Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1511–1920 жылдар аралығында Орта Азиядағы мемлекет
1511–1920 state in Central Asia
Хиуа хандығы (خانی خوارزم, خوارزم, خیوە خاناتی, Хивинское ханство) – 1511 жылдан 1920 жылға дейін Хорезм тарихи аймағында болған Орта Азия мемлекеті. 1740-1946 жылдар аралығында Надир шахтың Әпсарид шапқыншылығынан басқа. Орталығы Аму-Дарьяның төменгі ағысындағы суармалы жазықтарда, Арал теңізінің оңтүстігінде, Хиуа қаласында орналасқан. XIX ғасырдың екінші жартысында Ресейдің жаулап алуына дейін қазіргі Өзбекстанның батыс бөлігі, Қазақстанның оңтүстік-батысы және Түрікменстанның көп бөлігін қамтыды. 1873 жылы Хиуа хандығының аумағы қысқартылып, Ресейдің протекторатына айналды. Революцияға дейін сақталған тағы бір аймақтық протекторат – Бухара әмірлігі. 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Хиуада да революция болды, 1920 жылы хандықтың орнына Хорезм Халық Кеңес Республикасы құрылды. 1924 жылы аймақ ресми түрде КСРО құрамына енді және бүгінде ол негізінен Қарақалпақстан, Өзбекстанның Хорезм облысы және Түрікменстанның Дашоғуз облысының құрамында.
The Khanate of Khiva (, , , , Хивинское ханство) was a Central Asian polity that existed in the historical region of Khwarazm from 1511 to 1920, except for a period of Afsharid occupation by Nader Shah between 1740 and 1746. Centred in the irrigated plains of the lower Amu Darya, south of the Aral Sea, with the capital in the city of Khiva. It covered present day western Uzbekistan, southwestern Kazakhstan and much of Turkmenistan before the Russian conquest at the second half of the 19th century. In 1873, the Khanate of Khiva was greatly reduced in size and became a Russian protectorate. The other regional protectorate that lasted until the Revolution was the Emirate of Bukhara. Following the Russian Revolution of 1917, Khiva had a revolution too, and in 1920 the Khanate was replaced by the Khorezm People's Soviet Republic. In 1924, the area was formally incorporated into the Soviet Union and today it is largely a part of Karakalpakstan, Xorazm Region in Uzbekistan, and Daşoguz Region of Turkmenistan.
Атауы
"Хива хандығы" және "Хиван хандығы" терминдері, бұл мемлекеттік құрылымды Батыс ғылымында жиі қолданылатын атаулар, "Хивинское ханство" дегеннен тікелей аударма болып табылады. Бұл термин алғаш рет 17 ғасырдың екінші жартысында ресейліктер тарапынан қолданылды.
The terms "Khanate of Khiva" and "Khivan Khanate", by which the polity is commonly known in Western scholarship, are a calque that derive from the Хивинское ханство. The term was first used by the Russians in the second half of the 17th century,
Ерте тарих
Хоразм, аймақтың жергілікті аталымы.
See Khwarazm, the local name of the region.
