Кіріспе

Голланд ғалымы Петрус Кампер FRS (11 мамыр 1722 – 7 сәуір 1789) – Голландияның Ағарту дәуіріндегі дәрігер, анатомист, физиолог, акушер, зоолог, антрополог, палеонтолог және табиғаттанушы. Ол салыстырмалы анатомия, палеонтология және бет бұрышына қызығушылық танытқан алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол табиғи тарихтан ерекшеленетін "антропология" ғылымын алғашқылардың бірі болып анықтады. Ол орангутанды, явандық мүйізбұрышты және кит деп ойлаған мозазаврдың бас сүйегін зерттеді. Кампер Еуропада кең танымал болды және Корольдік қоғамның (1750), Геттингеннің (1779), Ресей ғылым академиясының (1778), Эдинбург Корольдік қоғамының (1783), француз (1786) және Пруссия ғылым академиясының (1788) мүшесі болды. Ол пациенттері үшін және хирургиялық операциялар үшін құралдарды жобалап, жасады. Ол кәсіби емес суретші, мүсінші, өнерді қолдаушы және консервативті, монархист саясаткер болды. Кампер краниометриялық әдістері туралы лекцияларын жариялады, олар келешектегі барлық зерттеулердің негізін қалады.

Оқу және оқыту

Петрус Кампер – жақсы жағдайдағы пастордың ұлы, ол Батавияда, Голландиялық Шығыс Үндістанда байлық жинап, (жас?) банкаға салынған Борнео орангутанының тұзды сусында сақталған нұсқасын әкелді. Ол Лейден университетінде медицина және философияны оқыды және 24 жасында бір күні екі ғылымнан да диплом алды. Әкесі мен анасы қайтыс болғаннан кейін Кампер Англияға (онда Уильям Смеллимен кездесті), Францияға (онда Жорж де Буффонмен кездесті) және Женеваға сапар шекті. Осы уақытта ол Франкер университетінде философия, анатомия және хирургия профессоры болып тағайындалды және Кампер Фризеландқа сапар жасады. 1756 жылы Кампер Лиуварден қаласының бургомистрінің қызы, жесір Йоханна Боербумға үйленді, ол күйеуін емдеу кезінде танысты.

Хирургтар гильдиясы

1755 жылы ол Амстердамға көшіп келді, онда Афинаеум Иллюстрада анатомия және хирургия кафедрасын басқарды, кейін медицина кафедрасымен толықтырылды. Ол жамбас сүйектерінің ісігі, тізе бұлғасы және ең қолайлы аяқ киім түрлерін зерттеді. Бес жылдан кейін ол ғылыми зерттеулерге беріліп, Франкер қаласының шетіндегі әйеліне тиесілі "Клейн Ланкум" мүлігіне қоныстанды. Қоштасу сөзінде ол 50-ден астам денеді, соның ішінде он екі жасар африкалық баланың денесін жұрт алдында кескенін айтты. Оның тәжірибесі 1760-1762 жылдарғы Demonstrationum anatomico pathologicarum еңбегінің жарық көруіне әкелді. 1762 жылы ол саяси белсенділікке қатысып, шешекке қарсы вакцинация сияқты қоғамдық денсаулық мәселелерін қолдады. 1763 жылы Гронинген университетінде анатомия, хирургия және ботаника кафедрасын қабылдады. Ол көркем лекцияларын суреттермен безендіріп, студенттер санының артуына ықпал етті. Оның негізгі назары анатомияға, зоологияға және минералдар мен қазба жәндіктер жинағына аударды. Ол көптеген еңбектерінің ішінде құстардың сүйек құрылымын зерттеді және құстардың қаңқаларының ішкі қуыстарында ауа бар екенін анықтады. Ол сегіз жас орангутанның анатомиясын зерттей келе, оны қазіргі ғалымдардың теориясына қарсы, төрт аяқты жануарлар ретінде адамнан ерекше түр деп анықтады. "Кемпер орангутан мен шимпанзенің айырмасын анықтағанда көптеген жаңылысқан пікірлерді жойды". Петрус Кампер балықтардың есту қабілеті және бақалардың дыбысы туралы трактаттар жариялады. Ол ірі қара малдың обасы және қызылқұтыру ауруларын зерттеді (1768-1770). Кампер хирургиялық клиника ұстады. 1773 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін хирургия және акушерлік салаларында бірнеше жаңа құралдар мен процедураларды енгізді. Франкерге оралғаннан кейін, штадтхолдердің мал бағында өлген піл мен Ява мүйізбұғысын кесті. 1782 жылы ол соңғы зерттеулерін жариялады, онда маймылдардың жіктемесі бойынша Карл Линней және Де Бюффонмен келіспеді. 1778 жылы оны кейін Геттингенде профессор болған Сэмюэл Томас фон Зөммеринг баяндады. Кампер Иоганн Фридрих Блюменбах және Иоганн Генрих Меркпен байланыста болды. 1780 жылы ол ұлымен бірге Вольфенбюттельге сапар шегіп, Готтхольд Эфраим Лессингпен кездесті. Потсдамда оны Ұлы Фридрих қабылдады, оны Генри де Катт таныстырды. Берлинде ол Мозес Мендельсон және Сэмюэл Формимен кездесті. 1781 жылы ол Гамбургке сапар шегіп, ханзада Генрих және Альденбургтың Шарлотта Софиясымен кездесті; 1782 жылы Кампер Брауншвейг-Люнебург герцогы Людвиг Эрнестке барды. 1783 жылдың қараша айында ол Эдинбург Корольдік қоғамының шетелдік негіздеуші мүшесі болып тағайындалды. 1783 жылы штадтхолдер оны Воркум қаласының бургомистрінің бірі етіп тағайындады, ал 1784 жылы Фризеланд адмиралтействосының директорларының бірі болды. Кампер оранжист болды және патриоттарға қарсы тұрды. 1785 жылы ол Эдмунд Беркке барып қайтты. 1787 жылдың қыркүйегінде ол Голландия Республикасының мемлекеттік кеңесінің президенті болды және Гаагадағы штадтхолдер Вильгельм V Оран және оның әйелі Вильгельмина Пруссияның оралуын жылы қарсы алды. Өмірінің соңында ол плевриттен зардап шекті; Кампер бургундиялық өмір салтын ұстанды, жақсы шампан ішті және қайтыс болды.

