Кіріспе
Адам қонысы Чикаго, Иллинойс, Америка Құрама Штаттары
Максвелл көшесі – Чикаго қаласындағы шығыстан батысқа қарай созылған көше. Ол Рузвельт жолының оңтүстігінде Халстед көшесімен қиылысады. Көше 500 Батыстан 1126 Батысқа дейін саналатын нөмірлеу жүйесінде 1330 Оңтүстік бойымен өтеді. Максвелл көшесі маңы Нейр-Вест-Сайд аймағының бір бөлігі болып есептеледі және қаланың ең ежелгі тұрғын аудандарының бірі. Ол атақты Максвелл көшесі базарының орналасқан жері және Чикаго блюзінің, сондай-ақ "Максвелл көшесіндегі поляк сосискасы" деп аталатын дәмді сосискалы сэндвичтің туған жері ретінде белгілі. Аймақтың үлкен бөлігі қазір Чикагодағы Иллинойс университетінің (UIC) кампусының құрамына кіреді және университет қолдауымен салынған жеке тұрғын үйлерден тұрады.
Тарих
Максвелл көшесі Чикаго картасында алғаш рет 1847 жылы көрсетілген. Ол доктор Филип Максвеллдің құрметіне аталған. Бастапқыда ол Чикаго өзенінің оңтүстік саласынан Батысқа қарай Блю Айленд даңғылына дейін созылған ағаш тіректері бар жол болған. Алғашқы тұрғын үйлерді алғашқы теміржолдарды салу үшін Чикагоға әкелінген ирланд иммигранттары үшін салған. Ол иммигранттар мен басқалар үшін "қақпа" болған аудан, оның ішінде гректер, богемиялықтар, орыстар, немістер, италиялықтар, поляктар, афроамерикандықтар және мексикалықтар. Джейн Аддамс осы жерде Хулл Хаусты – 19 ғасырдың ең ірі және танымал әлеуметтік орталықтарының бірін құрды, ол иммигранттарға Чикагодағы жаңа өміріне бейімделуге көмектесті. 1871 жылғы Ұлы Чикаго өрті осы көшенің жанынан басталды, бірақ солтүстік және шығысқа қарай таралып, Максвелл көшесі мен Жақын Батыс жағының қалған бөлігін сақтап қалды. Максвелл көшесінің солтүстігінде қаланың тарихи грек және итальяндық қауымдастықтары орналасқан. Тейлор көшесі – Чикагоның Кішкентай Италиясы, онда әлі де итальяндық тағамдарды, соның ішінде тәттілер мен лимонды мұзды табуға болады. Оңтүстікке орналасқан Пилсен ауданы бастапқыда богемиялықтардың мекені болған, бірақ бүгінде мексикалықтар тұрады. Тарихи шіркеу – Ассизидің Франциск шіркеуі, ол айналасындағы қауыммен бірге жылдар бойы өзгеріп дамыған. Ол бастапқыда неміс католиктеріне, содан кейін итальяндықтарға, ал қазір мексикалықтарға тиесілі, және оның барлық миссалары испан тілінде өтеді. 1880 жылдардан бастап Шығыс Еуропалық еврейлер ауданның басым этникалық тобына айналды, және 1920 жылдарға дейін осылай қалды. Осы кезде аудан ашық ауадағы арбалы базармен танымал болды. 1920 жылдан кейін тұрғындардың көп бөлігі Ұлы көші-қон кезінде Солтүстікке келген афроамерикандықтар болды, бірақ көптеген кәсіпорындар еврейлерге тиесілі болды. 1980 және 1990 жылдары аудан мен базар негізінен мексикалық-американдықтарға айналды. Осы кезде ескі еврей саудагерлердің көпшілігі қала шетіне көшіп кеткен. Афроамерикандықтар басым болған кезеңде, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары, бұл аймақ көше музыканттарымен танымал болды, олар көбінесе блюз, сондай-ақ госпел және басқа да стильдерде орындады. Айра Беркоу өзінің "Максвелл көшесі" кітабында әр тарауды газеттен алынған цитатамен бастайды, ол қала Максвелл базарын жабуға ниеттенгенін көрсетеді. Көше 1926 жылы Чикаго өзенінің түзуі және оның батыс жағалауындағы жаңа теміржол жолдарының салынуымен қысқара бастады, бұл Максвелл көшесінің шығыс бөлігін батысқа қарай жылжытты. 1957 жылы Дэн Райан автожолының құрылысы Максвелл көшесін екіге бөлді және базарды Юнион көшесінің батысына қарай жылжытты. 1990 жылдары Чикагодағы Иллинойс университеті Рузвельт жолының оңтүстігіне, Максвелл көшесіне қарай кеңейе бастады. Барбара Джин Райт Кортс тұрғын үй кешені Максвеллдің батыс жағын Морган көшесінде (1000 батыс) кесіп тастады. 2008 жылдың қазанында Максвелл көшесіндегі базар Рузвельт көшесі мен С. Де Плейнс даңғылының қиылысына көшірілді.
