Кіріспе

Кибера (кинуби: Орман немесе Джунгли) – Найробидің (Кения) ауданы және шағын қаласы. Кибера Найробидегі ең ірі шағын қала және Африкадағы ең ірі қалалық шағын қала. 2009 жылғы Кенияның халық санағы Кибера халқының саны 170 070 адамды құрайды деп хабарлайды, бұл бұрынғы бір немесе екі миллион адамды құрайтын болжамдарға қайшы келеді. Басқа дереккөздер Кибера халқының саны 500 000-нан 1 000 000-нан асып, Кибераны анықтауда қандай шағын қалалар ескерілгеніне байланысты өзгеруі мүмкін екенін көрсетеді. 2009 жылы Африка зерттеулері институты жүргізген сауалнама бойынша, Кибераның орташа тұрғыны күніне 2 доллардан аз табыс тауып, өте кедейлікте өмір сүреді. Жұмыссыздық деңгейі жоғары. Халықтың 12 пайызы ВИЧ жұқтырған. Шабуыл және зорлау оқиғалары жиі болады. Мектептердің саны аз, көптеген адамдар балаларына білім беруге мүмкіндік таппайды. Таза су жетіспейді. Жағымсыз санитарлық жағдайдан туындаған аурулар кең таралған. Шағын қалада тұратын көптеген адамдар электр қуаты, су және медициналық көмек сияқты негізгі қызметтерге қол жеткізе алмайды. Үкімет шағын қаланы жойып, оның орнына көп қабатты тұрғын үйлерден тұратын аудан салу және тұрғындарды жаңа ғимараттарда орналастыру бағдарламасын бастады. Аудан Кианда, Совето-Ист, Гатвекера, Кисуму Ндого, Линди, Лайни Саба, Силанга, Макина, Салама, Айани және Машимони сияқты бірнеше ауылдарға бөлінген.

Тарих

[[Сурет:kibera.jpg|thumb|300px|2005 жылғы Кенияның Найроби қаласындағы Кибера шалапты ауданы. Бұл Африкадағы ең ірі және әлемдегі үшінші ең ірі шалапты аудан. Колониялық әкімшіліктің мақсаты Найробиді еуропалықтар мен Африка және Азиядан келген уақытша жұмысшылар үшін мекен ету орыны ретінде сақтау болды. Көшіп келген жұмысшылар қысқа мерзімді келісімшарттар бойынша, міндетті еңбекпен Найробиге әкелінді, олар қызмет көрсету саласында, теміржол саласында қол еңбегімен жұмыс істеді және отарлық үкіметтегі төменгі деңгейдегі әкімшілік лауазымдарды толтырды. 1900-1940 жылдар аралығында отарлық үкімет бірқатар заңдарды қабылдады, мысалы, 1922 жылғы «Жұмыссыздық туралы заң» халықты бөлуге, жергілікті тұрғындарды және міндетті жұмысшыларды шығарып тастауға, қамауға алуға, елден қууға және олардың қозғалысын шектеуге бағытталған. Найробиде африкалықтар қала шетіндегі бөлек «туған жерлер резерваттарында» тұруға рұқсат етілді. Найробиде тұруға рұқсат алу қажет болды, және бұл рұқсаттар еуропалық емес тұрғындардың тұратын жерлерін этникалық топтар бойынша бөліп көрсетті. Олардың бірі – британдық отарлық әскерінің әскери мүдделерін қамтамасыз еткен африкалық сарбаздар еді, оларға белгіленген аудан қазіргі Кибера шалапты ауданына айналды. Кибера 1904 жылы патшаның африкалық атқыштар полкінде (KAR) қызметтен қайтып келген нубиялық сарбаздарға олардың еңбегі үшін жер участақтары бөлінген кезде, Найробидің шетіндегі орманды жерлердегі қоныс ретінде пайда болды. Кибера Тхика тас жолы бойындағы KAR штаб-пәтеріне жақын KAR әскери жаттығу алаңында орналасқан. Британдық отарлық үкімет бұл қоныстың ресми емес түрде өсуіне рұқсат берді. Нубиялықтардың «туған жерлер резерватында» жерге иеленуге құқығы болмады, және уақыт өте келе басқа тайпалар бұл аймаққа көшіп келіп, нубиялық жер иелерінен жерді жалға алды. Теміржол қозғалысының артуымен Найроби экономикасы дамыды, және ауылдық жерлерден көшіп келгендердің саны артып, жалақылы жұмыс іздеу үшін қалалық Найробиге қоныс аударды. Кибера және басқа да шалапты аудандар Найробиде пайда болды. [[Сурет:Kibera Nairobi Kenya Slum July 2009.jpg|thumb|300px|Кибера шалапты ауданы 20 ғасырдың басында құрылған және содан бері қоғамдық жерлерде, су арналарының және теміржол жолдарының маңында өсіп келеді. Қазіргі тұрғындары Кенияның барлық ірі этникалық топтарынан шыққан адамдар. Ол кезде Кибера жалғыз шалапты аудан емес еді. 1931 жылғы отарлық есепте Найробидегі және Кенияның басқа қалаларындағы тұрғын үйлердің бөлінген сипаты, еуропалықтарға арналған тұрғын үйлердің жақсы жағдайда екені, ал африкалықтар мен басқа еуропалық емес көшіп келгендер үшін шалапты үйлердің кең таралғаны туралы мәлімделді.]

