Кіріспе
Америкалық жылқы (; сондай-ақ Америкалық жылқы кішісі деп те аталады; шамамен 1840 – 16 желтоқсан 1908) – оглала лакота тайпасының басшысы, мемлекет қайраткері, педагог және тарихшы. Америкалық жылқы американдық тарихта АҚШ армиясының үнді скауты және өз халқына білім беруді және ақтармен достық қарым-қатынас орнатуды қолдаған прогрессивті оглала лакота көшбасшысы ретінде белгілі. Америкалық жылқы 1876-1877 жылдардағы Ұлы Сиу соғысы мен 1890 жылғы Рух биі қозғалысына қарсы болды және Вашингтонға лакота делегаты ретінде барды. Америкалық жылқы Буффало Биллдің «Далалық Батысы» шоуының алғашқы қатысушыларының бірі және Карлайл Үнді өнеркәсіптік мектебін қолдаушы болды. Ол халқының кеңесшісі ретіндегі қызметімен, жаңа жағдайдағы саясатымен ерлік пен тұрақтылық танытып, шешендігімен көзге түсті.
a Native American statesman
American Horse (; also known as American Horse the Younger; c. 1840 – December 16, 1908) was an Oglala Lakota chief, statesman, educator and historian. American Horse is notable in American history as a U. S. Army Indian Scout and a progressive Oglala Lakota leader who promoted friendly associations with whites and education for his people. American Horse opposed Crazy Horse during the Great Sioux War of 1876–1877 and the Ghost Dance Movement of 1890, and was a Lakota delegate to Washington. American Horse was one of the first Wild Westers with Buffalo Bill's Wild West and a supporter of the Carlisle Indian Industrial School. His record as a councilor of his people and his policy in the new situation that confronted them was manly and consistent and he was known for his eloquence.
Ерте өмір
Америкалық жылқы алғаш рет Манишнии (Жүруге шамасы келмейді, немесе ойнап шаршаған) деп аталды, ал оның лақап аты Өрмекші болды. Ол туғанда, қарт атасы: «Оны күнге шығарып қойыңдар! Күннен, оның арғы атасынан, жауынгердің жылы қанын сұрасын!» деді. Оның қаны шынымен де жылы еді. Әкесі, Шынайы Оглала тайпасының басшысы Отырған Аю, ол әлі жас болғанда шайқаста қаза тапты, сондықтан оны туысы тәрбиеледі. Жастық шағында Америкалық жылқы Кроу және Шошон тайпаларына қарсы жорықтарға қатысты. Америкалық жылқы он шақты жаста болғанда, үш Кроу жауынгері оған шабуыл жасады, ол жылқы үйірін суға жетелеп бара жатқанда. Осы кезде ол өзінің ептілігі мен белсенділігін көрсетті. Қашып құтылуға мүмкіндігі жоқтай көрінді, өйткені жау тым жақын болды. Ол жылқыларды үйге қарай бастау үшін қатты дауыстап бұйрық берді, ал өзі қалың есекжанға тығылып, жасырынды. Үйірдің бір бөлігі лагерьдің көз алдында шалысты, содан кейін қарсы қуғын болды, бірақ Кроу тайпасы жылқыларды алып кетті. Әрине, анасы баласы өлтірілді немесе тұтқынға алынды деп қатты қорқып, әлсіреп кетті. Бірақ, қызық оқиға аяқталғаннан кейін, ол лагерьге ешбір зардапсыз келді. Қашып құтылуы туралы сұрағанда ол: «Олар үлкен аңдар жақын болғанда кішкентай жануарларды аулауға уақытты қатер етпейтінін білдім», - деді. Бір күні жақын жерде Шошон тайпасының кішкентай тобы табылғанда, шабуылға дайындалып жатқанда, жас Америкалық жылқы жақын маңдағы семіз, қара құйрықты бұғыны көріп қалды. Қысымға төтеп бере алмай, ол садағынан жебе алып, бұғының жүрегіне қадап жіберді. Содан кейін, ашқан жолдастарымен бірге, әлі дірілдеп тұрған жануардың денесіне секіріп кіріп, кейде шикі желетін бауырды кесіп алды. Бір адамның өлмегелі тұрған бұғының соңғы тепкісінен құлағаны айтылады, бірақ жауынгерлер жауларына шабуыл жасап, оларды жеңмес бұрын бауырдың бірнеше жұтымдарын жұтып қойды. Америкалық жылқының қоршау мен шабуыл арасында аң аулап, той жасағаны туралы әлі де әңгімелер айтылады.
АҚШ армиясының үнділік скауты
1870 жылдардың басында Американ Хоурс Ред Клауд агенттігіне көшіп барды. Ол Форт-Робинсон бекінісінде Ваглухе тайпасымен бірігіп, Ред Клауд басшысының күйеу баласы атанды. Американ Хоурс жақын арада АҚШ армиясының үнді скауты болып тіркелді, және әскерилер оны жас батырларды бақылауда ұстауға және жаңа скауттарды іздеуге белсенді пайдаланды.
