Кіріспе

Анатомист, дәрігер және автор (1514–1564)
Ай кратері

Ерте өмір және білім

Везалий 1514 жылғы 31 желтоқсанда Брюссельде Андрис ван Весел ретінде әкесі Андерс ван Весел мен анасы Изабел Краббе отбасында дүниеге келді. Оның арғы атасы Ян ван Весел, Веселде туған болуы мүмкін, Павия университетінен медицина ғылымының дәрежесін алған және Лёвен университетінде медицинадан сабақ берген. Оның атасы Эверард ван Весел император Максимилианның бас дәрігері болған, ал әкесі Андерс ван Весел Максимилианның дәріханашысы, кейіннен оның мұрагері Карл V-нің жеке кеңесшісі қызметін атқарған. Андерс ұлын отбасылық дәстүрді жалғастыруға ынталандырып, оны Брюсселдегі Ортақ Өмір Бауырларына (Brethren of the Common Life) грек және латын тілдерін үйрену үшін жазды, бұл дәуірде медицинаны оқудың алғы шарты болды. 1528 жылы Везалий Лёвен университетінің (Pedagogium Castrense) гуманитарлық факультетіне қабылданды, бірақ 1532 жылы әкесі сарай кеңесшісі болып тағайындалғанда, ол Париж университетінде медицина саласында мансап құруды шешті және 1533 жылы Парижге көшіп барды. Мұнда ол Иоганн Винтер фон Андернах, Жак Дюбуа (Жакоб Сильвий) және Жан Фернел басшылығымен Галеннің теорияларын зерттеді. Осы кезеңде ол анатомияға қызығушылық танытып, Бейкүнәлер зиратындағы сүйектер сақталатын жерлерде қазылған сүйектерді зерттеумен шұғылданды. Ол алғашқы қаңқасын дарға асылған адамның денесінен ұрлап жасаған деген аңыз бар. 1536 жылы Киелі Рим империясы мен Франция арасындағы соғыс қаупі туғандықтан Везалий Парижден кетуге мәжбүр болды және Лёвен университетіне оралды. Ол онда оқуын аяқтап, келесі жылы бітірді. Оның докторлық диссертациясы "Paraphrasis in nonum librum Rhazae medici Arabis clarissimi ad regem Almansorem, de affectuum singularum corporis partium curatione" – Резестің тоғызыншы кітабына түсіндірме еңбегі болды.

