Кіріспе

Ирландиялық табиғатты зерттеуші және ботаник Джон Темплтон (1766–1825) – ирландиялық ботаниканың негізін қалаушы, кейде «Ирландия ботаникасының әкесі» деп аталатын белгілі ғалым. Ол Белфаст қаласының XVIII ғасырдың соңындағы ағарту дәуіріндегі маңызды тұлғасы болды, бастапқыда «Біріккен ирландтар» қозғалысын қолдады және қаланың ғылыми және әдеби қоғамдарында белсенді қатысты.

Отбасы

Темплтон 1766 жылы Белфаст қаласында дүниеге келді. Ол Джеймс Темплтонның, өркендеген оптом саудагерінің, және оның әйелі Мэри Элеонордың, Бенджамин Лэггтің қызы, қант өңдеушісінің ұлы еді. Отбасы 17 ғасырдағы шалғайдағы үйінде тұрды. Бұл үй 1690 жылы Бойн шайқасында Джеймс II-ге қарсы жеңіске қадам басқан Вильгельм Оранждың құрметіне «Оранж Гроув» деп аталған, өйткені ол жеңіске жолында осы үйде тоқтаған еді. 16 жасқа дейін Темплтон қаланың либералды, көбінесе пресвитериандық саудагерлер тобының ұнататын, прогрессивті, бірлескен білім беретін мектебіне қатысты. Мектеп мұғалімі Дэвид Мэнсон сыныптағы оқуды ойын және тәжірибелік оқытумен үйлестіре отырып, «қиындық пен қорқыныштан» құтылуға тырысты. Темплтонның мектептес достарының арасында Генри Джой мен Мэри Энн МакКраккеннің бауырлары болды, және ол өмір бойы олармен жылы қарым-қатынас ұстады. 1799 жылы Темплтон Сеймур Хиллдегі Кэтрин Джонсонға үйленді. Оның отбасы бір жыл бұрын болған Біріккен Ирландия көтерілісіне қатысқан: оның қайын інісі Генри Манро, Біріккен армияның Баллинахинш шайқасындағы командирі, дарға асылды.

Біріккен ирланд

Белфасттағы көптеген либералды пресвитериандық әріптестері сияқты Темплтон да Бірлік ирландтар қоғамының бағдарламасына және мақсаттарына – католиктердің азаттығына және Ирландия Парламентіне демократиялық реформаға – жандашумен қарады. Бірақ ол Бірлік ирландтардың "сынағына" немесе уәдесіне көнуге бірнеше жыл бойын көндірілді. 1797 жылдың наурыз айында оның досы Мэри Энн МакКраккен ағасына былай деп жазды: «Біздің белгілі бір ботаникалық досымыз, оның тұрақты және икемсіз санасы ақылдан басқа ешқандай қаруға мойынсұнбайды, және тек сенімділікпен ғана қозғалатын ол, соңғы кезде өсімдіктер әлемінен адамдарға назар аударды. Бірнеше ай ойланып, зерде салғаннан кейін, ол енді бұрын болуы керек еді деп шешті». Ол әпкелерінің де «жақын арада оның ізінен еріп келеді» деген үмітте болды. Католиктердің, протестанттардың және диссиденттердің патриоттық одағына адал болғаннан кейін, Темплтон 1690 жылы король Уильямның үйге келгенінің құрметіне «Оранж Гроув» деп аталған отбасылық үйінің атын ирландтық «Кранмор» (crann mór, «үлкен ағаш») деп өзгертті. Темплтон 1798 жылғы көтеріліске көңілі толып, Франциядағы оқиғаларды еске алып, зорлық-зомбылыққа наразылық білдірді. Дегенмен, ол 1801 жылы доктор Джеймс МакДоннеллдің қатысуын қабылдамай, өзінің негіс қалаушысы болған Белфаст әдеби қоғамынан шығып кетті. МакДоннеллдің кінәсі – олардың ортақ досы, реформаланбаған бүлікші Томас Расселді ұстау үшін (оның өліміне әкеп соққан) 1803 жылы қырық гинея бергені болды. («Жақсы мінезді Расселді» ұмыта алмаса да, ол уақыт өте келе «сезімім азая түсті» деп мойындады. 1825 жылы Темплтон мен МакДоннелл кездесіп, қол алысты).