1500 жылдан кейін
Елорда Хиваға көшірілгеннен кейін Хорезм Хива хандығы деп аталды (мемлекет өзін әрқашан Хорезм деп атаған, ал «Хива хандығы» деген атауды орыс тарихшылары астанасы Хиваның құрметіне кеңінен танымал етті). Шамамен 1600 жылдар шамасында Окс өзенінің Дарьялық немесе батыс саласы құрғап, астана Конье-Ургенштен Хиваға көшірілді. Окс дельтасында орналасқан болғанымен, хандық әдетте қазіргі Түрікменстанның көп бөлігін бақылап отырды. Халық құрамына өзен бойындағы егіншілер, түркі сарттары және өзеннен алшақ жатқан көшпелілер мен жартылай көшпелілер кірді. Көне қоғамдарға кеңестік ұлттық-шекаралық саясатқа негізделген, қазіргі этникалық және ұлттық идентификацияларды кері проекциялаудың қажеті жоқ. Тұрақты халық аристократтар мен жерге байланған шаруалардан тұрды. 1600 жылдардың ортасында түрікмендер көптеген парсы құлдарын тұтқынға алды, сондай-ақ бірнеше орыс және түркі құлдарын да тұтқынға алды. Осы кезеңге дейін және осы кезеңде солтүстіктен өзбектер қоныстанған аумаққа үнемі келіп, олардың түркі тілдері қазіргі өзбек тіліне айналды, ал түпкілікті ирандық Хорезм тілі жойылып кетті. Төменгі дельтаның батпақты аймағында қарақалпақтар қоныстанды, ал солтүстік шекарасында қазақ көшпелілері болды. Түрікмен көшпелілері ханға салық төлеп, оның әскерінің маңызды бөлігін құрады, бірақ көбінесе көтеріліс шығарды. Хандықтың ортасы жартылай шөлмен қоршалғандықтан, әскери шабуылға ең оңай жол Окс өзені арқылы болды. Бұл өзен бойындағы Бухара хандығымен көптеген соғыстарға (1538–40, 1593, 1655, 1656, 1662, 1684, 1689, 1694, 1806 және т.б.) әкелді. 1505 жылға дейін Хорезм номиналды түрде Хорасанда орналасқан Тимурид сұлтаны Хусейн Мирза Байқараға тәуелді болды. 1488 жылдан бастап Мұхаммед Шайбани Орталық Азияның оңтүстігінде үлкен, бірақ қысқа өмір сүрген империя құрды және 1505 жылы Хорезмді басып алды. Шамамен сол уақытта Шах Исмаил I Персияда қуатты шииттік мемлекет құрып жатқан еді. Олардың арасында 1510 жылы Мерв маңында шайқас болды, нәтижесінде Мұхаммед қаза тауып, Хорезм жаулап алынды. Шахтың діні қарсылық тудырды және 1511 жылы оның гарнизоны қуылды, ал билік ұзақ өмір сүрген Арабшахид әулетіне негіз салды. 1540 және 1593 жылдары хандарды Бухаралықтар қуды. Екі жағдайда да олар Персияға қашып, көп ұзамай қайтып келді. 1558 жылы Энтони Дженкинсон Ескі Ургеншке сапар шекті және оған әсер етпеді. Арап Мұхаммед (1602–23) астананы Хиваға көшіргеннен кейін, тәртіпсіздік кезеңі басталды, оның ішінде калмықтар шабуыл жасады және көптеген олжамен кетті. Әбу әл-Ғази Баһадүр (1643–1663) екі рет калмықтарды жеңіп, Орталық Азия тарихын жазғаннан кейін тәртіпсіздік тоқтатылды. Оның ұлы Ануша (1663–1685) қаланың өсуіне басшылық етті, бірақ ол тақтан түсіріліп, соқыр болды. 1695 жылдан бастап Хива бірнеше жыл Бухараның вассалы болды, ол екі хан тағайындады. Шир Ғази хан (1714–1727), құлдар өлтірген, соңғы Арабшахид болды. Хан Ильбарс (1728–40) – Шибанид билеушісі, кейбір парсы елшілерін өлтірген Шахнияз ханның ұлы. Шах Исмаил оқиғасын қайталап, Надир шах Хиваны жаулап алды, Ильбарстың басын шауып, 12 000–20 000 құлды босатып жіберді. Келесі жылы парсы гарнизоны өлтірілді, бірақ көтеріліс тез басылды. Надирдің 1747 жылы өлтірілуімен парсылық талапкерлік аяқталды. 1746 жылдан кейін Қонграт тайпасы күшейіп, қуыршақ хандарды тағайындады. 1804 жылы Илтузар хан олардың билігін Қонграт әулеті деп ресми түрде бекітті. Хива Мұхаммед Рахим хан (1806–1825) және Аллақұли хан (1825–1840) тұсында гүлденді, содан кейін құлдырады. Мұхаммед Әмин хан 1855 жылдың 19 наурызында Сарахсты қайта басып алуға тырысқанда қаза тапқаннан кейін ұзақ түрікмен көтерілісі болды (1855–1867). Көтерілістің алғашқы екі жылында түрікмендер екі-үш ханды өлтірді.