Сиу Джимді өлтіру
1876 жылы 31 тамызда, Кіші Үлкен мүйіз шайқасынан шамамен бір ай өткен соң, Американдық жылқы Сиу Джимді атып өлтірді. Полковник Рэнальд С. Маккензи, Робинсон лагеріне жаңа ғана келген болатын, Сиу Джимнің Ваглухе немесе Лоафер ауылында, Көк Ат басшылығымен екенін естіді. Сол таңертең майор Гордан Сиу Джимді тұтқындау үшін ауылға ат әскерінің төрт взводымен келді. Ауыл шамамен 50 киіз үйден тұрған және агенттікке жақын орналасқан еді. Сиу Джимді таба алмады, бірақ Гордан Сиу Джимнің әйелі мен бір ұлын тұтқындады, оларды Робинсон лагеріне қайтарып, күзет үйіне қамады. Көк Ат басшысы Маккензидің солтүстік "жауынгерлік" үндістердің оның Ваглухе ауылына кіріп жатқанын хабарлау туралы бұйрығын орындамағаны үшін қысқа мерзімге қамауға алынды. "Әскерлер кеткеннен кейін көп ұзамай, Сиу Джим ауылға оралып келді, сол кезде Американдық жылқы оны тұтқындауға тырысты. Нәтижесінде, Американдық жылқы Сиу Джимді атып өлтірді. Сиу Джимнің өлімі туралы мәліметтер Маккензидің генерал Крук пен генерал Шериданға жолданған есептерінен алынды, екеуі де 1876 жылғы 2 қыркүйекте жазылған."
Американдық жылқы атауын қабылдау
Америка тарихында Америка Аттары деп аталатын екі оглала лакота басшысы бар. Тарихшы Джордж Хайд оларды ерекшелеу үшін "Үлкен Америка Аттары" деп "Ескі Бас Түтіннің ұлы және Қызыл Бұлттың туысы" деп, ал "Кіші Америка Аттары" деп "Отырған Аюдың ұлы" және "Қызыл Бұлттың күйеуі" деп атады. Үлкен Америка Аттары (Wašíčuŋ Tȟašúŋke; 1830 – 9 қыркүйек 1876) басшылығы, спартандық батылдығы және ар-намысы үшін ұлы жауынгер ретінде танымал. Үлкен Америка Аттары 1876-1877 жылдардағы Ұлы Сиу соғысы кезінде Қызыл Бұлт соғысы мен Кішкентай Бигхорн шайқасында Крейзи Хорспен одақтасқан маңызды соғыс басшыларының бірі ретінде Америка тарихында белгілі. Үлкен Америка Аттары – Ескі Бас Түтіннің ұлы, оглала лакота бас басшысы және соңғы үлкен Жеңілдік Киюшілердің бірі, "Огле Танка Ун" – лакотаның жоғары беделді "бас жауынгер" қоғамы. Ол 1868 жылғы Форт-Ларами шартына, ағалары Қызыл Бұлт және Көк Атпен бірге қол қойды. 1868 жылғы шартқа қол қойылғаннан кейін бір айдай өткен соң, Үлкен Америка Аттары Крейзи Хорс, Аттарынан қорқатын Жас жігіт және Қылыш Иесімен бірге Жеңілдік Киюші болып таңдалды. 9 қыркүйек 1876 жылы Үлкен Америка Аттары Слим-Батт шайқасында отбасын қорғау және "Паха Сапа" Қара тауларына ақтардың шабуылына қарсы тұру кезінде қаза тапты. Кіші Америка Аттары 1876-1877 жылдардағы Ұлы Сиу соғысының қайнаған кезеңінде ықпалға ие болды. Үлкен Америка Аттарының Слим-Батт шайқасында қаза болғаны туралы хабардан кейін Манишни (Жүре алмайды немесе ойнап бітті) мүмкіндікті пайдаланып, "Америка Аттары" есімін алды. Кіші Америка Аттары Ескі Бас Түтіннің ұлы, Үлкен Америка Аттарымен туыс емес еді. Ол Отырған Аюдың ұлы, Шын Оглалалардың басшысы, Түтін халқына қарсы болған оглала тайпасы. 1890 жылы Кіші Америка Аттары Чарльз А. Истманға 1876 жылы Сим-Батт шайқасында қаза тапқан ағасы Үлкен Америка Аттарының есімі мен лауазымын мұраға алғанын айтты. Ол сондай-ақ Қызыл Бұлт соғысы кезінде Феттерман шайқасында капитан Уильям Дж. Феттерманды соғыс таяғымен өлтіргенін мәлімдеді. Осының салдарынан кейбір тарихшылар Үлкен және Кіші Америка Аттарының тұлғаларын және есептерін шатастырды. Үлкен досы Крейзи Хорс сияқты, Үлкен Америка Аттарының суреті немесе салюстік суреті белгілі емес.