Бақ

Кранмордағы бақ 13 акр жерді алып жатты, оған ботаникалық саяхаттарда, әріптес ботаниктерден, балабақшалардан, ботаникалық бақтардан және шетелден алынған экзотикалық және жергілікті өсімдіктер отырғызылды: "Кеше үлкен сандықпен Шығыс Үнді өсімдіктері келді, бүгін оларды қарап шықтым". "Тейлор мырзадан келген жәшік". Басқа өсімдіктер көбінесе Солтүстік Америкадан, Австралиядан, Үндістаннан, Қытайдан және Британ империясының басқа аймақтарынан тұқым түрінде келді. Кранмор сонымен қатар эксперименталды мал шаруашылығы және асүй бақшасы үшін шағын жануарлар шаруашылығы ретінде де пайдаланылды.

Ботаник

Джон Темплтонның ботаникаға деген қызығушылығы Руссоның «Жаңа Элоиза» және Руссоның «Ботаника элементтері туралы хаттар» еңбегіндегі ұсыныс бойынша салынған осы тәжірибелік бақтан бастау алды. Ол мұнда көптеген сыртта өсетін сирек экзотикалық өсімдіктерді өсірді (тізімін Нельсон берген), және өмір бойы ботаникалық зерттеулермен айналысып, Англиядағы ең көрнекті ботаниктер – сэр Уильям Хукер, Уильям Тернер, Джеймс Соверби және әсіресе, капитан Джеймс Куктың саяхаттарында болған және Кью бақшасын басқарған сэр Джозеф Бэнкспен хат алмасты. Бэнкс оны Флиндер экспедициясында ботаник ретінде Жаңа Голландияға (Австралияға) шақыруға тырысты, үлкен жер учаскесі мен жақсы жалақы ұсынды, бірақ сәтті болмады. Линней қоғамының мүшесі Темплтон Лондонға сапар шегіп, ондағы ботаникалық жұмыстармен танысты. Бұл 1809 жылы Белфаст ботаникалық бағын дамытуына және қазір Корольдік Ирланд академиясында сақталатын, жергілікті ирланд өсімдіктерінің каталогын жасауға әкелді. Бұл каталог кейінірек ирланд ботаниктерінің жұмысына негіз болды. Ол сондай-ақ «Flora Hibernica» үшін мәтіндер жинады және көптеген әдемі акварель суреттерін салды, аяқталмағандықтан өкінішті, және 1806–1825 жылдар аралығында егжей-тегжейлі күнделік жүргізді (қазір екеуі де Белфасттағы Ольстер мұражайында сақтаулы). Ольстер мұражайы гербарийіндегі 12000 балдыр үлгісінің шамамен 148-і Темплтон коллекциясына жатады, олардың көпшілігін ол өзі жинаған, ал кейбіреулерін басқалар жинап, Темплтонға тапсырған. Ольстер мұражайындағы Темплтон коллекциясының үлгілері каталогталған. 1967 жылы тіркелгендер F1–F48 деп нөмірленді. Ал қалғандары Белфаст университетінде сақталды. Темплтонның барлық үлгілері қазір Ольстер мұражайында келесідей нөмірленген: F190–F264; F290–F314 және F333–F334. Темплтон «Rosa hibernica» гүлін алғаш тапқан адам. Бұл гүлді Темплтон 1795 жылы жинағанмен, 1803 жылға дейін Дублин қоғамының еңбектерінде қысқаша сипаттамасын жариялағанға дейін сипатталмады. Ирландия флорасына ертерек қосылған өсімдіктер: Sisymbrium Ligusticum seoticum (1793), Adoxa moschatellina (1820), Orobanche rubra және тағы да көптеген өсімдіктер. Оның лишайниктер туралы жұмысы Джеймс Таунсенд Маккейдің «Flora Hiberica» еңбегінің осы бөлімінің негізі болды. Маккей оның еңбегі туралы былай жазды: «Ирландия лишайниктері туралы есеп толық болмас еді, егер менің қайғылы досым, Белфаст маңындағы Кранморда тұрған марқұм Джон Темплтон мырзаның кеңінен жинаған коллекциясы болмағанда, оның жесірі, миссис Темплтон, маған оны жомарттықпен қолжетімді етті. Менің ойымша, отыз жыл бұрын оның ұйымдасқан тірі организмдердің табиғи тарихындағы білімі Еуропадағы кез келген адаммен теңесе алатын еді: бұл тек диагностикалық белгілермен ғана шектелмей, тірі күштің барлық заңдары мен өзгерістерін қамтыды». Оның білімі туралы жиі сілтемелер осы Флораның барлық алдыңғы бөлімдерінде оның жан-жақты білімінің қысқаша дәлелі болып табылады.

