Кіріспе
Persicaria hydropiper (syn. Polygonum hydropiper) өсімдігі, сонымен қатар су бұрышы, батпақты бұрыш, ысталған бұрыш немесе таде деп те аталады, Polygonaceae тұқымдасының өсімдігі. Persicaria hydropiper кеңінен таралған түр және Австралияда, Жаңа Зеландияда, қоңыржай Азияда, Еуропада және Солтүстік Америкада кездеседі. Бұл өсімдік ылғалды жерлерде және көлденең суларда өседі. Шығыс Азияда оның өткір дәмі үшін егіледі.
Persicaria hydropiper (syn. Polygonum hydropiper), also known as water pepper, marshpepper knotweed, arse smart or tade, is a plant of the family Polygonaceae. A widespread species, Persicaria hydropiper is found in Australia, New Zealand, temperate Asia, Europe and North America. The plant grows in damp places and shallow water. Cultivated varieties are eaten in East Asia for their pungent flavor.
Сипаттама
Су қыры – бір жылдық шөп, тік өсетін сабағының биіктігі ... дейді. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, дерлік сабақсыз. Жапырақ жапырақшалары тар сопақша келген, жиектері бүтін және өте қысқа түктермен жиектелген. Олардың ұшы дөңгелек, тамырына қарай тарланады. Әр жапырақтың тамырында жоғарғы жағында босаң және жиектелген қабықшамен қоршалған сабаққа біріккен үш жапырақша бар. Гүлшоғыры – төмен қараған масақ. Әр кішкентай гүлдің гүл қабаттары төрт немесе бес бөліктен тұрады, жасыл түбіне жақын біріккен, ал шеттері ақ немесе қызғылт. 6 аталық тозаңдық, 3 біріккен аналық және 3 мойынша бар. Жемісі – қоңыр, сопақ, жалпақ жаңғақ. P. hydropiper бір жылдық өсімдік, оңтайлы өсу үшін ылғалды ортаны қалайды; ол өзендер мен ағын сулардың жағалауларындағы жағалау аймақтарында жақсы өседі, бірақ су жиналатын басқа да жерлерде де өсе алады, мысалы, каналдардың жағалауларында, орманды жерлердегі дөңгелек және аяқ іздерінде, су толып жатқан топырақта және егістіктердегі қақпалардың маңында. P. hydropiper жартылай көлеңкеге және кедей топыраққа төзімді. Ұлыбританияда, өсімдіктің туған жерінде, ол теңіз деңгейінен 505 метрге дейінгі биіктікте өсе алады.
Биохимия
Сулы қырыққабаттың бірнеше белсенді компоненті бар. Екі бициклді сесквитерпеноид – полигодиал (тадеонал, дриман қаңқасы бар қанықпаған диалдегид) және варбурганал қамтиды, осы варбурганал оған тікенектес дәм береді. Өсімдікте рутин де бар, ол ащы дәмнің көзі болып табылады. Сулы қырыққабаттың құрамында эфир майы (0,5%) бар, ол монотерпеноидтар мен сесквитерпеноидтардан: α-пинен, β-пинен, 1,4-цинеол, фенхон, α-гумулен, β-кариофилен, транс-β-бергамотеннен тұрады. Циннамик, валериана және капрон қышқылы сияқты карбонды қышқылдар мен олардың эфирлерінің ізі де кездеседі. Оның құрамы генетикалық факторларға күшті байланысты. Жбайлы сулы қырыққабаттың майлары теріде тітіркеніс тудыруы мүмкін.
Қолданылуы
Су қыры Жапонияда желінеді, онда ол таде (蓼) немесе одан да нақтырақ, янаги таде (柳蓼) деп аталады. Жапырақтары көкөніс ретінде қолданылады, бірақ тек егілген түрінен, ал өте ащы дәмі бар жабайы түрінен емес. Бұл шөп көбінесе базарларда көшеттер түрінде сатылады. Жас қызыл өскіндері бени таде (紅蓼) деп аталады және сашими, темпура және сушиді безендіру үшін пайдаланылады. Ол жазғы тағамдар дайындауда танымал. Сүтқоректілер жабайы су қырысын жемейді, бірақ кейбір жәндіктер жейді, соның салдарынан жапондық мақал "Таде куу муши мо сукизуки" (蓼食う虫も好き好き, "Су қырысын жейтін жәндіктер де жақсы көреді") пайда болған, оны "Дәм таңдаудың ісі емес" немесе "Әркімнің өзіне қалауынша" деп аударуға болады.