Кіріспе

Ирландия маркизі (1609–1683)

Рэндалл МакДоннелл, Антримнің 1-маркизі (1609–1683) – Шотландия мен Ирландиядағы ірі жер иесі, Рим католігі, Антримнің 1-графының ұлы. Ол сонымен қатар Антрим МакДоннелл тайпасының басшысы болды. Ол ең көп үш патшалық соғысына қатысқандығымен танымал.

Ерте өмір

1618 жылғы 28 мамырда Рэндалдың әкесі Англия королі Джеймс I оны Данлюс виконты етіп тағайындады, ал 1620 жылы Антримнің 1-ші графы етіп көтерді. Бұл тағайындамадан кейін Данлюс виконты отбасының қосалқы атағына айналды, және 11 жастағы Рэндалға, графтың үлкен ұлы мен мұрагеріне құрметті атақ ретінде берілді, сол себепті ол Данлюс виконты деп аталды. Отбасы күшейе беріп ағылшын тіліне бейімделген ирланд элитасының бір бөлігі болғанымен, ол гэль мәдениетімен, гэль тілімен танысып өсті және берік католик болып тәрбиеленді. 1613 жылы, ол төрт жаста болғанда, оны Аберкорнның 1-ші графы Джеймс Гамильтонның қызы Люси Гамильтонға үйлендіруге келісім жасалды, бірақ бұл үйлену өтті деп айтуға болмайды.

Франция мен Англия

1625 жылы Дунлюс, енді осылай аталған, білімін аяқтау үшін Францияға сапарлады. Екі жылдан кейін ол Лондонға барып, Карл I сарайында таныстырылды. Ол "ұзын, әдемі денелі, көркем, қызыл шашты" адам деп сипатталды. Дунлюс келесі он жылды Англияда өткізді, тек сирек, қысқа мерзімді сапарлармен ғана Ирландияға барып тұрды. 1635 жылы ол француз армиясында қызмет ету үшін екі ирланд полкін жинауға келісіп, әскери мердігерлік қызметін бастады, бірақ король бұл жоспарға тыйым салды.

Бірінші неке

Көптен бері қалыңдығы Люси Хамильтонды тастағаннан кейін, Данлюс бірнеше басқа да мүмкін некелермен байланысты болды. 1635 жылы ол Джордж Вильерстің, Англияның Джеймс I және Карл I патшалардың бас министрі болған, бірақ 1628 жылы өлтірілген, жесірі Кэтрин Маннерске үйленді. Герцогиня терең діншіл католик және бай болды. Ол королева Генриетта Марияға жақын болды және Данлюстің сарайдағы беделін одан әрі арттырды. Ол Нитсдейл графы, Леннокс герцогы және Гамильтон герцогы сияқты жетекші британ саясаткерлерімен достық қарым-қатынас орнатты. Данлюс Лондондерри плантациясында көп жер сатып алуды жоспарлаған, бірақ Ирландияның лорд-депутаты Томас Вентворт оған сенбегендіктен бұл жоспарға кедергі келтірді және оның басты қарсыласына айналды. Данлюс Шотландия батысындағы отбасылық жерлерін сатып алу арқылы қайтаруға да тырысты, бірақ ол да сәтсіз аяқталды. Данлюс әйеліне өте жақын болды және оның, соның ішінде Джордж Вильерс, 2-ші Букингем герцогының балаларына әке болды. Олар зәулім өмір сүрді, ал Данлюс Англияда үлкен қарыздар жинады, бұл оның өмірінің соңына дейін мазалады.

Антрим графы

1636 жылдың 10 желтоқсанында Данлустің әкесі Данлус қамалында қайтыс болды және Бонамарги францискан монастырында жерленді. Данлус Антримнің 2-графы болды. Әкесі өсиетімен мүлкін екі ұлының арасында бөлді. Рэндал Дунлюс және Килконвей барондықтарынан тұратын жердің үлкен бөлігін мұраға алды, ал кіші інісі Александр Гленарм барондығын мұраға алды. Қаржылық шығыстарды азайту үшін лорд Антрим, қазір әйелі графшасымен бірге 1638 жылы Ирландияға көшті. Антрим отбасының дәстүрлі Данлус қамалында тұрақтап, Ирландияның ең бай адамдарының біріне айналды. Ол шамамен 340 000 акр жерге басшылық етті, оның көп бөлігі шаруаларға жалға берілді. Батыс аралдардағы отбасының дәстүрлі шотланд жақтастарымен бірге Антримнің шаруалары оған болашақ соғыстарда маңызды күш базасын құрды.