Ботаникалық қолжазбалар

Темплтонның қалдырған мұрағаты жеті томнан тұрады. Олардың бірі – кішкентай 8vo форматта, жартылай мұқапталған; ол Корольдік Ирланд академиясының кітапханасында сақталады және 280 беттен тұрады. Бұл кітапта Cryptogams тізімдері, көбінесе мүктер, олардың өсетін жерлерімен бірге келтірілген. Осы кітапқа Александр Гудман Мордың қарындасы Ф. М. Мордың 1897 жылғы наурызда Корольдік Ирланд академиясының хатшысы доктор Эдвард Персевал Райтқа жазған хаты қоса берілген, онда ол былай дейді: «Бұл хатқа қоса берілген қолжазба 1794 және 1810 жылдар аралығында көрнекті табиғат зерттеушісі Джон Темплтонның Белфаста жасаған. Оны оның ұлы доктор Р. Темплтон ағам Алекс. Г. Морға «Cybele Hibernica» еңбегінің екінші басылымын дайындау кезінде берген, кейіннен оны Корольдік Ирланд академиясының кітапханасына орналастыру шартымен». Қалған алты том – quarto форматта, оларда көптеген өсімдіктердің сипаттамалары және көптеген түрлердің қаламмен, қарындашпен және бояумен мұқият салынған суреттері бар 1090 фолиодан тұрады. Қазір олар Белфаст мұражайына берілген. Шамамен он жыл бұрын мен [Летт] осы томдарды зерттеуге бір апта жұмсадым, және олардың мазмұны әлі толық сипатталмағандықтан, зерттеуімнің қысқаша мазмұнын беруге ниеттімін. 1-том. – Phanerogams, 186 фолио, 15 түрлі-түсті суреті және мәтіндегі 6 кішкентай суреті бар. 2-том. – Таза су балдырлары, 246 фолио, оның 71-і боялған. 3-том. – Теңіз балдырлары, 212 фолио, оның 79-ы түрлі-түсті суреттер. Бұл томның соңында 3 фолио Mosses бар, олардың беттері осы томның қалған бөлігімен жалғасады, бірақ олардың бір кезде орын ауысқандығы анық. 4-том. – Саңырауқұлақтар, 112 фолио. 5-том. – Мүктер, 117 фолио, оның ішінде 20-сы түрлі-түсті, сондай-ақ мәтіндегі 73 кішкентай суреті бар. *6-том. – Мүктер және Гепатиктер. 117 фолио – гепатиктер, оның 40-ы түрлі-түсті; 96 фолио – мүктер, оның 39-ы – толық беттік түрлі-түсті суреттер; сонымен қатар мәтінде 3 кішкентай түрлі-түсті сурет бар. Барлық осы суреттер Темплтонның өзі салған, олардың әрқайсысы өте дәл және әдемі салынған; ал бояуы табиғатқа сәйкес және көркемдікпен аяқталған; мүктер мен гепатиктердің суреттері ерекше жақсы. Темплтон 1863 жылы Белфаста жарық көрген Tate’s «Flora Belfastiensis» еңбегінде есімдері жоқ. Оның қолжазбаларына ең ерте сілтеме 1864 жылы жарық көрген Диккидің «Flora of Ulster» еңбегінде кездеседі, онда мынадай анық емес сілтеме бар: «Кейіс қайтыс болған мырза Темплтонның достарына оның қолжазбасындағы түрлердің жазбаларын алуға рұхсат бергені үшін алғыс айтамын». Бұл қолжазба қазіргі уақытта Корольдік Ирланд академиясының кітапханасында сақталған кішкентай том болса керек. «Солтүстік-шығыс Ирландияның флорасы» (1888) кітабының кіріспесінде Темплтонның қысқаша өмірбаяны келтірілген, бірақ М.С. туралы ештеңе айтылмаған. Алайда, «Флораның» «Қосымшасында» (1894) мына жазба бар: «Темплтон, Джон, оның «Flora Hibernica» атты төрт томдық еңбегі қазіргі уақытта Белфаст табиғат тарихы және философиялық қоғамында сақталады, онда осы мақаланы жазу үшін жеткіліксіз уақыт болған көптеген түпнұсқа материал бар». Бұл МСС-тің Белфаст мұражайына берілген шамамен мерзімін анықтайды. Олар 1866 жылы «Cybele Hibernica» еңбегінің авторларына белгілі болмаған, ал екінші басылымда (1898) МСС кішкентай томы R.I.A. кітапханасындағы толық атауымен «Авторлар индексінде» сипатталған: «Ирландияның туған өсімдіктерінің каталогы», Джон Темплтон, A.L.S.