Аңсыз жылқыны өлтіру
1877 жылғы 6 мамырда "Ақымақ Жылқы" Форт Робинсон бекінісінде бағынды. Келесі төрт айда Ақымақ Жылқы Қызыл Бұлт Агенттігіне жақын ауылында тұрды. Америкалық Жылқы және басқа да оглала басшылары Ақымақ Жылқы тәртіпке қауіп төндіреді деп сенді, ол ақтарды жек көретінін және солтүстіктегі бұрынғы жабайы өміріне алғашқы мүмкіндік туғанда оралуға тырысатынын анық көрсетті. Оглала басшылары Вашингтонда өтетін бейбіт келіссөздерге кедергі келтірмейін деп уайымдап, Ақымақ Жылқыны қалай "тыныштандыруға" және "оның көңіл-күйін жақсартуға" болатынын талқылады. Бірақ Ақымақ Жылқы олармен кездесуден бас тартты. Ақымақ Жылқының қашып, бұрынғы өмір салтына оралуы туралы әңгімелер Қызыл Бұлт және Бұдырлы Құйрық агенттіктерінде тарала бастады. Қызыл Бұлттағы жағдай дағдарысқа ұласып жатқанын естіген генерал Крук Форт Робинсонға асықты. Крук Ақымақ Жылқымен жеке кездесу жағдайды жақсартады деп сенді және Ақымақ Жылқының лагеріне бет алды. Бірақ оны Әйел Киім тоқтатты, ол агенттік басшыларының хабарламасын жеткізді, егер генерал оның талаптарын орындамаса, Ақымақ Жылқы алдағы кеңесте оны өлтіру ниетімен екенін ескертті. Крук Ақымақ Жылқы сөзіне адал екеніне көз жеткізді және Робинсон лагеріне қайтып, басшыларға кеңеске келу туралы бұйрық жіберді. Ақымақ Жылқы шақыруды елемеді. Басшылар генерал Крукқа Ақымақ Жылқының әрекеттерін мақұлдамайтындарын және генералдың басшылығына бағынуға дайын екендерін айтты. Ол оларға Ақымақ Жылқыны тұтқындау арқылы адалдықтарын дәлелдеу керектігін айтты. Содан кейін олар кеңесіп, Крукқа әрекет етуге дайын екендерін, бірақ Ақымақ Жылқы қиын жағдайда екенін және кейбіреулер оны өлтірудің жақсырақ екенін ойлады. Крук қарсылық білдірді, бұл кісі өлтіру болар еді деді. Ақыры келісімге қол жеткізілді, соған сәйкес Америкалық Жылқы, Қызыл Бұлт, Кішкентай Жақын, Жылқысынан қорқатын жас жігіт Ақымақ Жылқыны тұтқындау бұйрығымен сарбаздармен бірге жүріп шығуға келісті. 1877 жылғы 4 қыркүйекте таңертең үшінші кавалерияның сегіз ротасы мен төрт жүз достық үндістер Ақымақ Жылқының ауылына қарсы аттанды, бірақ олар түнде тарап кеткенін анықтады. Ақымақ Жылқы жалғыз қашып құтылуға жақын болды, бірақ көп ұзамай ауру әйелімен бірге жақын маңдағы Бұдырлы Құйрық Агенттігіне бет бұрды, онда оны агенттік үндістері тұтқындады. 1877 жылғы 5 қыркүйекте таңертең Ақымақ Жылқы мен лейтенант Джесси М. Ли, Бұдырлы Құйрықтағы үндістер жөніндегі агент, Форт Робинсонға жолға шықты. Сол күні кешке келген лейтенант Лиге Ақымақ Жылқыны пост күзет үйіне жеткізген капитан Джеймс Кеннингтонға тапсыру керектігін хабарлады. Ішке кіргеннен кейін Ақымақ Жылқы күзетшімен және Кішкентай Үлкен Адаммен күресіп, қашып кетуге тырысты. Есіктің алдында Ақымақ Жылқы күзетшілердің бірімен штыкпен жараланды. Ол адъютанттың кеңсесіне жеткізілді, онда посттағы көмекші хирург доктор Валентин МакГилликадди оған көмек көрсетті және сол түні қайтыс болды.
Ваглухе
Ваглухе тобы – оглала лакотаның жеті тобының бірі. Ваглухе тобы Лоафер тобы деп те аталады. Оглала лакотаның жеті тобы: Ваглухе (Лоаферлер), Ите Сика (Жаман Бет), Оюкпе (Сынық), Вазаза (Жақсылап кесілген), Тапислека (Жартылай бауыр), Пайабайя (Қысып ығыстыру) және Киякса (Кішкентай жара). Ескі бас Смоук – оглала лакотаның бас қолбасшысы және соңғы үлкен Көйлек кигендердің бірі, лакотаның жоғары беделді жауынгерлік қоғамы. Смоук тайпасы 18-19 ғасырлардағы ең көрнекті лакота отбасыларының бірі болды. Ескі бас Смоук ақтардың күшін және қауымдастыққа деген қажеттілікті бағалаған алғашқы лакота басшыларының бірі болды. 1849 жылы Ескі бас Смоук өзінің Ваглухе лагерін Вайоминг штатының Ларами фортына көшірді, онда АҚШ армиясы алғаш рет Орегон жолы бойында ақ мигранттардың вагондар тізімін қорғау және жабдықтау үшін ескі сауда бекетін күзетті. Ларами фортының қауіпсіздігін артық көретін басқа лагерьлердегі лакота отбасылары Смоуктің лагеріне қосылды. Ескі бас Смоук ақтардың күшін, олардың көп санын және соғыстың нәтижесіздігін жақсы білген. Ескі бас Смоук ақтардың әдет-ғұрыптарын байқап, үйренді. 