Антрим жоспары

Антрим шотланд саясатына үлкен қызығушылық танытты, себебі ол Кинтайр және Батыс аралдарында үстемдік құрған шотландтық Макдональд кланының католик фракциясымен байланыста болды. Чарльздың Шотландия шіркеуіне діни реформаларды таңу әрекеттері 1638 жылы Ұлттық келісімге қол қойылуына және 1639 жылы Епископтар соғысының басталуына әкелді. Антрим патшаға көмектесу және Арчибальд Кэмпбеллден, Аргиллдің 1-маркизінен, Келісімшілердің жетекшісінен Шотландиядағы дәстүрлі Макдональд жерлерін қайтарып алу мүмкіндігін көріп тұрды. Ол Ольстердегі өзінің шаруаларынан ирландтық католик армиясын құрып, содан кейін Шотландиялық Макдональдтармен байланысу үшін Солтүстік каналдан өтуді ұсынды. Бұл экспедиция басқа жерлерге десант түсіру және Чарльз басқаратын негізгі ағылшын армиясының басып кіруімен бірге жоспарланды. Оның мақсаты – Антримге отбасы үшін Кинтайрді қайтарып алуға мүмкіндік берумен қатар, Келісімшілердің күштерін бөгеу еді. Ирландия үкіметі үшін бұл жоба Келісімшілердің Солтүстік Ирландияға басып кіруіне де кедерес келтіретін еді, онда олар көптеген шотланд эмигранттары болған пресвитериандық қоныс аударушылардың арасында зор қолдауға ие болды. Антрим ирландтық шабуыл Шотландияға осы қатердің алдын алатынын айтты. Дегенмен, Дублиндегі Вентворт бұл жоспарға өте күмәнді қарады. Ол Антримнің ақша, жабдық және қару-жарақ сұраныстарын қабылдамады. Вентворттың бас тартуының себебі, мүмкін, оның Ирландиядан Думбартонға қарсы шабуыл ұйымдастыру үшін тұрақты Ирландия армиясының өз жоспарлары және графтың ниетіне сенімсіздігі болды. Ақырында, Вентвортқа Антримге көмектесуді патша бұйырды. Құрғақ дағдарыс Макдональд-Кэмпбелл арасындағы антагонизмді қайта жақтандырды. Жауап ретінде Аргилл Шотландияда өз әскерін жинап, Антримнің басып кіруін күтіп қаруланған Макдональдтарға шабуыл жасады, олардың көпшілігін Ирландияға жер аударды. Ирландиялық католиктердің басып кіру қаупі Шотландияда Келісімшілерге қолдауды күшейтті және корольдің беделін одан әрі түсірді.

Жаңа Ирландия әскері

Каррикфергуста орналасқан Антрим 1638 жылдың желтоқсанында әскерін жинауға кірісті, бірақ келесі жылдың сәуірінде ғана ол патшадан оған уәкілеттік беретін ресми комиссияны алды. Антрим әскерін Ольстердің ірі галликалық әулеттерінен құрды, бірақ Вентворт оларды басқару үшін Еуропадан тәжірибелі ирландтық жалдамалы офицерлерді шақыру жоспарын тоқтатты. Бұл әскер қазіргі тұрақты ирланд әскерінен бөлек құрылды, ол көбінесе протестанттардан тұрды. Әскерде 5000 жаяу әскер мен 200 атты әскер болуы тиіс болды. Күштерді жинау күтілгеннен ұзаққа созылды, және олар дайын болған кезде Бірінші шотланд соғысы Бервик шартымен (1639) аяқталды. Бұл шарт тыныштан басқа ештеңе бермеді, толық келісімге жақын болған жоқ. Екінші соғыс күтілуде болды, бірақ Антрим экспедицияны кейінге шегеріп, содан соң толығымен бас тартты. Дегенмен, Шотландияның батысындағы жергілікті Макдональдтар мен Кэмпбеллдер арасында үнемі ұсақ шайқастар болып тұрды. Антрим мен Вентворт экспедицияның кешігуіне бір-бірін кінәлады. 1640 жылы Шотландиядағы жағдай қайтадан шиеленісіп, Келісім жасақталған армия Англияға жорық жасады. Антримнің жоспарланған экспедициясы қайта жанданды, бірақ бұл жолы Вентворт өзі Каррикфергуста 8000 сарбаздық «Жаңа ирланд әскерін» жинауды қадағалады. Антримнің бұрынғы әскері сияқты, бұл әскердің көп бөлігі ирландтық католиктерден тұрды. Осы уақытқа дейін шотландтар Ньюкаслді басып алды және ирланд әскері Шотландияға жетпей тұрып, Рипон шарты бойынша қолайлы бейбітшілікке келісті. Бұл Шотландиядағы жаңа Келісім үкіметін сақтап қалды, ал Аргилл оның маңызды тұлғаларының бірі болды. Антрим 1640 жылы Дублинге көшіп, кейде Ирландия Лордтар палатасына қатысып, Вентворттың саясатына қарсы болды. 1640 жылдың қарашасында Вентворт Лондонға шақырылып, Парламент тарапынан импичментке ұшырады және ақырында жазаланды. Шотландия дағдарысы аяқталғаннан кейін Жаңа ирланд әскерінің болашағы күмәнді болды, өйткені Карл I оларды Англияға жіберіп, Лондон Парламентіне қарсы өз билігін жүзеге асыруға ниеттенгені айтылды. Антримнің нақты рөлі әлі де даулы. Кейін ол корольдің атынан Томас Бурк есімді елшімен байланысқа шығып, Жаңа ирланд әскерін таратуды тоқтатуға, оның қатарын 20 000-ға дейін жеткізуге және Англиядағы операцияларға дайындауға шақырды. Антрим корольдің басқа да ирландтық қолдаушыларымен, мысалы, Ормонд пен Кастелхейвенмен бірге жұмыс істеді және Карлмен байланыста болды. Антрим сол кезде бірге жұмыс істеген басқа да тұлғалар, мысалы, лорд Эннискиллен, көп ұзамай Ирландия көтерілісіне қатысты. 1641 жылы Англия мен Шотландиядағы патшаның саяси жағдайы жақсарғандықтан, Ирландияға әскери араласу қажеттілігі азайды. Дегенмен, Антрим Ирландияда корольді қолдау үшін көп жұмыс істеді, Англия Парламентіне қарсы корольді жариялау үшін Ирландия Парламентін шақыруды жоспарлады. Антримнің Ирландияны корольдің ағылшын мәселелерін шешу үшін пайдалану жоспары 1641 жылдың қазан айында Ирландия көтерілісінің басталуымен күйреп кетті. Жаңа ирланд әскері Страффордтың өлімінен кейін жалақысыз қалды және шетелге қызмет ету үшін теңізге шығуды күтті.