Максвелл көшесіндегі базар
Maxwell Street Market – 19 ғасырдың соңында Шығыс Еуропадан жаңа келген еврей тұрғындары құрған стихиялық базар. Бұл, негізінен жексенбі күндері жұмыс істейтін шара, Чикагодағы ертегі базарлардың алға басушысы болды. 1912 жылы қала басшылығы базарды ресми мойындады. Жойылу кезінде (1994) ол шамамен тоғыз шаршы блок аумақты алып, Максвелл және Халстед көшелерінің маңында, Рузвельт жолынан 16-шы көшеге дейін созылған. Аймақта көптеген жақсы жабдықталған дүкендер болғанымен, ең ерекше нәрсе – ашық аспан астындағы базар еді. Мұнда жаңа немесе қолданылған, заңды немесе заңсыз кез келген нәрсені сатып алуға болады, тіпті О'Брайен көшесіндегі ескі Чикаго полиция академиясы оған жақын орналасқан болатын. Жұмыс іздеп, жылдам ақша табуға ниеттенген жас кәсіпкерлер өмір көру үшін Максвелл көшесіне келді. Көптегендер бұл елдегі ең ірі ашық аспан астындағы базар болғанын айтады. Киім-кешек, өнімдер, автомобильдер, тұрмыстық техника, құралдар және адамның қалауынша кез келген нәрсені Максвелл көшесінде арзан бағамен алуға болып, кедей адамдар үшін экономикалық орталыққа айналды. Тауарлар көбінесе қарақшылықпен ұрланған немесе теміржол вагондарынан/қоймаларынан және жылдам қайта сату үшін көліктерден алынған деп есептелді. Сатушыдан сатылатын тауардың тегі туралы, әсіресе бағасы қолайлы болса, көп сұрақтар қойылмайтын. Максвелл көшесіндегі базар американдық сауда және экономика тарихындағы маңызды өзгерістерді білдірді. Бұл нарық жеке сауда орындары мен олардың баға саясатына қарсылық ретінде пайда болды. Осы сауданың шағын үлгісі Азия және әлемдік импорттың (Тайвань, Жапония, Қытай, Мексика) қолжетімділігін және артуын мойындады, бұл тауарлар американдық өнімдерге қарағанда едәуір арзан болды. Көтерме саудагерлер Рузвельт жолының бойында әлемнің түкпір-түкпірінен әкелінген тауарларды сатты, ал тапқыр сатушылар олардан сатып алып, нарықта пайдаға қайта сататын, әдетте 100% үстеме қосып. Нәтижесінде бағалар басқа жердегі тауарлардан төмен болды, себебі шығындар аз болды. Сондай-ақ, нарық иммигранттар мен ұлттық азшылықтардың сатып алу қабілетіне жауап берді; олар ақшаларын қабылдайтын, құрметтейтін және сауда жасауға мүмкіндік беретін жерлерге апарып сақтады. Бұл өзгеріс және нарық көзден жасырылмады, Kmart және Walmart сияқты келесі бөлшек саудагерлер осы мүмкіндіктерді пайдаланды. Максвелл көшесіндегі базардың экономикалық әсері мен жұмсалған ақша да байқаусыз қалмады. Корпоративтік мүдделерге "ақшаның түсі маңызды емес" екені анық болды, клиент кім болса да. Азаматтық толқулар мен саяси өзгерістер кезеңінде Максвелл көшесінің базары көпмәдени құбылыс ретінде гүлденді. Әр мәдениет пен "топ" бір-бірін құрметтеді және қарым-қатынас жасады, көбінесе сол кездегі ұлттық мәселелерден тыс. Бұл мәдениет пен этникалық орта ерекше американдық құбылыс болды; Максвелл көшесі Орта батыстың Эллис аралы деп аталды. Жергілікті саясаткерлер базардың аудиториясына қызығушылық танытты. Сайлау кезінде көптеген плакаттар мен белгілер (кейбір билбордтар сияқты) қойылды. Барлығы жақсы жұмыс істеп, дұрыс бағытталған машина сияқты жұмыс істеді. "Орын иелері" (көпшілік ықпалы бар деген қауесет бар) көшелерде жүріп, сатушылармен қарым-қатынас жасап, ақшалай төлемдерді қабылдамайтын тұрақты сату орындарын ұстады. Бос орынды іздегендер көбінесе оны басқа сатушының алып қойғанын көрді. 