After the capital was moved to Khiva, Khwarazm came to be called the Khanate of Khiva (the state had always referred to itself as Khwarazm, the Khanate of Khiva as a name was popularized by Russian historians in honor of its capital, Khiva). Some time around 1600, the Daryaliq or west branch of the Oxus dried up causing the capital to be moved south to Khiva from Konye Urgench. Although based in the Oxus delta, the Khanate usually controlled most of what is now Turkmenistan. The population consisted of agriculturalists along the river, the Turkic Sarts, and nomads or semi nomads away from the river. It is arbitrary to anachronistically project modern ethnic and national identifications, largely based on Soviet national delimitation policies, on pre modern societies. The settled population was composed of aristocrats and peasants bound to the land. During the mid 1600s many Persian slaves were captured by Turkmens and a few Russian and Turkic slaves. Before and during this period, the settled area was increasingly infiltrated by Uzbeks from the north, with their Turkic dialects evolving into what is now the Uzbek language, while the original Iranian Khwarezmian language died out. The swampy area of the lower delta was increasingly populated by Karakalpaks and there were Kazakh nomads on the northern border. The Turkmen nomads paid taxes to the Khan and were a large part of his army, but often revolted. Since the heart of the Khanate was surrounded by semi desert the only easy military approach was along the Oxus. This led to many wars with the Khanate of Bukhara further up the river (1538–40, 1593, 1655, 1656, 1662, 1684, 1689, 1694, 1806, and others). Before 1505, Khwarazm was nominally dependent on the Timurid Sultan Husayn Mirza Bayqara based in Khorasan. From 1488 Muhammad Shaybani built a large but short lived empire in southern Central Asia, taking Khwarazm in 1505. At nearly the same time, Shah Ismail I was building a powerful Shiite state in Persia. The two consequently clashed in 1510 near Merv with Muhammad killed in the battle and Khwarazm shortly occupied. The Shah's religion provoked resistance and in 1511 his garrison was expelled and power passed to Ilbars, who founded the long lived Arabshahid dynasty. Around 1540 and 1593, the Khans were driven out by the Bukharans. In both cases they fled to Persia and soon returned. In 1558, Anthony Jenkinson visited Old Urgench and was not impressed. Following Arap Muhammad (1602–23), who moved the capital to Khiva, there was a period of disorder, including an invasion by the Kalmyks, who left laden with plunder. Disorder was ended by Abu al Ghazi Bahadur (1643–1663) who twice defeated the Kalmyks and wrote a history of Central Asia. His son Anusha (1663–1685) presided over a period of urban growth until he was deposed and blinded. From 1695, Khiva was for some years a vassal of Bukhara which appointed two khans. Shir Gazi Khan (1714–1727), who was killed by slaves, is said to have been the last proper Arabshahid. Khan Ilbars (1728–40) was a Shibanid ruler, son of Shakhniyaz khan who unwisely killed some Persian ambassadors. In a repeat of the Shah Ismail story, Nadir Shah conquered Khiva, beheaded Ilbars and freed some 12,000–20,000 slaves. Next year the Persian garrison was slaughtered, but the rebellion was quickly suppressed. Persian pretensions ended with Nadir's murder in 1747. After 1746, the Qongrat tribe became increasingly powerful and appointed puppet khans. Their power was formalized as the Qongrat dynasty by Iltuzar Khan in 1804. Khiva flourished under Muhammad Rahim Khan (1806–1825) and Allah Quli Khan (1825–1840) and then declined. After Muhammad Amin Khan was killed trying to retake Sarakhs on March 19, 1855, there was a long Turkmen rebellion (1855–1867). In the first two years of the rebellion, two or three Khans were killed by Turkmens.
