Кіріспе

Голландтық ботаник, химик, гуманист және дәрігер (1668–1738) Герман Бурхаве (31 желтоқсан 1668 – 23 қыркүйек 1738) – голландтық ботаник, химик, христиан гуманисті және еуропалық атақты дәрігер. Ол клиникалық оқытудың және қазіргі заманғы академиялық аурухананың негізін қалаушы деп есептеледі және кейде венециялық дәрігер Санторио Санториомен (1561–1636) бірге «физиологияның әкесі» деп аталады. Бурхаве өзінің шәкірті Альбрехт фон Галлермен (1708–1777) бірге медицинаға сандық тәсілді енгізді және симптомдардың зақымданумен байланысын көрсетуімен танымал. Ол несептен алғаш рет химиялық мочевинаны бөліп алды. Термометр өлшемін клиникалық тәжірибеге енгізген алғашқы дәрігер осы кісі болды. Оның ұраны «Simplex sigillum veri» – «Жайлылық – шындықтың белгісі». Ол көбінесе «голландиялық Гиппократ» деп аталады. Бурхаве жастығында діни білім алған және дін қызметкері болуды қалаған. Алайда, әкесі қайтыс болғаннан кейін, оған стипендия ұсынылып, ол Лейден университетіне түсті, онда 1690 жылы философиядан магистр дәрежесін алды, диссертациясы «De distinctione mentis a corpore» (Ақыл мен дене арасындағы айырмашылық туралы) деп аталады. Ол Эпикур, Томас Гоббс және Барух Спинозаның ілімдеріне қарсы шықты. Содан кейін ол медицинаны оқыды. 1693 жылы Хардервик университетінен (қазіргі Гелдерланд) «De utilitate explorandorum in aegris excrementorum ut signorum» (Аурудың белгілерін аурудың экскременттерінде тексерудің пайдалылығы) атты диссертациясымен медицина докторы ғылымын қорғады. 1701 жылы ол Лейдендегі медицина институтының лекторы болып тағайындалды; өзінің тұсаукесерлік лекциясында «De commendando Hippocratis studio» ол шәкірттеріне осы ұлы дәрігерді үлгі етіп ұсынды. 1709 жылы ол ботаника және медицина профессоры болды, және осы қызметте ол өзінің университетіне ғана емес, сонымен қатар ботаника ғылымына Лейден ботаника бағына жасаған жақсартулары мен толықтыруларымен, жаңа өсімдік түрлерін сипаттайтын көптеген еңбектерін жариялау арқылы үлкен пайда келтірді. 1710 жылдың 14 қыркүйегінде Бурхаве бай саудагер Альдерман Абрахам Дроленвоның қызы Мария Дроленвоға үйленді. Олардың төрт баласы болды, олардың бірі – Мария Жоанна есімді қызы ересекке дейін жетті. 1722 жылы ол қатты подаграмен ауырады, келесі жылы жазылып кетті. 1714 жылы университет ректоры болып тағайындалғаннан кейін, ол Говерт Бидлудан кейін практикалық медицина кафедрасын басқарды және осы қызметте клиникалық оқытудың қазіргі заманғы жүйесін енгізді. Төрт жылдан кейін ол химия кафедрасына да тағайындалды. 1728 жылы ол Франция Ғылым академиясына сайланды, ал екі жылдан кейін Лондон Корольдік қоғамына сайланды. 1729 жылы денсаулығының нашарлауы оны химия және ботаника кафедраларынан кетуге мәжбүр етті; ол ұзаққа созылған және ауыр науқастан кейін Лейденде қайтыс болды.