Ерекше өсімдіктер

Антрим: Солтүстік бук папоротнигі Гленаан өзені, Кушендалл 1809: аралық қыста көк шұбар Sixmilewater 1794: жылылық перлворт : Muck Islandmagee 1804: жантайыған қамыс Slievenanee тауы 1809: жұқа жапырақты бұрқайың Лаган өзенінің таяз суларының жанында – қазір жоқ 1797: Доведейл мозы Cave Hill 1797: Арктикалық тамыр Slemish тауы 1825 жылға дейін: Корнуолл ақшасы бұрын Кранморда өсірілген, Malone Road, Belfast1 1825 жылға дейін J. 1947 жылға дейін сақталған: Little Deerpark, Glenarm басалтты жартастары 15 шілде 1808: сары көк шұбар Portmore көлі 1800: Moschatel Mountcollyer Deerpark 2 мамыр 1820, Жеміс жиегі Fair Head 1825 жылға дейін, Теңіз шүмегі Bushfoot құмды төбелері 1825 жылға дейін, Flixweed, 'Каррикфергус қирабаларының арасында Sisymbrium Sophia көптеп табылған' 2 қыркүйек 1812 – J. Templeton журналы J4187, Инелік қамыс Broadwater 1825 жылға дейін, Жантайыған шүмек Lambeg құмды карьері 1804, Үлкен гүлді қарасора Glenarm 1825 жылға дейін Даун: Дала генцианы Slieve Donard 1796: Кіші Twayblade Newtonards саябағы 1825 жылға дейін: Дөңгелек мак 15 шілде 1797: Алты тоқпанды су өсімдігі Castlewellan көлі 1808: Үлкен росянка Kilkeel тауына бара жатқанда 19 тамыз 1808: Қызыл тасты кресс Dundrum қамалы 1797: Аралық қыста көк шұбар Moneygreer батпағы 1797, Қызыл шұбар Holywood Warren 1825 жылға дейін, көп бұрын жойылған: Су биязысы Crossgar 7 шілде 1810, Шотландтық ловаж Bangor шығанағы 1809, Таулық мәңгілік гүл Newtownards 1793, Суда өсетін биязы шөп Portaferry маңындағы батпақ, Парсельдi папоротник, Slieve Binnian, Mourne таулары 19 тамыз 1808, Батпақ розмарині Wolf Island батпағы 1794, Батпақ бұршағы Lough Neagh Фермана: Батпақты геллеборин.