Ресей империясы кезеңі
Орыстар Хиваға бес рет шабуыл жасады. 1602 жылы бірқатар еркін Орал казақтары Хорезмге шабуыл жасады. 1717 жылы Александр Бекович Черкасский Каспий теңізінен Хиваға шабуыл жасады. Шайқаста жеңіске жеткен соң Шир-Гази хан (1715–1728) келісім жасап, орыстарды жақсы тамақтандыру үшін таратып жіберуді ұсынды. Олар тарағаннан кейін барлығы өлтірілді немесе құлдыққа алынды, тек азағында тірі қалғандары оқиғаны айтып берді. 1801 жылы Хиваға әскер жіберілді, бірақ Павел I өлтірілген кезде кері қайтарылды. 1839 жылғы Хива жорығында Перовский Орынбордан шабуыл жасауға тырысты. Ауа райы тым суық болғандықтан, ол көптеген әскерлерін және түйелерінің басым бөлігін жоғалтып, кері шегінуге мәжбүр болды. Хива 1873 жылғы Хива жорығында ақыры бағындырылды. Орыстар Саид Мұхаммед Рахим Баһадүр хан II-ні аймақтың вассалы ретінде тағайындады. Хиваны жаулап алу Ресейдің Түркістанды жаулап алуының бір бөлігі болды. Британдықтардың осы мәселені шешу әрекеттері «Ұлы ойын» деп аталды. 1839 жылғы шабуылдың бір себебі Хивадағы орыс құлдарының санының артуы болды. Осы сылтауды жою үшін Ұлыбритания құлдарды босату үшін өз күшін жұмсады. Хератта (Ауғанстанда) орналасқан аға британдық саяси өкілі майор Тодд 1839 жылдың 24 желтоқсанында Хиваға ауғандық кейпінде киген капитан Джеймс Эбботты жіберді. Эббот 1840 жылдың қаңтар айының соңында келді, бірақ хан оның кім екеніне күдікпен қараса да, оны патшаға құлдар туралы хат алып жүруге рұқсат етуге көндірді. Ол 1840 жылдың 7 наурызында Александровск бекінісіне кетті, содан кейін оның жетекшісі сатқындық жасады, тоналды, бірақ бандиттер оның хатының мақсатын және бағытын білгеннен кейін босатылды. Оның Хераттағы жоғары жақтағылары оның тағдырынан хабарсыз болғандықтан, оның ізденісіне лейтенант Ричмонд Шекспирді жіберді. Шекспир Эбботтан жақсы нәтижелерге қол жеткізді: ол ханға өзінің бақылауындағы барлық орыс азаматтарын босатуға және орыс құлдарына ие болуды өлім жазасына кесілетін қылмыс деп жариялауға көндірді. Босатылған құлдар мен Шекспир 1840 жылдың 15 тамызында Александровск бекінісіне келді, ал Ресей Хиваны жаулап алудың негізгі себебін уақытша жойды. Арал теңізіндегі тұрақты орыс қатысуы 1848 жылы Сырдарияның сағасында Аралск бекінісін салумен басталды. Империяның әскери басымдығы соншалық болды, Хива және басқа Орталық Азия биліктері, Бұхара мен Қоқан, жылдар бойы соғысқа қарамастан, орыс шабуылын тойтару мүмкіндігіне ие болмады. 1873 жылы Ресей Ташкент пен Самарқан сияқты ірі қалаларды бағындырғаннан кейін генерал фон Кауфман 13 000 жаяу және атты әскерден тұратын Хиваға шабуыл жасады. Хива қаласы 1873 жылдың 10 маусымында түсті, ал 1873 жылдың 12 тамызында Хиваны квази тәуелсіз орыс протектораты ретінде бекіткен бейбіт келісімге қол қойылды. Жаулап алу Хива құл саудасын тоқтатты. Қазіргі Түрікменстанды жаулап алғаннан кейін (1884) Хива мен Бұхара протектораттары орыс аумағымен қоршалды. Хандықта еуропалықтардың алғашқы маңызды қонысы 1882 жылы Хиваға көшіп келген меннониттер тобы болды. Немец тілді меннониттер Волга аймағынан және Молочна колониясынан келді. Меннониттер Қазан төңкерісіне дейінгі онжылдықтарда фотосуретке кірісу арқылы ханмен жаңғыртуда маңызды рөл атқарды, нәтижесінде өзбек фотосурет және кино өндірісі, мақта жинаудың тиімді әдістері, электр генераторлары және басқа да технологиялық жаңалықтар пайда болды.