1850-ші жылдардың соңында, жабайы бизон аулау лагерьлеріндегі кейбір лакоталар Ларами фортындағы Ескі бас Смоуктің лагерін қорлай бастады және Ескі бас Смоуктің қауымын Ваглухе (Лоаферлер) деп атады, яғни олар әйелдерінің туыстарымен бірге тұратын адамдарға ұқсайды, яғни, басқаларға жалтақтап, бекерге уақыт өткізушілер. Екінші жағынан, кейбір Ваглухелер даладағы лакоталарды провинциалдар деп санайды. 1860-шы жылдардағы күшейген қақтығыстар кезінде Ларами форты әскери бекініске айналды және Қызыл бұлт соғысы кезінде АҚШ армиясының негізгі орны болды. 1864 жылы Ескі бас Смоук қайтыс болды және оның орнына бас Биг Маут Ларами фортының жанындағы эшафодқа орналастырылды. Ваглухелер ақтардың күшін, олардың көп санын және соғыстың нәтижесіздігін жақсы білген. Дәстүр бойынша, тайпалар арасындағы соғыста елу жауынгердің арасында екі адамның қаза болуы үлкен шайқас саналды. Ларами фортындағы Ваглухелер 1863 жылдың шілдесінде Геттисберг шайқасында 50 000 адамның қаза тапқанын естіп, ақтар шайқас туралы айтқанда нені білдіретінін түсінді. Ваглухелер ақтардың әдет-ғұрыптарын байқап, үйренді. АҚШ армиясы мен үнді агенттері Ваглухелерді лакотаның ең прогрессивті тобы деп санайды және олардың көптеген өкілдері Үнді полициясының, АҚШ армиясының 4-ші атты полкіндегі үнді скауттарының және басқа лакота тайпаларымен байланыс жасаушылардың қатарына енді. Ваглухелер Ларами фортында азаматтық басқару құрды және Ескі бас Смоук бас Көк Ат пен бас Үлкен Ауызды алғашқы үнді полиция қызметкерлері етіп тағайындады. АҚШ армиясы олардың сенімділігіне күмән келтірсе де, Ваглухелердің барлаушы, азаматтық әкімші және делдал ретінде атқаратын рөлі өте маңызды деп қорытындылады. Ваглухелер өз балаларын Карлайлдағы Карлайл үнді өнеркәсіптік мектебіне ресми білім алу үшін жіберген алғашқы оглала лакота болды және полковник "Бюффало Билл" Коди мен оның "Жабайы Батыс" шоуымен алғашқылардың бірі болып сахнаға шықты. Кіші Үлкен Мүйіз шайқасынан кейін және Көк Аттың тұтқындалуынан кейін, Американдық Ат Қызыл Бұлт агенттігіндегі прогрессивті топтың өкілі және көшбасшысы болды және реформа бағдарламаларында ынтымақтастық орнатуды ұсынды. Американдық Ат үкіметтің мүддесіне ықпал етіп, белсенділік танытты. Американдық Ат көшбасшы болғандықтан, Ваглухелер үш топқа бөлінді. Бір топтың басшысы болып Көк Ат, ал қалған екеуін Американдық Ат және Үш Аю басқарды. Қызыл Көйлек те танымал көшбасшы болды және Үш Аюдың лейтенанты болды. Бұл басшылардың көптеген ортақ белгілері болды. Көк Ат, Американдық Ат, Үш Аю және Қызыл Көйлек – барлығы АҚШ армиясының 4-ші атты полкінде үнді скауттары ретінде қызмет етті; өз балаларын Карлайлдағы Карлайл үнді өнеркәсіптік мектебіне ресми білім алу үшін жіберген алғашқы оглала лакота болды; лакота делегацияларын Вашингтонға бастап барды және "Бюффало Биллдің" "Жабайы Батыс" шоуымен сахнаға шықты.
Вашингтондағы бейбітшілік конференциялары
Америкалық ат әміршісі Вашингтонда өткен көптеген бейбітшілік конференцияларына делегат болды. 1865 жылдан 1877 жылға дейінгі алабұрлы заманда "Америкалық жылқысы" қарсылықтың нәтижесіз екеніне көз жеткізіп, кез келген құнмен үкіметке мойынсұнуды жақтады. Бұл халықты уақытша тыныштандырды, сосын Крейзи Хорс қаза болды. Осы оқиғаның салдарынан туған дағдарыста Америкалық ат әміршісі үкімет мүддесіне қайтадан ықпал етіп, белсенділік танытты. Осы кезден бастап ол Тетон Сиу тайпасының істеріне тікелей қатысты. Ол әрқашан шешендігімен көзге түсті, ол көбінесе келісімге бағытталған болса да, ақтардың адалсыздығы туралы өткір пікірлер білдіре білді. Ол әдепті мінезді, сөзді өте жақсы меңгерген адам еді. Оның "егер ақтардың жұмағына кіру үшін алтын жалатылған аяқ киім кию керек болса, онда ешбір үнділік сол жұмаққа жете алмайды, себебі ақтар Қара төбелерді және олармен бірге барлық алтынды иеленді" деген сөзі есімде. "Ол халқының кеңесшісі ретіндегі өнегелі қызметі мен олардың алдына келген жаңа жағдайға қатысты саясаты ерлік пен тұрақтылыққа толы болды."