География

Кибера Найробидің оңтүстік-батысында, қала орталығынан шалқары орналасқан. Оның оңтүстік шекарасының көп бөлігі Найроби өзенімен және Найроби тоғанымен шектеледі, бұл қала тұрғындарына ішуге арналған сумен қамтамасыз ететін жасанды көл, бірақ қазір Кибераға екі негізгі құбыр келген. Кибера он үш ауылға және екі елді мекенге бөлінеді, олардың ішінде Кианда, Совето-Ист, Гатвекера, Кисуму Ндого, Линди, Лайни Саба, Сиранга, Макина, Салама, Айани және Машимони бар.

Салынған орта

Кибераның морфологиясы өте динамикалық. 2006 және 2014 жылдар аралығында Линди, Машимони, Лаина Саба және Совето-Ист аудандарындағы жеке ғимараттар мен ғимараттар тобының кеңістіктік-уақыттық өзгерісі өлшенді (ғимараттар саны 77%-ға өсті, тығыздық 10%-ға артты). Дегенмен, оның органикалық құрылымы мен пішіні (ғимараттар тобы, жолдар) көбінесе өзгеріссіз қалды.

Инфрақұрылым

Уганда темір жолы ауданның ортасымен өтеді, пойызға отырған жолаушыларға шалапты тікелей көруге мүмкіндік береді. Киберада теміржол станциясы бар, бірақ тұрғындардың көпшілігі қала орталығына жету үшін автобустар мен мататулерді пайдаланады; көлік тонау, жауапсыз жүргізу және жол қозғалысы ережелерін нашар сақтау – мәңгілік проблемалар. Кибера адам қалдықтарымен, қоқыспен, күйемен, шаңмен және басқа да қоқыстармен күшті ластанған. Шалап ашық кәріз жүйесі мен "ұшақ дәретханаларын" жиі пайдалану салдарынан адам және жануарлардың нәжісімен ластанған. Тұрғындардың санитария тазалығының жетіспеуі және нашар тамақтану көптеген аурулар мен сырқаттарға себеп болады. Жергілікті ҮЕҰ "Уманде Траст" жергілікті тұрғындар үшін метан газы (биогаз) өндіретін қоғамдық дәретханалар салып жатыр. Pamoja FM қоғамдық радиостанциясы Кибера шалаптарын ғана емес, Найробидегі барлық шалаптарды жаңартуды қолдайды. Kibera Journal 2006 жылдың қарашасынан бері шығып тұрады. Газет Кибера халқына қатысты мәселелерді қамтиды және жастарды негізгі журналистика дағдыларымен оқытуда маңызды рөл атқарады, осы дағдыларды олар өздерінің қоғамдарындағы мәселелерді жабу үшін пайдаланады.

Білім

Киберадағы білім беру орталықтарының көпшілігі бейресми деп саналады, бірақ мектептерді қосуға бағытталған түрлі бастамалар қолға алынуда. Кейбіреулері балалар бағдаршасы ретінде басталып, кейін мектепке айналады. Олардың көпшілігі үкімет тарапынан реттелмейді. Ең танымал мектептердің бірі – елдегі жетекші мемлекеттік мектептердің қатарындағы Олимпиада бастауыш мектебі. Киберадағы басқа мемлекеттік (публикалық) мектептерге Кибера бастауыш мектебі (кейде Ескі Кибера деп те аталады), Айани бастауыш мектебі және Тои бастауыш мектебі кіреді. «Болашақ мектебі» (FaFu) және бірнеше шіркеуге қарасты және жекеменшік мектептер де осы аймақта орналасқан. Танымал орта мектептерге Шығыс Африка Пресвитериан шіркеуіне тиесілі PCEA Silanga орта мектебі, Раила білім беру орталығы және Олимпиада орта мектебі жатады. Сонымен қатар, ПСЕА Эммануэль техникалық оқу орталығы тұрғындарға кәсіптік дағдыларды үйретіп, өздігінен жұмыспен қамтуға көмектеседі, ал Тунапанда институты технология, дизайн және бизнес салалары бойынша тегін курстар ұсынады. «Kibera Black Stars» футбол командасы сияқты бірнеше жергілікті жастар ұйымдары да білім беру жобаларына мүміндік танытып, қатысады.