Ирландия көтерілісі

Көп ұзамай ол Ирландияға оралды және 1641 жылы Джеймс Батлермен бірге Карл I үшін парламентке қарсы алалау жасауға тырысты. Ол өз жоспарларына Лорд Слейн мен сэр Фелим О’Ниллді қосты, бірақ 1641 жылғы күздегі ирландтық көтеріліс басталғанда, ол одақтастарынан бас тартып, Данлус қамалына (қазіргі Солтүстік Ирландияда) шегінді. Сэр Фелим О’Нилл Дунганон жариялаған хабарламасында, көтеріліске рұқсат берген корольден алған тапсырмасы бар екенін мәлімдегенімен, Антрим көбінесе бейтараптығын сақтады. Ол Колерейн қамалындағы протестант гарнизонына көмектесіп, католик шаруаларын науқанды тоқтатуға көндірді және қиын жағдайдағы тұрғындарға азық-түлік жіберді. Дегенмен, оның күдікті әрекеттері мен Рим католиктігі оны ағылшын тарапының жауы деп санауға себеп болды. 1642 жылдың мамырында ол шотланд ковенантшысы генерал Роберт Монроға Данлус қамалында қолға түсіп, Каррикфергуста түрмеге қамалды. Ол қашып, Йоркқа патшайымға қосылды. 1643 жылдың мамырында, ағылшын роялистері мен ирландтық католик көтерілісшілері арасындағы жауынгерлікті тоқтату үшін Ирландияға барғаннан кейін, ол қайтадан құжаттарымен бірге қолға түсіп, Каррикфергуста қамауға алынды. Ол кейіннен қашып, Килкенниге, католик конфедерациясының штаб-пәтеріне жетті. 1645 жылдың желтоқсанында ол Англияда қызмет ету үшін 10 000 ирландты және Шотландиядағы Монтрозға қосылу үшін 2000 адамды жинау жоспарымен Оксфордқа оралды, бұл жоспар Букингем герцогинясының ықпалы арқылы корольдің келісімін алды. 1645 жылдың 26 қаңтарында Антрим графынан Антрим маркизі дәрежесіне көтерілді. Ол ақпан айында Килкенниге оралды, Ирландия конфедерациясының серттес антқа қол қойды және кеңес мүшесі және католик конфедерациясының күштерінің генерал-лейтенанты болып тағайындалды. Алайда конфедерация оның жобаларына қолдау көрсетпегендіктен, ол лауазымынан бас тартып, Ормондтың көмегімен маусым айында өзінің туысы Аласдер МакКолла басқаратын 1600 шақты әскерді Монтрозға көмектесу үшін Шотландияға жіберді, бұл шотландтық азаматтық соғыстың басталуына себеп болды. Антрим кейін Оксфордқа қайтып келді және король оны 1645 жылы Сен-Жермен-ан-Лейдегі патшайымға хаттар жеткізу үшін жіберді. Ол Фландрияға барып, әскери жабдықтармен жабдықталған екі фрегатты сатып алды, оларды Фалмутқа Уэльс принціне жеткізді. Ол Коркқа сапар шекті, содан кейін 1646 жылдың шілдесінде Шотландиядағы әскерлеріне қосылды, Аргиллді Кинтайрден қууға үміттене отырып, бірақ корольдің бұйрығымен зейнетке шығуға мәжбүр болды және Ирландияға оралғаннан кейін түрлі топтар арасындағы интригаларға араласты. 1647 жылдың соңында ол Маскерри мен Джеффри Браунмен бірге Ирландия конфедерациясымен Франциядағы Уэльс принцімен келісімшарт жасасу үшін тағайындалды. Ол өз серіктерінен бір апта бұрын жолға шығып, олардан озып кетсе де, орманға бекітілген лорд-лейтенанттық лауазымын алуға қол жеткізе алмады.