Russians made five attacks on Khiva. Around 1602 some free Ural Cossacks unsuccessfully raided Khwarazm. In 1717 Alexander Bekovich Cherkassky attacked Khiva from the Caspian Sea. After he won the battle, Shir Ghazi Khan (1715–1728) made a treaty and suggested that the Russians disperse so that they could be better fed. After they dispersed they were all killed or enslaved, only a few surviving to tell the tale. In 1801 an army was sent toward Khiva but was recalled when Paul I was murdered. In the Khivan campaign of 1839 Perovsky tried an attack from Orenburg. The weather was unusually cold and he was forced to turn back after losing many men and most of his camels. Khiva was finally conquered by the Khivan campaign of 1873. The Russians installed Sayyid Muhammad Rahim Bahadur Khan II as the vassal ruler of the region. The conquest of Khiva was part of the Russian conquest of Turkestan. British attempts to deal with this were called the Great Game. One of the reasons for the 1839 attack was the increasing number of Russian slaves held at Khiva. To remove this pretext Britain launched its own effort to free the slaves. Major Todd, the senior British political officer stationed in Herat (in Afghanistan) dispatched Captain James Abbott, disguised as an Afghan, on 24 December 1839, for Khiva. Abbott arrived in late January 1840 and, although the Khan was suspicious of his identity, he succeeded in talking the Khan into allowing him to carry a letter for the Tsar regarding the slaves. He left on 7 March 1840, for Fort Alexandrovsk, and was subsequently betrayed by his guide, robbed, then released when the bandits realized the origin and destination of his letter. His superiors in Herat, not knowing of his fate, sent another officer, Lieutenant Richmond Shakespear, after him. Shakespear had more success than Abbott: he convinced the khan to free all Russian subjects under his control, and also to make the ownership of Russian slaves a crime punishable by death. The freed slaves and Shakespear arrived in Fort Alexandrovsk on 15 August 1840, and Russia lost its primary motive for the conquest of Khiva, for the time being. A permanent Russian presence on the Aral Sea began in 1848 with the building of Fort Aralsk at the mouth of the Syr Darya. The Empire's military superiority was such that Khiva and the other Central Asian principalities, Bukhara and Kokand, had no chance of repelling the Russian advance, despite years of fighting. In 1873, after Russia conquered the great cities of Tashkent and Samarkand, General Von Kaufman launched an attack on Khiva consisting of 13,000 infantry and cavalry. The city of Khiva fell on 10 June 1873 and, on 12 August 1873, a peace treaty was signed that established Khiva as a quasi independent Russian protectorate. The conquest ended the Khivan slave trade. After the conquest of what is now Turkmenistan (1884) the protectorates of Khiva and Bukhara were surrounded by Russian territory. The first significant settlement of Europeans in the Khanate was a group of Mennonites who migrated to Khiva in 1882. The German speaking Mennonites had come from the Volga region and the Molotschna colony under the leadership of Claas Epp Jr. The Mennonites played an important role in modernizing the Khanate in the decades prior to the October Revolution by introducing photography, resulting in the development of Uzbek photography and filmmaking, more efficient methods for cotton harvesting, electrical generators, and other technological innovations.
Азамат соғысы және Кеңес Республикасы
1917 жылы қазан төңкерісінде большевиктер билікті басып алғаннан кейін, монархияға қарсы күштер мен түрікмен тайпалары 1919 жылдың соңында большевиктермен бірігіп, ханды құлатты. 1920 жылдың ақпан айының басына қарай Джунайд хан басқарған Хива әскері толық жеңіліске ұшырады. 1920 жылдың 2 ақпанында Хиваның соңғы Кунград ханы Саид Абдулла тақтан бас тарды, ал Хива хандығының аумағында қысқа ғұмырлы Хорезм Халық Кеңестік Республикасы (кейін Хорезм КСР) құрылды. 1924 жылы бұл республика Совет Одағының құрамына енді, ал бұрынғы хандықтың жері жаңа Түрікмен КСР және Өзбек КСР арасында бөлісті. 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін, олар тиісінше Түрікменстан және Өзбекстан мемлекеттеріне айналды. Бүгінде хандық болған аймақта өзбектер, қарақалпақтар, түрікмендер және қазақтар қоныстанған.
