бұл киноиндустриясының жалғандығы мен шектен тыслығын көрсетеді. Жұмақ Голливудтан кері бағытта, тағы да индустрияға қарсы сын. «Голливудтық қосымша» әйелдерге қатысты нашар қарым-қатынасқа да тоқталады. Актерлер маска кисе де (олардың актерлік қабілетін символдайды), бірақ #13 нөмірлі әйел қосымша маска кимейді; ол (ер адам) кино режиссерлерінің бұйрықтарын орындауын күтеді және оның жалғыз рөлі – ер адамдарға қарау үшін объекті болу. Басқа аталымдардың ішінде «Голливудтың рапсодиясы» (Чарли Чаплин ұсынған атау) және таратушы FBO Pictures Corporation жасаған «Голливудтық қосымшаның өзіне-өзі өлтіруі» бар. Флори сол кезде фильмді былай сипаттады: Чаплиннің көрсетілімі «Көктегі рапсодия» жазбасымен және комедия актерінің органда ойнауымен бірге болды. «Көктегі рапсодия» негізіндегі және тікелей оркестрмен орындалған (саксофонмен) музыкалық қосымшаны Хьюго Ризенфельд дайындады, көптеген БАҚ есептері оның 97 долларлық бюджетіне назар аударды. «Голливудтық қосымша» Америка Құрама Штаттарында, Совет Одағында және Еуропада (Англия, Франция, Германия және Италия) көрілген алғашқы авангардтық фильмдердің бірі болды және Флори, Воркапич және Толандтың мансабына көмектесті.
Қабылдау
Цитаталар қойындысы |bgcolor=#FFFFF0 |salign=center |width=225px |align=right | quote = "9413: A Hollywood Extra" фильмі ойын-сауық индустриясының құрсауына берілген және оның құрбаны болған адам өмірінің жағдайын бейнелеу арқылы, капиталдың өте күшті және кең тараған бейнесін көрсетеді, сол арқылы ол 20-ғасырдың авангардтық фильмінің прототипі болып табылады. Кинотарихшы Дэвид Е. Джеймс, "The Arts" журналының редакторы Адольф Глассгольд "A Hollywood Extra" фильмін "шын мәнінде керемет туынды" деп атап, Флоридің "кино өнерінің болашақ жетекшісі" бола алатынын айтты: "Онда қозғалыс, темп, форма, сезімнің күштілігі, өте драматикалық сәттер бар; бір сөзбен айтқанда, бұл нағыз кино". Кинотарихшы Уильям Мориц оны "нағыз кішкентай шедевр" деп сипаттады, Колорадо штаты университетінің кино профессоры Хье Сун Чунг осы фильмді "алғашқы американдық авангард шедевр" деп атап, Флориді "Б-фильмдердің ең лайықсыз назардан тыс қалған авторларының бірі" деп сипаттады. Дэвид Е. Джеймс оны "20-ғасырдың авангардтық фильмінің үлгісі" деп атады, ал "A Hollywood Extra" фильмінің коммерциялық сәттілігі эксперименттік фильмдердің тек элиталық немесе талғампаз көрермендерге ғана емес, заманауи көпшілікке де ұнайтынын көрсетеді. "A Hollywood Extra" фильмі қайта жаңартылып, екі DVD жинағында жарық көрді: "Unseen Cinema: Early American Avant Garde Film 1894–1941" (Image Entertainment) және "Avant Garde: Experimental Cinema of the 1920s and '30s" (Kino International). 1996 жылы Британдық кино институты Дэвид Соверге музыка жазуды тапсырды, ал оны алғаш рет Роберт Зиглер басқарған Matrix Ensemble орындады. "Hollywood Extra" атты музыка сегіз музыкант үшін жазылып, Universal Edition баспасынан шықты.
Қайта жасау
9413 өмірі мен өлімі: Голливудтық қосымша «Голливуд бульвары» ретінде қайта түсірілді, бұл 1936 жылғы фильмді Флори бірлесіп жазып, режиссерлік еткен. «A Hollywood Extra» сияқты, оның да басты кейіпкері – Голливудта жұмыс іздейтін актер, ол киноиндустрияның қатыгездігі мен продюсерлер мен студия басшыларының еркіндігін бастан кешіреді. «Голливуд бульвары» түпнұсқа фильммен визуалды ұқсастықтарға ие, мысалы, Голливудтың ретсіздігін көрсететін ерекше бұрыштар. Онда экран уақытын ұзартатын және көп көрерменге ұнату үшін бірнеше қосымша сюжеттер бар, бірақ Брайан Тейвс айтқандай, «бұл орталық кейіпкердің маңыздылығын азайтып, «Голливуд бульварынан» «A Hollywood Extra» фильмін есімде қалдырған мақсатты алып қояды».