Жабайы батыс
Жабайы Батыс лакота халқының арасында кең танымал болды және олардың отбасылары мен қауымдастықтарына пайдалы болды, сондай-ақ, адамдар американдықтардың жойылып бара жатқан ұлт екеніне сене бастаған кезде, мүмкіндік пен үміт жолын ұсынды, олардың тірі қалудың жалғыз жолы – жедел мәдени өзгерістер екендігіне сендірді. 1887 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін 1000-нан астам американдық Буффало Биллдің «Жабайы Батысымен» саяхат жасады. Көптеген «Жабайы Батыстықтар» Оңтүстік Дакота штатының Пайн-Ридж қаласынан шыққан оглала лакоталары болды, олар Жабайы Батысқа алғаш барушылар еді. Үндістер ісі жөніндегі бюро американдықтардың ассимиляциясын ілгерілетуге тырысқан кезде, полковник Буффало Билл Коди АҚШ үкіметінің шенеуніктермен арадағы ықпалын пайдаланып, өзінің «Жабайы Батысы» үшін американдық өнерпаздарды таңдап алды. 1886 жылы Американдық жылқы 1886-87 жылғы маусымдарда Отырған Бұқаның орнына үндістердің бас жұлдызы атанды. Журналист Американдық жылқыдан шығыс туралы не ойлайтынын сұрады, ол: «Мен қаншама керемет және ерекше нәрселерді көрдім, сондықтан орманға шығып, басымды жамылғымен жапқым келеді, осыдан кейін ештеңе көрмей, көргендерім туралы ойлануға мүмкіндік аламын», – деді. 1887 жылдың 31 наурызында басшы Американдық жылқы, басшы Көк жылқы және басшы Қызыл көйлек, сондай-ақ олардың отбасылары Нью-Йорк қаласындағы «Небраска штаты» кемесіне мініп, Лакота халқы үшін жаңа саяхатты бастады. Олар Буффало Биллдің алғашқы халықаралық сапарымен Англияға, теңіз арқылы өтіп, королева Викторияның таққа отыруының алтын мерейтойында өнер көрсетті және бес ай бойы Бирмингем, Салфорд және Лондон қалаларында гастрольдік сапармен болды. Кортеж құрамында 97 үнді, 18 бизон, 2 елік, 10 бұлан, 10 қашар, 5 техас өгізі, 4 есек және 108 жылқы болды. Шоулар парадтарда көріну үшін құрметті ересек ер адамдарынан индейлерді жалдады, осылайша жас жігіттер қонақ үй қауымдастықтарына барғанда сыпайылық танытып, еңбек етсін деген ниетпен, ал ережелерді дәстүрлі оглала лакота басшылары мен бұрынғы АҚШ армиясының үнді скауттары өздері қадағалады. «Шоу индейлері» деп аталған оглала «Жабайы Батыстықтары» өздерін «Оскате Викаса» немесе «Шоу-мен» деп атады, бұл үлкен құрмет пен сый-сияпатқа ие болған атау еді. 1887 жылдан бері «Жабайы Батыс» Пайн-Риджтің жүздеген отбасылары үшін отбасылық дәстүрге айналды, ал «Жабайы Батыс» қауымдастығының дәстүрі цирк отбасылары мен қауымдастықтарының дәстүрінен ешқандай айырмасы жоқ. Американдық жылқының ұлдары Бен Американдық жылқы және Сэмюэл Американдық жылқы Карлайл «Жабайы Батыстықтары» және аудармашылар болды.
Тарих
Карлайл Үнді Индустриалдық мектебі (Carlisle Indian Industrial School) 1879 жылдан 1918 жылға дейін АҚШ-тағы үлгілі үнді мектеп-интернаты болып саналды. Карлайл – резервациядан алыс, шығыс аймағында, тума мәдениеттерінің ықпалы мен қолдауынан шалқап жатқан алғашқы үнді мектеп-интернаты еді. Көптеген еуропалық американдықтардың пікірінше, тума американдықтар жойылып бара жатқан халық еді және олардың тірі қалудың жалғыз үміті – жедел мәдени өзгерістерге ұшырау болған. Осы тұста Карлайл «қайта тәрбиелеу» арқылы ассимиляцияның радикальды жолын ұсынды. Карлайл «ақтар индианды өлтіре алса, адамды құтқарады» деген қағидаға негізделген. Тума американдық балалар (көп жағдайда ата-аналары мен туысқандарынан күштеп) алынып, ақ отбасыларға қызмет ету үшін ақтар сияқты сөйлеуге, әрекет етуге және мінез-құлық танытуға баулуға тырысты. Бұл балалар ақ мәдениетіне толыққанды енгізіліп, тума тілдерінде, мәдениетінде, рухани және физикалық ерекшеліктерін көрсетуге тыйым салынды, ал оларға негізінен қарапайым жұмыс пен қолөнер дағдыларымен қатар, кейбір академиялық білім де берілді. Жылдар өте Карлайл өндірістік-кәсіптік мектептен бірегей профессорлық құрамы мен мүмкіндіктері бар дайындық мектебіне айналды. Кейбір тума американдықтар Карлайлда оқуды Йель, Принстон немесе Кембриджге барумен теңестірді, ал Карлайл түлектерінің отбасылық дәстүрі – «Гарвард стиліндегі» мақтаныш пен мүмкіндіктер мен жетістіктер туралы әңгімелерге толы. Бірақ көптеген адамдар үшін Карлайл – жеке мәдениеттен айырылудың, отбасылық байланыстың үзілуінің және өзіндік құндылығын жоғалтудың бастауы болды. Карлайл ерекше мектеп болды және тума американдық көшбасшылардың жаңа буынын тәрбиеледі.
Капитан Пратт және американдық жылқы
Американдық жылқы индейлер үшін білім беруді қолдаушылардың бірі болды, ал оның ұлы Сэмюэл мен жүрегі туыс Роберт Карлайлдың алғашқы студенттерінің қатарында болды. Пайн-Ридж аймағында жұмыс істеген кезде капитан Ричард Генри Пратт, мектеп жасындағы балалары жоқ және ақтардың біліміне сенімсіздікпен қараған Қызыл Бұлттан күшті қарсылыққа тап болды. Бірақ Пратт "Американдық жылқының" өзі айтқандарына "құнттап тыңдағанын" байқамай қалмады. Американдық жылқы ықпалды тайпалық саясаткер болып өсті және екі әйелі мен кемі он баласы бар үлкен отбасының басшысы еді. Ол дәстүрлі лакота қоғамы мен оны қоршап тұрған жаңа ақтар қоғамы арасында шеберлікпен келіссөздер жүргізетін, салмақты адамға айналды. Ол ақтармен достық қарым-қатынасын өзі мен халқы үшін жеңілдіктер алу мақсатында қолданды. Ең бастысы, Американдық жылқы өзінің ептілігімен мақтан тұтты. Оған өзінің балаларының қажеттілігіне қарамастан, ақтармен қарым-қатынас жасауы және тіпті олармен бірге өмір сүруі керек екені анық болды. Американдық жылқы екі ұлы мен бір қызын бірінші сыныпқа жіберуге келісті: Бен Американдық жылқы, Самуил Американдық жылқы және Мэгги Стендс Лукинг. Чарльз Истман: "Оның қыздары мен көрген ең әдемі, таза қанды индей қыздары еді", - деп еске алды.