Кромвель дәуірі

Ол енді римдік католиктерді немесе патшаның ісін қолдауды тоқтатты; Ормонд пен конфедераттар арасындағы келісімге қарсы шықты; О’Нилл мен парламент арасындағы одақ жобасын қолдады; және 1649 жылы Кромвельмен байланысқа түсті, ол Кромвельдің Ирландияны басып алуы кезінде түрлі қызметтер атқарды, бірақ Карттың Антрим Лорд Инчикиннің патша әскерін сатқаны туралы жалған келісімнің авторы болды деген әңгімесіне ешқандай дәлел жоқ (Ирландия мемлекеттік қағаздары, 1660–1662, 294, 217 бб.; Кларендонның мемлекеттік қағаздары, II. 69, және Гардинердің Ұлттық қауымдастығы, I. 153). Кейіннен ол Иретонға қосылып, Карлоу қамалына қатысты. 1650 жылдың желтоқсанында Англияға оралды, ал тәркіленген мүлкінің орнына 500 фунт стерлинг пен кейіннен 800 фунт стерлинг зейнетақысын, сондай-ақ Мейо округіндегі жерлерді алды.

Қалпына келтіру

1660 жылы Карл II таққа қайта отырғаннан кейін Антрим патшаға адалдығын көрсету үшін Лондонға барды. Чарльзбен кездеспес бұрын, ол Лондон мұнарасына қамалды, Кромвельмен және ағылшын республикашылдарымен байланыс жасады деген айып тағылды. Антрим Кешірім және Ұмыту заңынан тыс қалды, ол өткен екі онжылдықта жасалған қылмыстарға кешірім беруді көздеген еді. Оның ұзақ жылдардан бергі қарсыласы Аргилл де Чарльзға адалдық серт беру үшін Лондонға келді, содан кейін Шотландияға қайтарылып, сатқындық айыбымен сотталып, жазаланды. 1660 жылдың шілдесінен 1661 жылдың мамырына дейін Антрим мұнарада қалды. Жаңа роялистік билік оны бірнеше қылмысқа байланысты тергеді, әсіресе 1641 жылғы Ирландия көтерілісіне қатысқандығы және Карл I көтеріліске құпия түрде қатысқан деген ұсыныстарды айтқандығы туралы айыптауларға қатысты. Ирландия кампаниялары кезінде Иртонмен және басқа республикалық офицерлермен байланыс жасады деген айыптаулар да болды. Осы айыптаулардың көбі шындыққа жақын болғанымен, Антрим ақырында айыпталмай босатылды.

Кейінгі өмірі

Айыптан тазаланғанына қарамастан, ол ирландтық иеліктерін қайтару үшін қиын күреске түсті. Ирландиядағы көтеріліске қатысы жоқ екенін дәлелдеуі қажет еді. Соңынан Ирландиядағы Лордтар сотының алдына шақырылып, 1663 жылы Ормондтың қарсылығына қарамастан, талаптар жөніндегі комиссиядан күнасыздық туралы шешім шығаруға қол жеткізді. Бұл оның жерлерін иеленген авантюристтердің наразылығын тудырды, олар жаңа сот процесін қозғады; бірақ Антрим патшаға шағымданып, королева-ананың ықпалы арқылы кешірім алды, ал 1665 жылы Ирландияның түсіндіру актісі бойынша оның иеліктері қайтарылды. Кларендон Антримді "кейіпті, бірақ аса мақтаншыл және тәкаппар, сондай-ақ өте әлсіз және шешім қабылдауға қабілетсіз" деп сипаттады. Ол екінші рет сэр Генри О'Ниллдің қызы Розаға үйленді, бірақ балалары болмады, графтық атағы оның інісі Александр, Антримнің үшінші графына көшті.