Медициналық мансап және жетістіктері

Мектепті бітірген күні оған бірден Падуа университетінің хирургия және анатомия кафедрасы (explicator chirurgiae) ұсынылды. Ол сондай-ақ Болонья және Пиза университеттерінде арнайы лекциялар оқыды. Падуадағы лауазымына кіріспес бұрын Везалий Италияны аралап, болашақ Папа Павел IV және Лойолалық Игнатийге тері ауруымен (алапеспен) ауыратын адамдарды емдеуге көмектесті. Венецияда ол Тицианның шәкірті Йохан ван Калькармен танысты. 1538 жылы Ван Калькармен бірге Везалий өзінің алғашқы анатомиялық еңбегін, Tabulae Anatomicae Sex, жариялады. Бұрын бұл тақырыптар негізінен классикалық мәтіндерді, әсіресе Галенді оқу арқылы оқытылып, содан кейін шаштараз-хирургтың бақылауымен жануарлардың диссекциясы жасалатын. Галеннің тұжырымдамаларын растауға ешқандай тырысқан жоқ, олар күдіксіз деп есептелді. Ал Везалий, керісінше, диссекцияны негізгі оқу құралы ретінде пайдаланды, өзі жұмыстың барлығын жасап, студенттерді өздері диссекция жасауға шақырды. Ол тікелей бақылауды және қолмен жұмыс істеуді сенімді деректердің жалғыз көзі деп санады. Везалий студенттерге анатомияның егжей-тегжейлі суреттерін алты үлкен ағаштан ойылған плакаттар түрінде ұсынды. Олардың кейбіреулерінің көптеп көшіріліп жатқанын байқаған ол 1538 жылы олардың барлығын "Tabulae anatomicae sex" деген атпен жариялады. 1539 жылы ол Винтердің "Institutiones anatomicae" анатомиялық нұсқаулығының жаңартылған басылымын шығарды. 1539 жылы ол қан құю туралы "Венесекциялық хат" жариялады. Бұл кез келген ауруды емдеудің кең таралған тәсілі болды, бірақ қанды қайдан алу керектігі туралы пікірталас болды. Гален ұсынған классикалық грек әдісі ауру орнына жақын жерден қан алу еді. Алайда, мұсылман және ортағасырлық тәжірибе алыс жерден аз мөлшерде қан алуды қарастырды. Везалийдің памфлеті Галеннің көзқарасын қолдады, бірақ Галеннің ықпалын жоққа шығаратын ескертулермен. Болоньяда Везалий Галеннің барлық зерттеулері жануарларға қатысты екенін анықтады, себебі Рим дәстүрі адам денесін кесуге рұқсат бермеді. Гален адам құрылысына ең жақын деп санаған Барбарий макакаларын кескен. Гален білікті сарапшы болғанымен, оның зерттеулері анатомиялық материалдардың шектеулі болуына байланысты көптеген қателіктерге әкелді. Везалий Галеннің жинақталған еңбектерінің жаңа "Джионта" басылымына үлес қосты және өзінің зерттеулеріне негізделген өзінің анатомиялық мәтінін жазуға кірісті. Везалий Галеннің жануар анатомиясын адам анатомиясымен ауыстырғанын көрсеткенге дейін бұл байқалмаған және ұзақ жылдар бойы адам анатомиясын зерттеудің негізі болды. Везалийдің Галеннің тұжырымдамаларын жоққа шығарған тағы бір танымал мысалы - төменгі жақ сүйегі (бауыры) екі емес, бір сүйектен тұрады (Гален жануарларды диссекциялау негізінде болжаған) және адамдарда қойлар мен басқа да екітұяқты жануарларда кездесетін мидың түбіндегі қан тамырларының желісі - rete mirabile жоқ екендігі. 1543 жылы Везалий Швейцарияның Базель қаласынан шыққан, атышулы қылмыскер Якоб Каррер фон Гебвейлердің денесін жұрт алдында кесті. Ол сүйектерді жинап, біріктіріп, ақырында скелетті Базель университетіне сыйға тартты. Бұл препарат ("Базель скелеті") - Везалийдің жақсы сақталған жалғыз скелеттік препараты, сонымен қатар әлемдегі ең көне анатомиялық препарат. Ол әлі күнге дейін Базель университетінің анатомиялық мұражайында сақталған. Сол жылы Везалий Базельге көшіп, Иоганн Опоринусқа жеті томдық "De humani corporis fabrica" (Адам денесінің құрылысы туралы) еңбегін жариялауға көмектесті, бұл адам анатомиясының революциялық еңбегі және оны V Карлға арнады. Көптеген адамдар оны Тицианның шәкірті Ян Стефан ван Калькар салғанын айтады, бірақ дәлелдер жеткіліксіз, және бір суретшінің осындай қысқа мерзімде барлық 273 суретті жасағаны күмәнді. Шамамен сол уақытта ол студенттерге арналған қысқартылған басылымды шығарды, "Andrea Vesalii suorum de humani corporis fabrica librorum epitome", және оны императордың ұлы, Испанияның Филипп II-ге арнады. Бұл еңбек медициналық басылымдар тарихында жаңалық болды және ғылыми медицинаның дамуындағы маңызды қадам деп есептеледі. Осы себепті, ол анатомияның қазіргі заманғы сипаттамалық ғылым ретінде қалыптасуын белгіледі. Везалийдің жұмысы нақты диссекцияға негізделген алғашқы еңбек болмаса да, тіпті осы дәуірдегі алғашқы еңбек те емес, өндіріс сапасы, өте егжей-тегжейлі және күрделі суреттері және оны жасаған суретшілердің диссекцияларда жеке қатысқандығы оны бірден классикалық еңбек етті. Пираттық басылымдар бірден қол жетімді болды, бұл оқиғаны Везалий баспагердің ескертпесінде болжады. Везалийдің "Fabrica" еңбегінің алғашқы басылымы жарық көргенде оған 28 жас болды.