Шалғайдағы елді мекендерді жаңарту

Кибера жерінің көп бөлігі қоқыс пен күл-қоқыстан тұрады. Кибера – Африкадағы ең көп зерттелген шайқас үйлерінің бірі, себебі ол қазіргі қаланың орталығында орналасқандықтан ғана емес, сонымен қатар БҰҰ-ның адам қоныстарын орналастыру жөніндегі агенттігі UN HABITAT-тың штаб-пәтері жақын жерде орналасқандықтан. Бан Ги Мун БҰҰ бас хатшысы болып сайланғаннан кейін бір ай ішінде осы елді мекенге сапар жасады. Кибераны тазалауға екі жылдан бес жылға дейін уақыт кетеді деп күтілді. Жобаның барлығы тоғыз жылға жоспарланған және қаладағы барлық шайқас үй тұрғындарын қайта орналастыру көзделген. Жобаның басталуы бірнеше рет кейінге қалдырылды, себебі премьер-министр Одинга бірінші күні бақылауға қол жеткізе алмады. Сонымен қатар, бірнеше ондаған қарулы полиция қызметкерлері де болды, олар дайындықты бақылап, қарсылық білдіруді болдырмау үшін қадағалап тұрды. Жобаның уақытына қатысты да даулар бар, оның бірінші кезеңі, 7500 адамды қайта орналастыру, бес жылға кешіктірілді және бір үкіметтік лауазымды адам, егер жоба қазіргі қарқынмен жалғаса берсе, оны аяқтау үшін 1178 жыл кетеді деп мәлімдеді. Роберт Нойвирт өзінің «Көлбеу қалалар» атты кітабының бір тарауын Кибераға арнап, оны шайқасшылар қауымы деп атайды, Кибера, Стамбулдағы Султанбейли (Түркия) және Мумбаидегі Дхарави (Үндістан) сияқты жерлер ертеңгі қалалардың прототиптері деп болжайды. Нейвирт басқа да мәселелердің арасында мұндай қалаларды қайта қарастыру керектігін және оларды жай ғана шайқас үйлер ретінде қарамау керектігін атап өтті, өйткені көптеген жергілікті тұрғындар оларға ауылдық жерлердегі одан да нашар жағдайдан құтылып, тартылған. Майкл Холманның 2005 жылғы «Харродстағы соңғы тапсырыс» романы Киреба деп аталатын шайқас үйдің ойдан шығарылған нұсқасына негізделген. Билл Брайсон CARE үшін Африкаға барып, «Билл Брайсонның африкалық күнделігі» атты кітап жазды, онда оның Кибераға сапары туралы баяндалады. Кибера – «Кибера баласы» атты қысқа фильмнің түсірілім алаңы болды, ол толығымен жергілікті тұрғындардан құралған актерлік топпен түсірілді. Ол бүкіл әлем бойынша кинофестивальдерде, соның ішінде Берлин кинофестивалінде көрсетілді және Голливудтан Студент Эмми сыйлығын жеңіп алды. Жақында Hot Sun Foundation және Hot Sun Films компаниялары Кибера кино мектебін ашты. Мектеп жасөспірімдерге фильм түсіріп, өздерінің оқиғаларын айтуға үйретеді. 2009-2010 жылдары Кибера кино мектебі мен Hot Sun Foundation «Кибера баласы» фильмінің жалғасы ретінде «Бірлік жоғары» атты фильм түсірді. Өзінің «Жемқорлықпен өмір сүру» атты деректі фильмінде Сорриус Самура Киберадағы бір отбасында тұрып, Кения қоғамының ең төменгі деңгейінде де орын алатын жемқорлықты түсірді. Сонымен қатар, Кибера 2007 жылғы австриялық «Über Wasser: Menschen und gelbe Kanister» деректі фильмінде бейнеленген. 2011 жылы BBC Кибера туралы «Бай, танымал және шайқас үйлерде» атты деректі телешоу бағдарламасын көрсетті. Бағдарламада төрт атақты және бай адам көрінеді, олар шайқас үйлердегі ең нашар жұмыс орындарында жұмыс істегеннен кейін, төрт жергілікті кедей отбасымен бірге тұрып, олардың өмір сүретін нақты жағдайларын көреді. Олар: екі баласынан бөлек жалғыз ана, оларды және ата-анасын жезөкшелік арқылы асырайды; қорқынышты жағдайда өмір сүретін жас жетімдер отбасы; 6 баланың жалғыз анасы, ВИЧ-пен ауыратын, кішкентай сұлулық салонының иесі және қоғамдық денсаулық сақтау қызметкері ретінде ерікті болып жұмыс істейді; Найробиде жұмыс табуға үміттеніп, Кенияның басқа аймақтарынан келген 20 жасар жас қыз. 2012 жылы The Economist журналында Кибера «дүниедегі ең кәсіпкерлік орын болуы мүмкін» деген мақала жарияланды және «шайқас үйлерді жалқаулық пен қайғымен теңестіру – оларды түсінбеушілікке ұшырату» делінген. 2014 жылы Джеймс А. Левиннің «Бингоның жүгіруі» романында Киберадан шыққан 15 жастағы бала бейнеленген. Netflix 2015 жылғы «Sense8» сериалында Киберада орналасқан Кафеус есімді кейіпкер бар, ол ойдан шығарылған матату жүргізушісінің қиындықтарын көрсетеді.