1994 жылы Чикаго қаласы Максвелл көшесіндегі базарды Чикагодағы Иллинойс университетінің кеңеюіне орын беру үшін көшірді. Ол Canal Street-ке шығысқа қарай бірнеше блокқа көшіріліп, New Maxwell Street Market деп қайта аталды. 2008 жылдың қыркүйегінде ол қайтадан Des Plaines даңғылына көшірілді. "Cheat You Fair: The Story of Maxwell Street" атты деректі фильмін жүлделі режиссер Фил Ранстром түсірді, ал актер Джо Мантенья баяндады. Фильм алғаш рет 2007 жылдың сәуірінде Чикагодағы халықаралық деректі фильмдер фестивалінде, 2008 жылдың қаңтарында Санденс кинофестивалінде, Бельгия мен Польшада көрсетілді. Фильм Максвелл көшесінің өрлеуі мен құлдырауын егжей-тегжейлі сипаттайды, нарықтың тарихын, электрлі қалалық блюздің дамуын, нарықты құтқару үшін күресті және Максвелл көшесінің ауданының жаңаруын (gentrification) қарастырады. "Cheat You Fair" фильмінде Бо Диддлидің соңғы жазылған сұхбаты бар және оны көптеген адамдар Максвелл көшесі туралы түпкілікті жұмыс деп санайды. Чикаголық журналист Рик Коган оны "Мен көрген ең керемет жұмыстардың бірі" деп атады.
Максвелл көшесіндегі көк
1930 және 1940 жылдары Чикагоға көптеген афроамерикандық музыканттар бөлінген Оңтүстіктен келгенде, олармен бірге ашық ауада ойнайтын музыкасын әкелді. Бірақ ертедегі блюз музыканттары Максвелл көшесінде – ең көп адам ести алатын жерде – ойнай бастағанда, олардың өздерін есту үшін стандартты резонаторлық гитарадан гөрі күштірек (мысалы, Арвелла Грей) немесе күшейткіштер мен электрлі аспаптар (мысалы, Джим Брюер) қажет екенін түсінді. Бірнеше онжылдық бойы осы жаңа аспаптарды қолдану және Big Bill Broonzy сияқты белгілі қала музыканттары мен Оңтүстіктен келген жаңадан келгендер арасындағы байланыс жаңа музыкалық жанрды – электрленген, қалалық блюзді тудырды, кейіннен ол «Чикаго блюзі» деп аталды. Бұл күшейтілген жаңа дыбыс Оңтүстікте ойналатын акустикалық кантри-блюстен өзгеше болды. Оны Мэдди Уотерс, Литтл Уолтер, Бо Диддли және Хаулин Вулф сияқты блюз алыптары танымал етті және ол рок-н-роллға айналды. Бастапқыда блюз қиын уақыттарға арналған ағым немесе жоқтау болды, бірақ ол бұл шектеуден асып кетті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Американдық Оңтүстіктегі экономикалық құлдырау көптеген Дельта-блюз және джаз музыканттарын – әсіресе Луи Армстронгты – солтүстікке, Чикагоға көшіруге мәжбүр етті. Оларға көмектесуге дайын болған алғашқы экономикалық тұрақты топ – Максвелл көшесінің маңындағы еврей саудагерлері болды, олар сол кезде дүкендерді жалға алуға немесе сатып алуға мүмкіндік алған. Бұл саудагерлер блюзшілерді өз дүкендерінің жанында ойнауға шақырып, жаңа, жоғары технологиялық аспаптарды қосу үшін электрлік ұзартқыштармен қамтамасыз етті. Блюз музыкасын естуге тартылған клиенттер дүкенге тартылып, киім, аяқ киім және т.б. сатылып алынды. Тұрақты орындаушылардың бірі – 40 жылдан астам уақыт бойы осы аймақта ойнаған Максвелл көшесінің өзіндік стилі бар Джимми Дэвис болды. Максвелл көшесіндегі соңғы блюз өнерлері 1999–2000 жылдары Франк «Кішкентай Сонни» Скотт, кіші, Максвелл және Халстед көшелерінің солтүстік-шығыс бұрышында, тарихи ғимараттың бұзылуынан босатылған жерде орнатылған сахнада өтті. Ұзартқыш сым соңғы қолданыстағы ғимараттан, Максворкс кооперативінің кеңсесінен, 716 Максвелл көшесінде, шығысқа қарай 91 метрге дейін созылды. Бір күні университет студенттері келіп, сахна мен тротуардың арасына тілгіш тор орнатып, өнерлеріне тыйым салды, бірақ олар тары тротуарда бірнеше апта бойы жалғастырды.