Императорлық дәрігер және өлім

Басылымнан кейін көп ұзамай Везалий император Карл V сотының императорлық дәрігері болуға шақырылды. Ол Венеция сенатына Падуадағы лауазымын тастайтынын хабарлады, бұл герцог Козимо I де Медичидің оны Пизадағы кеңейіп жатқан университетке көшіруге шақыруына себеп болды, бірақ ол бас тартты. Везалий император ордасындағы ұсынылған лауазымды қабылдады, онда оған теориялық негізге сүйенген академиялық жұмыспен айналысқандардың орнына, қарапайым шаштараз-хирург деп қысым көрсетіп, басқа дәрігерлер мазақ етті. 1540 жылдары, императорға қызметке кіргеннен кейін көп ұзамай, Везалий Бельгияның Вильворде қаласынан келген Анна ван Хаммеге үйленді. Олардың Анна есімді бір қызы болды, ол 1588 жылы қайтыс болды. Келесі он бір жыл бойы Везалий императорлық сараймен бірге саяхаттап, шайқастарда немесе турнирлерде алған жарақаттарды емдеді, мәйіттерді қарап тексерді, дәрі-дәрмектер тағайындады және жеке медициналық сұрақтарға жауап беретін хаттар жазды. Осы жылдары ол «Қытай тамыры туралы хат» деген мақала жазды, ол анатомиялық зерттеулерін қорғаумен қатар, тиімділігіне күмән келтірген дәрілік өсімдіктің қасиеттерін сипаттады. Бұл оның еңбектеріне қарсы жаңа шабуылдарға әкелді, олар императордың оны жазалауын талап етті. 1551 жылы Карл V оның әдістерінің діни салдарына қатысты тергеу жүргізу үшін Саламанкаға тапсырыс берді. Везалийдің еңбегі комиссия тарапынан мақұлданса да, шабуылдар тоқтамады. Төрт жылдан кейін оның басты қарсыластарының бірі, бұрынғы профессоры Якоб Сильвий, Гален зерттегеннен бері адам денесі өзгерді деген мақала жариялады. 1555 жылы Везалий Филипп II-нің жеке дәрігері болды және сол жылы «De humani corporis fabrica» еңбегінің қайта жаңартылған басылымын шығарды. 1564 жылы Везалий қасиетті жерлерге саяхат жасады, кейбіреулер оның тірі денеді кесіп алғаны үшін өкіну үшін барғанын айтты. Ол Кипр арқылы Джеймс Малатеста басқаратын Венеция флотымен бірге жүзіп өтті. Иерусалимге жеткенде ол Венеция сенатынан Падуадағы профессорлық лауазымды қабылдау туралы өтініш алды, ол замандас Фаллопиус қайтыс болғаннан кейін бос қалған еді. Ион теңізінде күшті желдің салдарынан көп күндер бойы күрескеннен кейін, ол Закинт аралында кеме апатына ұшырады. Біраз уақыт бойы Везалийдің бұл саяхаты инквизиция тарапынан оған көрсетілген қысымның нәтижесі деп есептелді. Бүгінгі таңда бұл болжам негізсіз деп саналады және қазіргі заманғы өмірбаян жазушылар жоққа шығарады. Бұл әңгімені император Карл V-нің және содан кейін Оранж князінің дипломаты Хуберт Ланже таратты. Ол 1565 жылы Везалийдің Испанияда аристократтың жүрегі әлі соғып тұрғанда оның денесін кесіп, инквизиция оны өлімге кесуге мәжбүр еткенін мәлімдеді. Әңгімеде Филипп II өлім жазасын діни сапарға алмастырғаны айтылады. Бұл оқиға бірнеше рет қайта жаңғырылып, кейін қайта қарастырылды. Бұл сапарға бару шешімі, ең болмаса, Испания сарайын тастау үшін жасалған сылтау болды. Оның өмір салты оған ұнамай, зерттеулерін жалғастыруға құштар еді. Патшалық қызметінен бас тарту арқылы отставкаға шыға алмағандықтан, ол Иерусалимге баруға рұқсат сұрап, қашып құтылуға тырысты.