After the 1917 Bolshevik seizure of power in the October Revolution, anti monarchists and Turkmen tribesmen joined forces with the Bolsheviks at the end of 1919 to depose the khan. By early February 1920, the Khivan army under Junaid Khan was completely defeated. On 2 February 1920, Khiva's last Kungrad khan, Sayid Abdullah, abdicated and a short lived Khorezm People's Soviet Republic (later the Khorezm SSR) was created out of the territory of the old Khanate of Khiva, before it was finally incorporated into the Soviet Union in 1924, with the former khanate divided between the new Turkmen SSR and Uzbek SSR. Following the collapse of the Soviet Union in 1991, these became Turkmenistan and Uzbekistan respectively. Today, the area that was the khanate has a mixed population of Uzbeks, Karakalpaks, Turkmens, and Kazakhs.
Хиуа хандары (1511-1920)
Хива хандары туралы мәліметтер, әсіресе кіші хандар туралы деректер, сирек және кейде қайшылы. Брегель/Муньицтегі есімдер мен даталар қазіргі заманғы ең жақсы зерттеулерді ұсынады. Ұқыпты өмірбаяндық мәліметтер Ховарттың 1880 жылғы кітабынан алынған, ол көне болғанымен, көптеген хандардың өмірбаяндарын қамтиды. RU: ағылшын тілінде мәлімет табылмай немесе маңызды қайшылықтар болған жағдайда, орыс тіліндегі Уикипедиядан алынған деректер. RU: жергілікті тілдердегі дереккөздерге сілтеме жасайды.
Data on the Khivan Khans is sparse and sometimes contradictory, especially for the minor khans. Names and dates from Bregel/Muniz which probably gives the best modern scholarship. Short biographies are from Howarth's 1880 book which is old but has biographies of most of the khans. RU: is data from the Russian Wikipedia when nothing could be found in English or there was a major contradiction. RU: has sources in local languages.
Қунграт хандары
Іваз Инак Бийдің (1804–1806) ұлы Елтузар Инак, соңғы Арабшахид ханды жер аударды, өзгесін табамын деді, әскер жинады және өзін хан етіп жариялады, Астрабадқа қарай Йомудтарға шабуыл жасады, сосын олармен одақтасты, Бұхараға шабуыл жасады, жеңіліске ұшырады, Окс өзенінен қайықпен қашып өтті, соншалықты көп адам жиналды, қайық батып, ол суға кетті. Мұхаммед Рахим Бахадур I (1806–1825), жоғарыдағының ұлы, қатыгез болғанымен, күшті шаралар тәртіпті қалпына келтірді, төменгі дельтаны жаулап алды (ru:1811), бағынышты тайпаларды бағындырды, Персия және Бұхарамен соғысты, Муравьев (1820) келіп, есеп қалдырды. Монис Хорезми Брегель пайдаланған Хива тарихын жазды. Алла Құли Бахадур (1825–1842), жоғарыдағының ұлы, шамамен 1832 жылы Мерв пен Серахсты алды, Александр Бернс сол жерде оның әскерімен кездесті, 1839 жылы Ресей шапқындығы суық ауа райынан жеңіліске ұшырады, шамамен 1840 жылы Джеймс Эбботт, Ричмонд Шекспир және Артур Конолли келді. Мұхаммед Рахим Құли (1842–1846), жоғарыдағының ұлы, Мервтің оңтүстігіндегі тайпалармен шайқасты, ағасы Бұхара шапқындығын жеңді. Әбу әл-Ғази Мұхаммед Әмин Бахадур (1846–1855 жылғы 19 наурыз), жоғарыдағы ағасы, Мервті басып алды, гарнизонды қуды, қайтадан басып алды, Текелермен соғысты, орыстар Сырдарияда бекіністер салды, бірақ хиваликтер тек айналасындағы аймақтарға шабуыл жасады, Мервтің оңтүстігіне жорық жасады, парсылар араласты, ол тұтқынға алынып, бас