Мэгги қарап тұр
Мэгги Пратттың үлгілі оқушыларының бірі болды. Мэгги баспаға шығару үшін аудармашыға мына хатты диктантпен жазды: "Карлайл Баракс, ПА, 24 қаңтар, 1881 жыл. Құрметті әкеме: АМЕРИКАН АТЫ: Сізге бір нәрсе айтқым келеді, және ол мені қатты қуантады. Інің үйленгенін естігенімде көңілім көтеріледі. Менің інімдерім, туыстарым және менің өзіміз бұл Карлайл мектебінде жақсы оқып жатырмыз. Сізді тағы да көргіміз келеді. Мұнда мен әрқашан бақыттымын, бірақ соңғы кезде кейде қынжылып қаламын, себебі сіз әжемнің қартқанын айтасыз. Інімдерімнің жағдайы қалай? Інімнің әйелінің суретін көргім келеді. Інімге қайтадан хат жазсын десіз. Гейд мырзаның әкесі екі апта бұрын қайтыс болды, мен өте қайғылымын. Барлық достарымды еске аламын. Егер хатыма жауап бермесеңіз, көңілім тоқырайды. Сіздің хаттарыңызға әрқашан тез жауап бере алмаймын, себебі жазуға күшім жетпейді. Бірақ өзім жаза алатын болсам, мүмкіндігінше жиі жазамын. Батыл Бұқаға Дораның (Оның түтіні) аздап ауырғанын, бірақ қазір жақсы екенін айтыңыз. Әжемнің денсаулығы қалай? Егер ауырып қалса, хабарлаңыз. Сіз менің туысым Робертке хат жазып, сіздің тұратын үйіңіз, көптеген шошқаларыңыз, сиырларыңыз және басқа да малдарыңыз бар екенін айттыңыз, мен қатты қуандым. Енді сізде ақ адамның үйі бар, мен үйге оралып, сізбен бірге өмір сүру үшін барлығын үйренгім келеді. Сол жақта үлкен мектеп бар екенін естідім, мен осыған қатты қуанып тұрмын. Мүмкін болса, тағы да келіңіз, қай кезде келе алатыныңызды айтыңыз. Мен сізге тағы да бірнеше қыздар мен жігіттер келгенін айтқым келеді. Жиырма бес адам. Олардың он бесi – қыздар. Қазір біздің қатарымыз көп, капитан Пратт бізге өте мейірімді. Қазір айтарым осы ғана. Барлық достарыма сәлем айтыңыз. Сіздің қызыңыз Мэгги қарап тұр." Мэгги қарап тұр, Розабадтан әкелінген алғашқы балалардың бірі болды. Пратт өзінің "Битва және сынып" кітабында айтқандай, Мэгги Карлайлдағы жаңа өмір салтына бейімделуде қиындықтарға тап болды. Ол бірде Хайд мырзаға, мектепке қараушыға, наразылық білдірді. Хайд Мэггидің күн сайын төсегін жинап, бөлмесін таза ұстауын талап еткен. Бірақ Хайд өз позициясын сақтап, Мэгги де келісті. Карлайлдың көптеген студенттері сияқты, Мэгги де "Шығу" бағдарламасына қатысты. Жазғы айларда үнді балаларын отбасыларына қайтарудың орнына, оларды үнді емес отбасыларға жұмысқа орналастыру арқылы оларды тайпалық байланыстардан алыстату процесі жалғасты. Ауылға келген соң, Мэгги полиция бастығына мынадай хат жазды: "Құрметті капитан Пратт, мен не істеймін? Мен екі аптадан бері мұндамын, бірақ суға түспедім. Бұл адамдарда моншахана жоқ." Пратт оған шекарадағыдай, жуу ыдысын сумен толтырып, "жақсылап сүртініп, өзенге секіргендей сезінетін ванна қабылдауға" кеңес берді. Ол хатқа "Сіздің досыңыз және мектептің әкесі" Р. Х. Пратт деп қол қойды.
"Dear Captain Pratt: What shall I do? I have been here two weeks and I have not bathe. These folks have no bath place. Your school daughter, MAGGIE STANDS LOOKING" Pratt advised her to do as he had done on the frontier [after] filling a wash basin with water and "rubbing myself well, have had a bath that made me feel as good as jumping into a river." He signed his letter – "Your friend and school father," R. H. Pratt.