"De Humani Corporis Fabrica" (Адамдық денелер зауыты)

1543 жылы Везалий Иоганн Опоринустен "De Humani Corporis Fabrica Libri Septem" (Жеті кітаптан тұратын адам денесінің құрылысы туралы) кітабын басып шығаруды сұрады. Ол бұл адам анатомиясының маңызды еңбегін Карл V-ке арнады, және көптеген адамдар оның суреттерін Тицианның шәкірті Ян Стефан ван Калькар салғанына сенеді. Сонымен бірге ол өзінің бұл керемет еңбегінің тағы бір нұсқасын жариялады, ол "De Humani Corporis Fabrica Librorum Epitome" (Адам денесінің құрылысы туралы кітаптардың қысқартылған нұсқасы) деп аталды, бірақ көбінесе "Эпитом" деп аталады. Бұл нұсқада мәтінге қарағанда суреттерге көбірек назар аударылды, осылайша оқырмандар, соның ішінде медицина студенттері, оның жаңалықтарын оңай түсінуге мүмкіндік болды. "Эпитом" мәтіні "Фабрика" еңбегінің қысқартылған түрі болды, ал екі кітаптың құрылымы айтарлықтай ерекшеленді. Ол оны императордың ұлы, Испанияның Филипп II-ге арнады. "Фабрика" дене мүшелерін зерттеудің маңыздылығын және дененің "анатомиялық" тұрғысынан қарауды баса назарға алды, адамның ішкі жұмысын үш өлшемді кеңістікте орналасқан мүшелермен толыққан дене құрылымының нәтижесі ретінде қарастырды. Оның кітабында екі бетке бірнеше мүшелердің суреттері енгізілген. Бұл мүшелерді кесіп алып, қабықтанған денелерге жабыстыру арқылы үш өлшемді схемалар жасауға мүмкіндік береді. Осы жетістігінің арқасында Везалий Австралия және Жаңа Зеландия анестезиологтар колледжінің гербіне енгізілді.

Өлеңдер

Адам жамбас қуысын кескен кезде, мен төменгі жақ сүйегінің астынан, бет сүйектері арқылы басының жоғарғы бөлігіне дейін дарғасы сияқты байланған қалың арқанды өткіземін. Арқанның төменгі ұшын бөлмедегі бағанаға бекітілген құрылғыдан өткізіп, денені көтеріп түсіруге немесе қажеттілігіне қарай кез келген бағытта бұруға мүмкіндік беремін. Егер маңдай сүйегіне байланысты бұлшық еттері кесілмесе, арқанды мойынға салудан сақтану керек.

Басқа басылымдар

1538 жылы Везалий Epistola, docens venam axillarem dextri cubiti in dolore laterali secandam (Қабырғасында ауырған жағдайда оң қолдың иық тамырын кесу туралы хат) деп жазды, бұл «Қан тарту туралы хат» деп белгілі болды, ол қан тарту процедурасын қайта жандандырды – ауру орнына жақын қан алуды қарастыратын классикалық әдіс. Ол плевритте қан тартудың нақты орнын классикалық әдіс шеңберінде анықтауға тырысты. Кітаптың нағыз маңызы – оның бұрын жарияланған еңбектерге сүйенудің орнына, өзінің байқаулары негізінде тамыр жүйесінің орналасуы мен жалғасуы арқылы өз аргументтерін қорғауға тырысуында. Везалий осы жаңа тәсілмен анатомиялық диссекцияны гипотезаларды тексеру үшін пайдалануға болатындығын айқын болжам ретінде ұсынды. 1546 жылы, Fabrica жарық көргеннен үш жыл өткен соң, ол Epistola rationem modumque propinandi radicis Chynae decocti, көбінесе «Қытай тамыры туралы хат» деп аталатын еңбегін жазды. Бұл еңбек, негізінен, подагра, сифилис және тас сияқты ауруларды емдеуге арналған танымал, бірақ тиімсіз емдік құралды бағалау болып табылады, сонымен қатар бұл Галенизмге қарсы жалғасқан пікір таласы және оның бұрынғы профессоры Якоб Сильвийдің жақтастарынан келген сынға жауап ретінде маңызды. 1561 жылдың ақпан айында Везалий Габриэль Фаллопионың Fabrica-ға қосымша және түзетулер жазған Observationes anatomicae еңбегінің көшірмесін алды. Жыл соңына дейін Везалий Anatomicarum Gabrielis Fallopii observationum examen, яғни «Фаллопионың анатомиялық байқауларын зерттеу» деген жауап хат жазды. Осы еңбегінде ол Фаллопионы диссекция ғылымындағы өзі көп еңбек еткен теңдесі деп мойындады. Везалийдің Фаллопиоға берген жауабы 1564 жылдың мамыр айында, Везалий грек аралы Зантеде (қазіргі Закинф) қайтыс болғаннан кейін бір ай өткен соң жарияланды.