кесілді, себебі ол лагерьдің шетінде шатырын ақылсыздықпен тіккен. Абдулла (1855) (ru), Иттазардың екінші ұлының немересі (ru: Мұхаммед Әминнің ұлы), жеңілген әскер тағына отырғызды, көп ұзамай түрікмен көтерілісшілері өлтірді. Құтлуғ Мұхаммед Мұрад Бахадур (ru) (1855–1856), жоғарыдағы ағасы, сол көтерілісшілермен соғысты, құрмет көрсетуді ұсынған көтерілісші одақтасы өлтірді. Сейід Мұхаммед (1856–1864 жылғы қыркүйек), екінші Құңрат ханының ұлы, азаматтық соғыс, ашаршылық және оба, Игнатьев миссиясы (1858), Армин Вэмбери сапары (1863). Мұхаммед Рахим Бахадур II (Феруз хан) (1864 жылғы 10 қыркүйек – 1910 жылғы қыркүйек), жоғарыдағының ұлы, 1873 жылы Ресей басып алды, Хива Ресейдің протектораты болды. Исфандияр Журжи Бахадур (1910 жылғы қыркүйек – 1918 жылғы 1 қазан), жоғарыдағының ұлы. Ресей революциясынан кейін елін түрікмендік Йомуд тайпасының Жүнайд ханына жоғалтып, ол оны өлтірді. Сәид Абдулла (1918 жылғы 1 қазан – 1920 жылғы 1 ақпан), жоғарыдағының ағасы. Нақты билік Жүнайд ханның қолында болды.
Eltuzar Inak, son of Ivaz Inak Biy (1804–1806), exiled the last Arabshahid Khan, said he would find another, collected an army and had himself made Khan, attacked Yomuds towards Asterabad, then allied with them, attacked Bukhara, defeated, fled across the Oxus in a boat, so many people piled onto it that it sank and he was drowned. Muhammad Rahim Bahadur I. (1806–1825) son of above, said to be cruel but strong measures restored order, conquered lower delta (ru:1811), subjugated tribes, fought Persia and Bukhara, visited by Muraviev (1820) who left report. Mounis Khorezmi wrote history of Khiva used by Bregel. Allah Quli Bahadur (1825–1842) son of above, c. 1832 took Merv and Serakhs, Alexander Burnes met his army there, 1839 Russian invasion defeated by cold weather, c. 1840 visited by James Abbott, Richmond Shakespear and Arthur Conolly. Muhammad Rahim Quli (1842–1846) son of above, fought tribes south of Merv, brother defeated Bukharan invasion. Abu al Ghazi Muhammad Amin Bahadur (1846 – 19 March 1855), brother of above, took Merv, garrison expelled, retaken, fought Tekes, Russians built forts on the Syr Darya, but Khivans only raided the surrounding areas, campaigned south of Merv, Persians intervened, captured and beheaded because he unwisely pitched his tent on the edge of the camp. Abdullah (1855) (ru) grandson of Ittazar's second son (ru:son of Muhammad Amin), enthroned by defeated army, soon killed by Turkmen rebels. Kutlugh Muhammad Murad Bahadur (ru) (1855–1856) brother of above, fought same rebels, assassinated by rebel ally who pretended to pay homage. Sayyid Muhammad (1856 – September 1864) son of second Qungrat khan, civil war, famine and plague, Ignatiev mission (1858), Ármin Vámbéry's visit (1863). Muhammad Rahim Bahadur II (Feruz Khan) (10 September 1864 – September 1910) son of above, conquered by Russia in 1873, Khiva became a Russian protectorate. Isfandiyar Jurji Bahadur (September 1910 – 1 October 1918) son of the above. Following the Russian Revolution, lost the country to Junaid Khan of the Turkmen Yomut tribe and was executed by him. Sayid Abdullah (1 October 1918 – 1 February 1920) brother of the above. Real power in hands of Junaid Khan.