Карлайлдың жабайы батысы
Бен Америка жылқысы мен Сэмюэл Америка жылқысы сияқты, Оңтүстік Дакота штатындағы Пайн-Ридж қорығынан көптеген Оглала Лакота «Жабайы Батыс» өкілдері Карлайлға барып оқыды. Карлайлдың «Жабайы Батыс» өкілдерін оқиғалардың қызықты болуы, жалақы және мүмкіндіктер тартып, олар орындаушы, сүйемелдеуші, аудармашы және жұмысқа алушы ретінде жұмысқа алынды. Пайн-Риджтен келген «Жабайы Батыс» өкілдері балаларын Карлайл Үнді өнеркәсіптік мектебіне 1879 жылы ашылғаннан бастап 1918 жылы жабылғанға дейін оқытты. 1879 жылы Оглала Лакота басшылары – Бас Көк Жылқы, Бас Америка Жылқысы және Бас Қызыл Көйлек өз балаларын Карлайлдағы алғашқы сыныпқа жазды. Олар балаларының ағылшын тілін, кәсіби дағдыларды және ақ адамдардың салтын үйренгенін қалады. «Карлайлға келген алғашқы Сиу балалары онда бақытты болмаған болар. Бірақ бұл олардың болашаққа жасаған жалғыз мүмкіндігі еді». Лютер Стендинг Беар батыл болуға және өлімнен сескенбеуге үйретілді, ол қорықтан шығып, Карлайлға барып, отбасына даңқ әкелу үшін батыл әрекет жасады. Стендинг Беардың әкесі ұлының батылдығын тойлап, достарын жинап, жеті жылқысын және құрғақ тауарлар дүкеніндегі барлық тауарын сыйға берді.
Қарсылық жын-перілер
Американдық жылқы 1890-1891 жылдары Мессияға деген құштарлық кезінде, өзінің халқының соңғы күресі кезінде, адамның шынайы ұлылығын бұрын-соңды болмағандай көрсетті. Көптеген достары жаңа ойға ергенімен, ол бұған қатыспай, өз тайпасына да солай етуге кеңес берді. Ол халықтар арасында кеңінен тараған көтеріліс болғанда, оған қарсы тұрды. Содан кейін, "Рух биін" билемеген барлық үндістер Пайн-Ридж агенттігінің лагеріне шақырылды. Американдық жылқы өз халқын бірінші болып әкелді. Мен сол кезде онда болдым және күнде онымен сөйлестім. Литтл тұтқындалғанда, оның қарсылық көрсетуіне келісілген, яғни оны қатал ұстайтын еді. Бұл олардың үнді полициясына шабуыл жасау үшін сылтау іздеуіне мүмкіндік беретін еді, бұл жалпы қырғынға немесе бүлікке әкелуі мүмкін еді. Мен Американдық жылқының бастапқыда осы қадамға қарсы болғанын білемін, және оның өміріне қауіп төнді деп саналды. "Үлкен мәселе" күні мыңдаған үндістер агенттікке жиналғанда, жасырынған Литтл олардың арасына батыл кірді. Әрине, полиция оны көрістерде тұтқындап, күзетке алып бара жатты. Ол қарсылық көрсетті, бірақ күші жетпеді. Жауынгерлердің тобы оны құтқаруға асығып келді, және "Оларды атып өлтіріңдер!" деген ұран көтерілді. Мен Американдық жылқының агенттің кеңсесінен шығып, ашуланған топқа сабырмен қарағанын көрдім. "Не істемексіңдер?" деді ол. "Тоқтаңдар, адамдар, әрекет етуден бұрын ойланып көріңдер! Сіздер өз балаларыңыз бен әйелдеріңізді өлтіріп, бүгін-ақ өз ұлтыңызды жоюға тырысасыздар ма?" Ол олардың алдында мүсіндей тұрды, ал екі полицейді ұстап тұрғандар бір сәт тоқтап қалды. Ол жалғастырды: "Бүгін сіздер ақтардан көп болғандықтан батылсыз, бірақ ертең не істейсіздер? Сіздің барлық жағыңызда теміржол бар. Мыңдаған сарбаздар барлық бағыттан келіп, сіздерді қоршап алады. Сіздерде аз тамақ пен оқ-дәрі бар. Бұл сіздердің халқыңыздың соңы болады. Тоқтаңыз, мен айтамын, қазір тоқтаңыз!" Ескі басшының ұлы Джек Ред-Клауд оған жүгіріп келіп, тапаншаны оның бетіне тіктеп қойды. "Бізді құлдыққа түсіріп, аштыққа ұшыратқан - сіздер мен сіздер сияқтылар!" деп айғайлады ол. Американдық жылқы қозғалмады, керісінше, кеңсеге қайта кірді, ал Джек әлі де тапаншасын маңдайша ұстап тұрды. Бірақ оның уақтылы пайда болуы мен сөздері жағдайды құтқарып қалды. Полицияның басқа қызметкерлері оқиға орнына жетіп үлкерді, және көптеген достық үндістер жағдайды бақылауға алды. Мен кеңсеге кіргенде, оны жалғыз, бірақ тыныш күйде таптым. "Агент пен кеңсе қызметкерлері қайда?" деп сұрадым. "Олар артқы есіктен қашып кетті", - деді ол күлімсіреп. "Олар жер төледе болуы мүмкін. Сырттағылар бізді ұйықтап жатқанда ұстап алмақ болды, бірақ енді бәрі аяқталды деп ойлаймын".