Скелет жүйесі

Везалий адам денесінің негізгі құрылымы – скелет жүйесі деп есептеді. Осы «De fabrica» кітабының кіріспе тарауында Везалий Галеннің анатомиялық еңбектерінде келтірген теориялары мен жазбаларына қарсы ең маңызды дәлелдерін келтірді. Бас сүйегін терең зерттеген Везалий төменгі жақ сүйегі бір сүйектен тұрады деп мәлімдеді, ал Гален оны екі бөлек сүйек деп санаған. Ол бас сүйегінің ішкі құрылысындағы вестибюльді нақты сипаттады. Гален маймылдарды зерттеген кезде олардың кеуде сүйегі жеті бөліктен тұратынын анықтады және осының адамдарға да қатысты деп болжады. Везалий адамның кеуде сүйегі тек үш бөліктен тұратынын ашты. Ол сондай-ақ, еркектер әйелдерге қарағанда бір қабырғаға кем ие деген жалпы қабылданған пікірді жоққа шығарды және аяқ сүйектері – фибула мен тібік сүйектерінің, Галеннің алғашқы зерттеулерінен өзгеше, қолдың омыртқа сүйегінен ірі екенін көрсетті.

Бұлшықет жүйесі

Везалийдің бұлшықет жүйесін зерттеуге қосқан үлестерінің бірі – "De fabrica" еңбегіндегі суреттер, кейіннен "бұлшықетті адамдар" деп аталатын бұл суреттер. Ол денедегі әрбір бұлшықеттің бастауын және орналасуын сипаттайды, сондай-ақ олардың қалай жұмыс істейтіні туралы ақпарат береді.

Қан тамырлары мен қан айналымы жүйесі

Везалийдің қан тамырлары және қан айналымы жүйелері туралы еңбектері қазіргі медицинаға оның ең маңызды үлесі болды. Жүректің анатомиясын зерттеу барысында Везалий Галеннің қабырғааралық септіктің тесікті екендігі туралы мәлімдемесінің жалған екеніне көз жеткізді. Бұл факт бұрын Везалийдің әріптесі Михаил Сервет сипаттаған болатын, бірақ ол көпшілікке жеткен жоқ, себебі 1546 жылы "Париж қолжазбасында" жазылып, кейін 1553 жылы оның "Christianismi Restitutio" кітабында жарияланды, алайда инквизиция бұл кітапты дінге қарсы деп санады. Кітаптың тек үш данасы сақталды, бірақ олар ондаған жылдар бойы жасырын қалды, ал қалғандары жарияланғаннан кейін көп ұзамай өртенді. Везалий екінші басылымда септіктің су өткізбейтінін мәлімдеді, сондай-ақ қан ағынын түсіндіру үшін митральды клапанды ашты (және оған ат берді). Везалий жүректің систоласы артериялық импульспен үйлесімді деп есептеді. Ол Этьеннің бауыр веналарының клапандары туралы жазғандарын растап қана қоймай, ацигос венасын сипаттады және ұрыққа кіретін көкше венасы мен қуыс венасы арасындағы каналды ашты.

Жүйке жүйесі

Везалий нервтерді сезім мен қозғалысты жеткізу жолы деп анықтады және осылайша өзінің замандастарының буындар, сіңірлер және апоневроздар – жүйке бірліктерінің үш түрі деген пікірлерін жоққа шығарды. Ол ми мен жүйке жүйесінің сана мен эмоциялардың орталығы екеніне сенді, бұл Аристотельдің жүрек – дененің орталығы деген кең таралған түсінігіне қайшы келді. Сәйкесінше, ол нервтердің жүректен емес, мидан басталатынына сенді – бұл фактіні Герофил мен Эрастрат классикалық дәуірде тәжірибелік түрде дәлелдеген, бірақ орта ғасырларда Католик шіркеуі Аристотелизмді қабылдағаннан кейін ұмытылып кеткен. Көз нервін зерттеу барысында Везалий нервтердің ішкі қуысы жоқ екеніне қорытынды жасады.