Мұра

Оның абыройы Лейден университетінің, әсіресе медицина мектебі ретінде, атағын арттырды, сондықтан ол Еуропаның барлық бөліктерінен келген қонақтар арасында кең танымал болды. Еуропаның барлық билеушілері оған шәкірттерін жіберді, олар осы шебер профессордан тек шаршамас ұстаз ғана емес, сонымен қатар мейірімді қамқоршы да тапты. Ұлы Петр 1716 жылы Голландияға барған кезде (ол 1697 жылы теңіз ісін үйрену үшін Голландияда болған), ол сонымен қатар Боерхаувтан сабақ алды. Вольтер онымен кездесуге сапар шекті, ал Карл Линней оның жақын досы болды және оның құрметіне Boerhavia туысын атады. Оның беделі тек Еуропамен ғана шектелмеді, бір қытай мансап иесі оған «Еуропадағы даңқты дәрігер Боерхаувке» деген хат жіберді, ол өз уақытында оған жетті. Ол бір кезде анатомия ғылымын оқыған Лейден университетінің операциялық залы қазір оның есімімен аталған музейдің орталығында орналасқан – Боерхаув мұражайы. 8175 Boerhaave астероиді Боерхаувтың құрметіне аталды. 1955 жылдан 1961 жылға дейін Боерхаувтың суреті голландтың 20 гульдерлік банкноталарында басылды. Лейден университетінің медициналық орталығы Боерхаув курстары деп аталатын медициналық оқулар ұйымдастырады. Ол Шотландиядағы медицина және химия ғылымдарының дамуына зор үлес қосты. Британдық медицина мектептері Боерхаувты қазіргі институттардың негізі болған медициналық білім беру жүйесін дамытқаны үшін құрметтейді. Эдинбург медицина мектебінің барлық негіздеуші мүшелері Лейденде оқыған және Джон Резерфорд пен Фрэнсис Хоум сияқты Боерхаувтың химия бойынша лекцияларын тыңдаған. Боерхаувтың «Elementa Chemiae» (1732) ең алғашқы химия туралы мәтін ретінде танылды. Боерхаув алғаш рет Boerhaave синдромын сипаттады, ол әдетте күшті құсудың салдарынан болатын өңештің жарылуын қамтиды. 1724 жылы ол голланд адмиралы, барон Ян ван Вассенаердің жағдайын сипаттады, ол осы жағдайдан кейін шектен тыс тамақтанғаннан және одан кейін қайтадан ішкен нәрсесін қайтарғаннан кейін қайтыс болды. Қазіргі хирургиялық техникаларға дейін бұл жағдай әдетте өлімге алып келді. Боерхаув өзінің голландтық замандасы Барух Спинозаны сынады және оны 1688 жылғы диссертациясында шабуылдады. Сонымен қатар ол Исаак Ньютонды құрметтеді және Құдайға шын берілген христиан болды, ол өз еңбектерінде жиі Құдай туралы жазды. Басқа нәрселермен қатар, ол табиғатты Құдайдың жаратылысы деп есептеді және кедейлер оның ең жақсы науқастары екенін айтты, өйткені Құдай олардың жалақысын төлейтін.

Медициналық аударымдар

Боерхаве өзін адам денесін зерттеуге толыққанды арнады. Ол Рене Декарттың механикалық теорияларына, сондай-ақ 17 ғасырдағы астроном және математик Джованни Бореллидің жануарлардың қозғалысын механикалық қозғалыс тұрғысынан сипаттаған теорияларына күшті ықпал етті. Осы алғышарттар негізінде Боерхаве адам физиологиясының гидравликалық моделін ұсынды. Оның жазбаларында рычагтар, шкивтер және осыған ұқсас механизмдер сияқты қарапайым машиналар туралы айтылады, ал дене мүшелері мен органдары құбыр тәрізді құрылымдардан құралған деп есептеді. Мысалы, тамырлардың физиологиясын ол құбырлардың жұмысымен салыстырды. Ол сұйықтық қысымының дұрыс тепе-теңдігінің маңыздылығын баса көрсетті, сұйықтықтар денеде кедергісіз еркін қозғалуы тиіс екенін атап өтті. Дене өзін-өзі реттеуге мұқтаж, осылай дені сау тепе-теңдік күйін сақтай алады. Боерхавеның дене туралы ұғымы медициналық назарын аурудың онтологиялық немесе эзотерикалық түсіндірмелеріне емес, материалдық проблемаларға аударды. Боерхаве өзінің білімі мен философиясын оқыту арқасында көптеген студенттер Лейден университетіне тартылды. Ол практикалық байқаулар мен ғылыми эксперименттерге негізделген анатомиялық зерттеулердің маңыздылығын ерекше атап өтті. Оның дене жүйесі туралы түсінігі Еуропаға кеңінен тарады және Еуропа мектептеріндегі медициналық білім беруді өзгертуге септігін тигізді. Оның ойлары басқа да сыншыл медициналық ойшылдардың, әсіресе Фридрих Хоффманның, денсаулықты сақтау немесе қалпына келтіру үшін физико-механикалық принциптердің маңыздылығын қатты қолдаған қызығушылығын ояртты. Лейденде профессор болғандықтан, Боерхаве көптеген студенттерге әсер етті. Кейбіреулері эксперименттерінде оның философиясын қолдап, дамытса, ал басқалары оны қабылдамай, адам физиологиясының баламалы теорияларын ұсынды. Ол көптеген оқулықтар мен жазбалар жазды, олар арқылы Лейдендегі дәрістерінің мәнділігі Еуропаға кеңінен тарады. 1708 жылы оның "Institutiones Medicae" басылымы бес тілде жарық көрді және шамамен он рет қайта басылды. Оның "Элемента химия" химиялық оқулығы 1732 жылы жарық көрді. Адам денесінің механикалық тұжырымы Гален мен Аристотельдің көне қағидаларынан өзгеше болды. Ежелден келе жатқан ілімдерге сүйенудің орнына, Боерхаве өзінің жеке зерттеулері арқылы және өзінің сынақ әдістерін тікелей қолдану арқылы нақты нәтижелерге қол жеткізудің маңыздылығын түсінді. Бұл жаңа ойлау Ренессанс анатомиясының саласын кеңейтті: ол медициналық практиканы реформалауға және иатрохимия саласындағы түсініктерді дамытуға жол ашты.