Кіріспе

Арчибальд Кокрейн, 9-шы Дундональд графы (1 қаңтар 1748 – 1 шілде 1831) – шотланд ақсұлтаны және ойлап табушы.

Өмір

Томас Кокрейннің ұлы, 8-ші Дундональд графы, ол жас кезінде Ұлыбритания армиясына қосылып, 1778 жылы әкесінен Дундональд графтығын мұраға алған соң Кулроссқа оралғанға дейін Корольдік теңіз флотында да қызмет етті. Ол графтық атақ пен отбасылық жерлерді мұра етті, бірақ ақшасы аз болды. Басқаша күнкөріс жолы болмаған Арчибальд өнертабысқа бет бұрды. Кокрейннің ең танымал өнертабысы – көмір шайын өнеркәсіптік деңгейде өндіру әдісі (1781 жылы патенттелген). Британдық «Тар компаниясы» зауыс салған, оны Джон Лоудон МакАдам басқарған. Кокс қалдық өнімінің бір бөлігі Мюркирктегі темір зауытында пайдаланылды, көмір газының тұтанғыш екені анықталды, бірақ одан пайда табуға қол жеткізілмеді. МакАдам компанияны сатып алды, бірақ мәміле қиындықтарға толы болды. Кокрейн өзінің шайын Корольдік теңіз флотына кемелердің қабырғаларын герметикалық жабу үшін сата алады деп үміттенді. Ұлыбритания Әскери-теңіз министрлігімен байланыс орнатылғаннан кейін, сынақ жүргізілді. Бұйраның бір жағы қапталып, екінші жағы қапталмады. Бір уақыттан соң қапталмаған жартысы ағып, құрттар мен шақпаққа толып кетті, ал қапталған жартысы жақсы күйде болды. Оның өнертабысына патент алынды, ал отбасылық мүлік кепіл ретінде пайдаланылды. Көмір шайының технологиясы мыс қаптамасына балама болды, оны Әскери-теңіз министрлігі артықшылықпен қарады. Кеме жасаушылық кәсіпорындарының техникалық қызмет көрсетуге мүдделі екені де айтылды. Патент мерзімі бітіп, Корольдік теңіз флоты ақырында шай қоспасын қабылдады. Алм өндіру, картоптан нан жасау және бояу өндірумен жасаған басқа тәжірибелер де табыссыз болды. Оның ас тұзынан сода өндіру тәжірибелері сәтті болды, бірақ оның қаржылық қиындықтарын шешуге жеткіліксіз болды. 1784 жылы, Қоғам құрылғанға дейін, ол Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Оны Джеймс Хаттон мен Адам Смит ұсынды. 1795 жылы ол Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі болып сайланды. Кокрейн 83 жасында Парижде кедейлікте қайтыс болды. Дундональд графтығы оның ұлы Томас Кокрейнге өтті.

Отбасы

Ол үш рет үйленген. Оның алғашқы әйелі капитан Джеймс Гилкристтің қызы Энн Гилкрист болды, ол 1774 жылы үйленді. Ол қайтыс болғаннан кейін, 1788 жылы Самуэль Реймондтың жесір қызы Изабелла Мэйнге үйленді. Оның үшінші әйелі Анна Мария Плоуден, ол 1819 жылы Фрэнсис Плоуденнің қызына үйленді. Оның төрт ұлы болды: Томас Кокрейн, ол әкесінен кейін графтық атаны мұрагерлік етті, Корольдік теңіз күштерінде өте табысты офицер, саясатта аздап жетістікке жеткен және жаңадан тәуелсіз елдердің бірнеше теңіз күштерінің алғашқы маңызды басшысы; Базиль Кокрейн, ол Британ армиясына ауысудан бұрын Корольдік теңіз күштерінде қысқа ғана қызмет етті; Британ армиясында қызмет еткен Уильям Эрскин Кокрейн; және Корольдік теңіз күштерінде қызмет еткен Арчибальд Кокрейн.

Картоп

1791 жылдың ақпан айында Дундональд картоптан нан жасау тәжірибелерінің егжей-тегжейін үш хаттан тұратын кітапшада жариялады. 1791 жылдың наурызына қарай ол кедейлерді ұнға крахмал мен картоп ұнтағын қосып тамақтандыру туралы үнқатысу жариялады. Джеймс Гиллрейдің 1795 жылғы "Нанның орнына; немесе құрметтілер нанды сақтап, балықты бөліседі" атты гравюрасы картоптың ұнға ләззатты балама екендігі туралы пікірді сатиралық тұрғыда бейнелейді. Онда картоп нанынан бас тартып, оның орнына балық пен сиыр еті стейктерін, үстіне монеталар себілген етіп жеп жатқан депутаттар тобы көрсетілген.

Кокрейн ағайындылары

Кокрейннің кіші ағалары да көзге түсетін мансаптарға ие болды. Чарльз Кокрейн (1749 – 1781) Америка революциясы кезінде жаман атымен белгілі британдық легионда майор болып қызмет етті; Джон Кокрейн (1750 – 1801) және Базиль Кокрейн (1753 – 1826) британдық армия мен теңіз күштеріне жабдықтармен қамтамасыз ететін мердігерлер болды; Базиль әсіресе Үндістанда теңіз күштеріне жабдықтар жеткізу арқылы зор байлыққа ие болды. Александр Кокрейн (1758 – 1832) адмирал атанды. Джордж (1762 ж.т.) әскерде және парламентте қызмет етті. Эндрю (1767 – 1833) – әскери офицер, колониялық губернатор, парламент мүшесі және алаяқ. Флот адмиралы, Сент-Винсент графы 1806 жылы Кокрейн ағайындары туралы былай деп жазды: "Кокрейн ағайындарына көзден тастамай сенуге болмайды, олардың бәрі ақылсыздар, қиялшылдар, ақша табуға құмарлар, шындықты айтпайды – және отбасының ешбір мүшесінде ерекшелік жоқ".