Чикагодағы Иллинойс университетінің Максвелл көшесіне кеңейтілуі
Чикагодағы Иллинойс университеті 1965 жылы Харрисон/Халстед аймағында құрылды, бұл орнын қала әкімі Ричард Дж. Дейли таңдады. Бұл жергілікті тұрғындарға ұнамады, себебі қала оларға аз қамтылғандарға арналған баспананы көбірек беруге уәде берген еді, және көптеген наразылықтар болды, әсіресе итальян-американдық және мексика-американдық қауымдастықтары тарапынан. Университет айналасындағы қоғаммен аз байланыста болды және 1980 жылдары кеңейту жоспарларында жергілікті бизнесті сақтап қалудан бас тартты. Университет Максвелл аймағында жер сатып алып, ғимараттарды бұзуды біртіндеп бастады. 1980 жылдары университет өзінің жоспарларын ресми түрде жарияламаған деген қауесет тарады, бірақ мемлекеттік заңнамамен бекітілген, жерді мәжбүрлі түрде иелену құқығын қолданады деген болжам айтылды. Бұл стратегия мектепке миллиондаған доллар үнемдеуге мүмкіндік берді, себебі адамдар біртіндеп көшіп кетіп, оларға өтемақы төлеу қажет болмады, сондай-ақ 1980-ші жылдар мен 1990-шы жылдардың басында аймақтағы жылжымайтын мүліктің бағасы қауесеттердің салдарынан төмендеді. Мектеп, ақыры Максвелл көшесіндегі базарды көшіру және ғимараттарды бұзу жоспарларын жариялағанда, қауым 1994 және 2000 жылдары Максвелл көшесіндегі базарды тарихи аудан ретінде Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізу үшін өтініш берді. Бұл күш-жігерге Чикагодағы коммерциялық емес ұйым – Максвелл көшесін сақтау коалициясы жетекшілік етті. Бұл ұсыныс, университет тарапынан, қала әкімі Ричард М. Дейлидің (Ричард Дж. Дейлидің ұлы) қолдауымен, ақырында қабылданбады. 2004 жылы Максвелл көшесін сақтау коалициясы өздерінің қазіргі миссиясын көрсете отырып, Максвелл көшесі қоры болып қайта аталды. Бұл қор сонымен қатар Нью-Максвелл көшесі базарының жақтасы болып табылады, ол Рузвельт көшесінен Харрисон көшесіне дейін, Десплейнс көшесінде орналасқан, түпнұсқаның кішірейтілген нұсқасы.