Ирландияның табиғи тарихы

Джон Темплтонның ғылыми қызығушылықтары өте кең болды, оның ішінде химия, оның ауыл шаруашылығы мен бау-бақша шаруашылығына, метеорология мен Роберт Маршамнан кейінгі фенологияға қатысты салалар бар еді. Ол 1808 жылы жарық көрген «Белфаст журналында» табиғи тарих және метеорология бойынша ай сайынғы есептерден басқа, өте аз жариялады. Джон Темплтон құстарды жан-жақты зерттеді, қабықтарды, теңіз организмдерін (әсіресе «Зоофиттер») және жәндіктерді, әсіресе бау-бақша зиянкестерінің түрлерін жинады. Ол «Гиберния флорасына» қосатын «Гиберния фаунасын» жоспарлаған. Бұл еңбек толыққанды жарияланбады, тіпті бөлек бөлімдері де жарияланбады, бірақ «Ирландияда табылған бунақ аяқты және сәулелі жануарлар каталогы», марқұм Дж. Темплтонның еңбектерінен құрастырылған, Cranmore жерінен алынған, сипаттамалары мен суреттерімен бірге, «Nat. Hist.» 9: 233–240; 301–305; 417–421; 466–472, 1836 ж. жарияланды. «Ирландиялық қаңқалылар, мириаподалар және арахноидтар каталогы», марқұм Джон Темплтонның еңбектерінен таңдалған, «Mag. Nat. Hist.» 9: 9–14 және 1837 ж. «Ирландияның омыртқалы жануарлары», марқұм Джон Темплтонның қағаздарынан таңдалған, «Mag. Nat. Hist 1: (n. s.): 403–413» (Роберт Темплтон жинақтап, өңдеген). Оның көптеген еңбектерін кейінірек авторлар, әсіресе Уильям Томпсон пайдаланды, оның «Ирландияның табиғи тарихы» оның маңызды жалғасы болып табылады.

Дублин

Темплтон әдемі грузин стиліндегі Дублин қаласына тұрақты түрде келіп тұратын (1816 жылы сапар 4 жолаушысы бар Веллингтон дилижансында бір күнде аяқталды) және ол Дублин Корольдік қоғамының мүшесі болды. Оның 1825 жылы қайтыс болуына дейін Қоғам Гласневинде Ботаникалық бақ құрды, ол "келесі бөлімдерден тұрды: 1. Линей бағы, онда екі бөлім бар – шөптесін өсімдіктер мен жеміс ағаштары және орман ағаштары. 2. Юссие жүйесі бойынша құрылған бақ. 3. Ирландияға тән өсімдіктер бағы, Линей жүйесіне сәйкес орналастырылған. 4. Көкөніс бағы, онда жүйелі ботаника туралы толық білім алатын алты оқушы тұрақты жұмыс істейді. 5. Дәрілік өсімдіктер. 6. Мал жейтін немесе жемейтін өсімдіктер. 7. Ауыл шаруашылығында қолданылатын өсімдіктер. 8. Бояу үшін қолданылатын өсімдіктер. 9. Тасты өсімдіктер. 10. Су және батпақты өсімдіктер, олар үшін жасанды батпақ жасалған. 11. Криптогамдар. 12. Гүл бағы, сондай-ақ кең жылыжайлар мен экзотикалық өсімдіктерге арналған консерватория. " Басқа да байланыстар RDS мұражайы мен кітапханасы орналасқан Ленстер үйімен болды. "Екінші бөлме. Мұнда жануарлар әлемі алты классқа бөлінген: 1. Сүтқоректілер. 2. Құстар. 3. Амфибиялар. 4. Балықтар. 5. Жәндіктер. 6. Құрттар. Мұнда әртүрлі моллюскалар, көбелектер мен қоңыздардың ең әдемі түрлері бар" және Леске коллекциясы. Ленстер үйіндегі кітапханада 12 000 кітап болды және ол әсіресе ботаника саласындағы еңбектермен бай болды; "олардың ішінде төрт үлкен фолио томдық "Gramitia Austriaca" [Austriacorum Icones et descriptions graminum]; Николас Томас Хосттың еңбегі". Темплтон сонымен қатар 1800 жылы қаржыландырылған Шаруашылық қоғамымен, 1812 жылы құрылған Кирваниан қоғамымен, Марш кітапханасымен, Тринити колледжінің Ботаникалық бағымен байланысты болды. Төрт акр жер экзотикалық және жергілікті өсімдіктермен жабдықталған, Тринити кітапханасы (80 000 том) және Тринити мұражайы. Сондай-ақ Хирургтар колледжінің мұражайы.