Теодор Рузвельттің тұңғыш инаугурациялық парад 1905
1905 жылғы 4 наурызда «Уайлд Вестерс» пен Карлайл Теодор Рузвельттің алғашқы инаугурациялық шеруінде американдықтардың екі түрлі бейнесін көрсетті. Атақты алты үнді басшысы – Джеронимо (Апачи), Куана Паркер (Команчи), Бакскин Чарли (Юта), Американдық Жылқы (Сиу), Холоу Хорн Бэр (Сиу) және Кішкентай Плюм (Блэкфут) Карлайл кадеттері мен оркестрімен бірге Пенсильвания штатының Карлайл қаласында шеруді жаттығу үшін кездесті. Теодор Рузвельт әйелі, қызы және басқа да құрметті қонақтарымен бірге президенттік ложада отырып, Вест-Пойнт кадеттері мен генерал Джордж А. Кастердің бұрынғы әскер бөлімі – 7-ші кавалерияның Литтл Бигхорн шайқасындағы қатысуын көрді. Олар Пенсильвания даңғылымен өтті. «Уайлд Вестерс» пен Карлайл кадеттері мен оркестрі көрінгенде, президент Рузвельт әлдеқандай ынтамен шляпасын лақтырып жіберді, ал президенттік ложадағылардың барлығы аяқтарына тұрып, жүзіне бояу жағылып, әсем қауырсынмен безендірілген алты атақты үнді басшысын ат үстінде тамашалады. Олардан кейін 46 мүшеден тұратын Карлайл үнді мектебінің оркестрі мен 350 Карлайл кадеттерінен құралған бригада шеру тартты. Топты Джеронимо бастап келді, ол толық апачи киімімен, соғыс бояуымен және соғыс бояуы жағылған атымен көше ортасында отырды. Осылай деп хабарланды: «Басшылар сенсация туғызды, 350 формадағы Карлайл студенттерінен құралған және марш-оркестрмен жетекшілік етілген қатардың мағынасын жойды», сондай-ақ «барлық назар алты басшыға ауды, кадеттер туралы газеттерде аз ғана айтылды және ешкім оларды суретке түсіруге тырыспады».
Майор Исраэль МакКрейт
Америкалық ат әміршісі әрқашанда Пенсильвания штатының Дю-Буас қаласындағы майор Израил МакКрейттің үйіндегі "Вигвам" мейманханасында қонақта болатын. Вигвам - прогрессивті дәуірдегі саясаткерлер, бизнесмендер, журналистер мен авантюристтер үшін бас сауғалау орны; Оглала Лакотаның "Оскейт Викаса" шығыс үйі; Басшы Flying Hawk-тің 30 жыл бойы екінші үйі және Американың түпнұсқа мұра орталығы. Шығыс континенттік бөліністегі солтүстік орталық теміржол торабы болған Дю-Буа әрқашан шаршаған саяхатшылар үшін қолайлы демалыс орны болды. Жабайы батысқа келгендерге демалуға орын керек болды, ал вигвамдар жылы және қош келіншекті мекендейді, онда индейлер индейлер бола алады, бұқа терісі мен типиде ұйықтай алады, орманды аралап, тамақ жейді, түтін тартады және өздерінің оқиғалары мен іс-әрекеттерін айтады. Бірде 150 индейлер Буффало Биллдің "Жабайы батысы" тобының құрамында Вигвам ормандарында қоныстанды. Шеберлер Американдық жылқы, Көк жылқы, Джим Грас, Шалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқалқ Легендарлық Crow Chiefs Plenty Coups және Crow Dog де қонақтарға қуанышты болды. 1908 жылы 22 маусымда МакКрейт Оглала Лакота халқының құрметті басшысы болып қабылданды және "Канте Танке" ("Ұлы жүрек") деп аталды. Сол кезде полковник Уильям "Бюффало Билл" Коди Пенсильвания штатының Ду-Буа қаласында, Жабайы батыс конгресімен бірге болды. Кодидің "Жабайы батыс" қойылымдарына күніне 12 мың адам қатысып, 150 огала 150 понимен қалаға келді. Салтанатты рәсімді Буффало Биллдің шатырында жиналған Бас темір құйрық басқарды және оған Бас американдық жылқы, Бас жалғыз аю, Бас бұрқасын жылқы және 100 Оглала Лакота жабайы батыстары қатысты.
Американдық жылқының қысқы саны
Бас Америкалық Ат – Лакота тарихшысы және ол Лакота тарихының жүз жылдан астам уақытын қамтитын матаға жазылған "қысқы санаудың" авторы болды, 1775–1878 жылдар. Лакота жылдарын қыстың алғашқы қарынан келесі қыстың алғашқы қарына дейін санаған. Жылдарға естеріне оңай түсетін маңызды немесе ерекше оқиғаларға негізделген атаулар беріледі. Мысалы, Бас Ұшқыр Шағаның 1866 жылғы қысқы санауында Қызыл Бұлт соғысы кезіндегі Фетерман оқиғасы "Wasicu opawinge wica ktepi" немесе "Олар жүз ақ адамды өлтірді" деп жазылған. Сол сияқты, 1876 жыл – "Марпия луте сункипи" немесе "Олар Қызыл Бұлттан жылқыларды алды" (АҚШ армиясы Кіші Үлкен Мүйіз шайқасынан кейін), 1877 жыл – "Тасунка витко ктепи" немесе "Есіл Жылқыны өлтірген кезде", ал 1890 жыл – "Си танка ктепи" немесе "Олар Үлкен Аяқты өлтірген кезде" (Жаралы Тізе қырғыны). 1879 жылы Америкалық Ат армиялық хирург Уильям Корбюзьенің өтініші бойынша қысқы санауды эскиз кітабына түсірді. Корбюзье оны Смитсониан институтына жылдар туралы түсіндірмемен бірге жіберді. Америкалық Ат қысқы санаудың ұрпақтан-ұрпаққа оның отбасында сақталғанын, оны әкесінен, одан кейін оның әкесіне, содан кейін өзіне берілгенін айтты. Америкалық Ат 1840-41 жылдары, яғни Флэтхедтерден көптеген жылқыларды ұрлаған жылы дүниеге келді. Оның өлімі "No Ears" күнтізбесінде 1908-09 жылдары белгіленген.
Соңғы жылдар
Шеф Америка жылқысы 1908 жылдың 16 желтоқсанында Оңтүстік Дакота штаты, Пайн Ридж қаласының Кайл маңындағы үйінде табиғи себептерден көз жұмды.