Тарих және халықтық мәдениет
Максвелл көшесі – дәл осы көшеде Максвелл көшесінің поляк сосискасымен жасалған сэндвич пайда болған. Тікелей сату кәсіпкері Рон Попил мансабын Максвелл көшесіндегі базарда көше сатушысы ретінде бастады. Кларнетші және оркестр жетекшісі Бенни Гудман 1909 жылы Максвелл көшесіне жақын жерде дүниеге келді және балалық шағының көп бөлігін сонда өткізді. Максвелл және Морган көшелерінде орналасқан Максвелл көшесі полиция бөлімі 1980 жылдарғы «Hill Street Blues» телесериалында «Хилл-стрит бекеті» деп аталды. Бұл бөлім сонымен қатар «Chicago P.D.» сериалында да Максвелл көшесіндегі полиция бөлімінің сыртқы түрі ретінде пайдаланылды. 1980 жылғы «The Blues Brothers» фильмінде Максвелл көшесі көрнекті орын алды, онда ол гүлденген афроамерикандық қауымдастық ретінде бейнеленді. Сцена Джон Ли Хукердің «Boom Boom» әнін орындауымен, Биг Уолтер Хортонның гармоникада, барабаншы Уилли «Big Eyes» Смит пен пианист Пинетоп Перкинстің көшеде орындауымен басталады. Фильмнің жұлдыздары Джон Белуши мен Дэн Айкройд Арета Франклинге тиесілі және басқаратын мейрамханаға кіріп, Мэтт «Guitar» Мерфи мен «Blue» Лу Мариниді іздейді. Мэдди Уотерс Джон Ли Хукермен бірге ойнауға жоспарланған, бірақ түсірілім күні ауырып қалғандықтан фильмде қатыспады. 1988 жылы United Artists «Child's Play» атты мистикалық триллер фильмін шығарды, онда Максвелл көшесіндегі декорациялар, соның ішінде 1984 жылдан бері 709 Максвелл көшесінде тұрған, үстіне «Авто» деп жазылған мүгедектер автобусы көрсетілді. Фильмде көрсетілген автобустың алдында от жағу үшін Maxworks кооперативінен ағаш қалдықтары сатып алынды. Кәсіби күресші Колт Кабана «Иллинойс штатының Чикаго қаласындағы Максвелл көшесінен» шыққан деп таныстырылады. Сандра Цизнеростың 1991 жылғы «Woman Hollering Creek» әңгімелер жинағындағы «Barbie Q» атты әңгімесінде 1960-1970 жылдардағы Максвелл көшесіндегі базар туралы айтылады. Әңгіме өртенген Барби қуыршақтарын жеңілдетілген бағамен көше сатушыдан сатып алған екі чикана қызы туралы. Максвелл көшесі Чикагодағы Максвелл көшесі Клезмер тобының аты болып табылады. «Cheat You Fair: The Story of Maxwell Street» – 2005 жылы аймақ туралы түсірілген деректі фильм.
Maxwell Street was featured in the 1980 film The Blues Brothers, in which it was portrayed as a thriving African American community. The scene opens with John Lee Hooker playing his song "Boom Boom" with Big Walter Horton playing harmonica, drummer Willie "Big Eyes" Smith and pianist Pinetop Perkins on the street as the stars of the film, John Belushi and Dan Aykroyd, enter a restaurant owned and operated by Aretha Franklin, looking for Matt "Guitar" Murphy and "Blue" Lou Marini. Muddy Waters was due to play alongside John Lee Hooker but was ill on the day of shooting so he did not appear in the film. In 1988, United Artists released an occult thriller, Child's Play, featuring sets on Maxwell Street, including a disabled bus with the word "Auto" spray painted on it, which had been sitting at 709 Maxwell since 1984. Scrap wood was purchased from Maxworks Cooperative for a bonfire in front of the bus, filmed for the movie. The professional wrestler Colt Cabana is billed as being from "Maxwell Street in Chicago, Illinois". The Maxwell Street market of the 1960s/1970s is mentioned in the short story "Barbie Q", by Sandra Cisneros, in her 1991 collection, Woman Hollering Creek. The story is about two Chicana girls who buy fire damaged Barbie dolls sold at a discount by a street vendor. Maxwell Street is the namesake for the Chicago based Maxwell Street Klezmer Band. Cheat You Fair: The Story of Maxwell Street is a 2005 documentary about the area.
"Максвелл көшесінің күндер"
Көптеген қалаларда, әсіресе Иллинойс және Висконсин штаттарында, үнемі "Максвелл көше күндері" іс-шарасы өткізіледі, онда жергілікті саудагерлер өз тауарларын көшеге шығарып, арзан бағамен сатады. Бұл практика алғаш рет 1950-ші жылдары танымал болды және көптеген қауымдастықтарда бүгінгі күнге дейін жалғасуда, мұндай іс-шаралардың ең ірісі және ең танымалдарының бірі жыл сайын Висконсин штатының Мэдисон қаласындағы Стейт-стритте өтеді. "Максвелл көше күндерінің" алғашқы түрлері жиі еврейлерге қатысты стереотиптерді пайдаланды; Диффамацияға қарсы лига 1952 жылы Иллинойс штатының белгісіз қаласында өткен мұндай фестивальдің бірін сынады, онда қатысушылар "жасанды "еврей" мұрын мен сақал тағып", "еврей диалектін еліктеп сөйлеген".