Өлім және мұра

Ол ешқашан мықты дене бітіміне ие болған жоқ, оның аман қалуы күмәнді болды, ол 1815 жылдан бастап денсаулығы нашарлап, 1825 жылы 60 жасында қайтыс болды, "көптеген достары мен қала тұрғындарымен бірге қайғыға батқан әйелі мен жас отбасын қалдырып, оның өлімін терең қайғымен еске алды". Австралиялық Templetonia туысы оның құрметіне аталған. 1810 жылы Темплтон Белфаст академиялық институтын құруда белгілі бірлескен ирландиялық Уильям Дреннанды қолдады. Институттың алғашқы Колледж бөлімінің қызметкерлері мен студенттерімен бірге ол Белфаст табиғи тарих және философиялық қоғамын (кейіннен Ботаникалық бақтар мен қазіргі Ольстер мұражайының негізі болған) құруға көмектесті. Темплтон өз зерттеулерін бөлісуге әрдайым дайын болғанымен, көп жариялаған жоқ. Роберт Ллойд Прагер (1865-1953), "Ирландиялық натуралист" журналының редакторы және Корольдік Ирландия академиясының президенті, оны "Ирландия өндірген ең көрнекті табиғат зерттеушісі" деп сипаттады. Темплтонның ұлы Роберт Темплтон (1802-1892), Белфаст академиялық институтында білім алған (кейіннен ол Кранмор үйін иеленді), Шри-Ланканың буынтық аяқтылары туралы жұмыстарымен танымал энтомолог болды. Роберттің сыныптасы Джеймс Эмерсон Теннент "Сейлон: физикалық, тарихи және топографиялық сипаттамасы" атты еңбегін жазды.

Басқа

Джон Темплтон Калобар, Жаңа Голландия және Каролина аймақтарынан алынған үлгілерді қамтитын табиғи тарих кабинетін, сондай-ақ Ирландия жинақтарын сақтады. Оның кітапханасында Риздің "Циклопедиясы" және Карл Линнейдің, Эдвард Донованның және Уильям Суэйнсонның "Зоологиялық иллюстрациялар" атты еңбектері болды. Ол Джон Доллондтың микроскопы мен линзаларын пайдаланды. Ол Генри Маккиннонмен бірге Шотландияға саяхат жасады. Оның күнделіктерінде 1807 жылғы комета және 1811 жылғы Ұлы комета туралы жазбалар бар.

Жалпы сілтемелер

Томас Дикс Хинкс. Дж. Темплтонның өмірбаяны, эск. The Magazine of Natural History (Loudon) 1828, 1-том: 403–406, жалғастырылды 1829, 2-том: 305–310. Кертленд, М. П. Х. 1966. Джон Темплтонның туғанына екі жүз жыл толуы, А. Л. С. 1766–1825. Ирланд табиғат зерттеушілерінің журналы 15:229–232. 4-сурет. Кертленд, М. П. Х. 1967. Король университеті гербариясындағы Темплтонның балдырларының үлгілері. Ирланд табиғаттанушылар журналы 15: 318–322. Пилчер, Б. 1967. Ольстер мұражайындағы Джон Темплтонның балдырлары. Ирланд натуралистер журналы 15: 350–353. Прагер, Р. Л. 1950. Кейбір ирланд натуралистері. В. Темпест, Дундалган баспасы, Дундалк. Росс, Х. К. Г. және Нэш, Р. 1985. XIX ғасырдың басындағы Ирландиядағы табиғи тарихтың дамуы. «Линнейден Дарвинге дейін: биология және геология тарихы бойынша түсініктемелер». Табиғи тарих қоғамы, Лондон. 1985.