Салыстырмалы анатомия

Салыстырмалы анатомияны зерттеудегі алғашқылардың бірі Петрус Кампер барлық организмдердегі "метаморфоз" арқылы өзара байланыстың принципін көрсетті. 1778 жылы "Адам, төрт аяқты жануарлар, құстар және балықтар арасындағы ұқсастықтар туралы; осы ұқсастыққа негізделген сурет салу ережелері" атты лекциясында ол жылқыны адамға айналдырып көрсетті, осылайша барлық омыртқалы жануарлардың ұқсастығын дәлелдеді. Этьен Джефруа Сент-Илаир 1795 жылы мұны "органикалық құрастың бірлігі" деп теориялады, оның ықпалы оның барлық келесі жазбаларында байқалады; табиғат, оның айтуынша, бізге тек бір құрылыс жоспарын ұсынады, қағидасы бойынша біртекті, бірақ қосымша бөліктерімен әртүрлі. Кампердің осы "Жоспардың бірлігін" көрсеткен метаморфозалары Дидро мен Гётеге үлкен әсер етті. 1923 және 1939 жылдары кейбір голланд авторлары Кампер Гётенің танымал "тип" идеясын – белгілі бір құрылымдық үлгіні қандай да бір жолмен болжаған деп ұсынды.

"Бет бұрышы"

Петрус Кампер бет бұрышы теориясы (прогнатизм) арқылы танымал. Ол адамдардың бет бұрыштарының 70° мен 80° аралығында болатынын, африкалықтар мен азиялықтардың бұрыштары 70°-қа жақын, ал еуропалықтардың бұрыштары 80°-қа жақын екенін анықтады. Оның жаңа портрет салу әдісіне сәйкес, бұрыш екі сызық жүргізу арқылы анықталады: біреуі мұрыннан құлаққа дейін көлденең, ал екіншісі жоғарғы жақ сүйегінің ілгері созылған бөлігінен маңдайдың ең ірі бөлігіне тік бұрышпен. Ол ежелгі грек-рим мүсіндерінде бұрыш 100°–95°, еуропалықтарда 80°, «шығыстықтарда» 70°, қара нәсілділерде 70°, ал орангутанда 42–58° болатынын мәлімдеді. Ол барлық нәсілдердің арасында африкалықтардың классикалық сұлулық идеалынан ең алшақтағанын айтты. Бұл нәтижелер кейін ғылыми расизм ретінде пайдаланылды, ал Этьен Жоффруа Сен-Илер мен Поль Брока зерттеулерді жалғастырды. Кампер, алайда, Буффонмен келісіп, адам мен жануарлар арасында нақты шекара салды (бірақ Дидро оны қате түсіндіріп, Ұлы тіршілік тізбегі теориясын қолдайтын адам деп мәлімдеді). Кампер Линнейдің түрлерді жіктеуін бекітті.

Кемпер және өнер

Ол сәулет, математика, жиһаз жасау, сурет салу және өз лекцияларын иллюстрациялаумен қызығушылық танытты. Амстердамда төрт рет өнер студенттеріне дәріс оқыды, мысалы, сұлулық және портрет туралы. Ол суретшілердің туған оқиғасындағы қара Магусты еуропалық сырт көрініспен бейнелегенімен келіспеді. 1780 жылы ол Этьен Морис Фальконеттен сабақ алды. Кампердің өнер туралы көзқарастарына Иоганн Йоахим Винкельманн әсер еткен. Ол Нордларен маңындағы Долменнің суреттерін салды. Гронингендегі жаңа қала әкімшілігінің дизайны үшін өткізілген байқаудың іріктеу комиссиясының құрамында болды, жүлде оның досы Якоб Оттен Хаслиге берілді.

Мұра

Жорж Кувье оның "талантты көзін" мақтаған, бірақ оның тек қарапайым эскиздермен шектелуін сынаған. Оның құрметіне Николя де Кондорсе мен Феликс Вик д'Азир мақтау сөздер жазған. Кемпер Луи Жан Мари Добентонға әсер еткен. Оның ұлы Адриан Гилл Кампер әкесінің жарияланбаған зерттеулерінің көп бөлігін, сондай-ақ оның өмірбаянын жариялаған. Голландиялық автор Томас Розенбум Петрус Камперді өзінің "Gewassen vlees" (1994) романындағы кейіпкер ретінде пайдаланған. Кампер 1789 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.