Асқазан мүшелері

"De fabrica" еңбегінде ол "Tabulae" еңбегінде айтқан оң бүйректің сол бүйрекке қарағанда биік орналасқаны туралы бұрынғы пікірін түзеді. Везалий бүйректердің зәрдің өтуі үшін ғана сүзгі емес, сонымен қатар қанды сүзетінін, ал бүйректерден шығатын заттар зәр жолдары арқылы несеп қуығына жететінін айтты. Ол оментумды сипаттап, оның асқазан, көкбауыр және тоқ ішекпен байланысы пилорус құрылымын алғаш рет дұрыс түсіндірді. Сонымен қатар, ол адамдағы соқыр ішек қосымшасының кішкентай екенін байқады және медиастинум мен плевраны жақсы сипаттады. Везалий жүкті әйелдердің мәйітінің жетіспеуіне байланысты көбелек мүшелерін толыққанды зерттей алмағанын мойындады. Бірақ ол жатырдың екі бөлек бөлімнен тұратындығы туралы бұрыс түсінік болғанын анықтады.

Жүрек

Бұлшықеттермен жұмыс істеу арқылы Везалий бұлшықеттердің негізгі белгісі – олардың ерікті қозғалысы екеніне сенді. Осы тұжырымға сүйене отырып, ол жүректің нағыз бұлшық емес екенін қорытты, өйткені оның қозғалысы еріксіз болып келеді. Ол екі қарынша және екі құлақшаны анықтады. Оң құлақшаның төменгі және жоғарғы қуыстардың жалғасы екендігі, ал сол құлақшаның өкпе тамырының жалғасы екендігі айтылды. Ол сондай-ақ жүрек жанның ортасы болып табылады деген даулы мәселеге тоқталды. Ол заманауи діни сенімдермен қақтығыс тудыруы мүмкін болғандықтан, қандай да бір қорытынды жасаудан қашқынды. Галеннің теориясына да, көптеген сенімдерге де қарсы, ол жүрек немесе қабырға арасында тесік жоқ екенін анықтады.

Басқа жетістіктер

Везалий Галеннің еркектер әйелдерден көбірек тіске ие деген тұжырымын жоққа шығарды. Везалий хирургиялық тәсілмен емпиеманы жою идеясын енгізді. Адам бас сүйегін және оның құрылымындағы айырмашылықтарды зерттеу арқасында ол физикалық антропологияның пайда болуына ықпал етті делінеді. Везалий студенттерін өздерінің және тіпті оның өзінің тұжырымдарын тексеруге шақырып, осылайша адам денесінің құрылысын жақсырақ түсінуге көмектесті. Анатомияны үнемі зерттеумен қатар, ол медициналық емдермен де айналысты және, мысалы, сифилисді қытай тамырымен емдеуге келді. Везалий медицинаның үш құрамы бар екенін айтты: дәрі-дәрмек, диета және "қолдың күші" – яғни, негізінен хирургия және дисекция арқылы алынған анатомия мен физиология білімі. Везалий "параллельді дисекцияларды" қолдады, онда жануар және адам денелері анатомиялық ерекшеліктерді көрсету және Галеннің қателіктерін түзету үшін бір уақытта дисекцияланатын.

Ғылыми және тарихи әсері

Ландшафттық фонмен бейнеленген адам денесінің ішінара жарасымен суреттелген Везалийдің пластиналарының ықпалы барокко суретшісі Пьетро да Кортонаның (1596–1669) дайындаған анатомиялық пластиналарында көрінеді. Ол адам фигураларын драматикалық поздарда бейнелеген, көбінесе архитектуралық немесе ландшафттық фонмен суреттеген. 1844 жылы ботаниктер Мартин Мартенс және Анри Гийом Галеотти «Vesalea» атты өсімдік туысын жариялады, ол қызылжапырақ тұқымдасына (Caprifoliaceae) жатады және Везалийдің құрметіне аталды.