Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кебан бөгеті (Keban Barajı) – Түркияның Элазığ провинциясында орналасқан Евфрат өзеніндегі су электр станциясы. Бұл бөгет Түркияның Евфрат өзенінде салынған бірнеше ірі бөгеттердің біріншісі және ең жоғарғысы. Кебан бөгеті бастапқыда Оңтүстік-Шығыс Анатолия жобасының (GAP) құрамына кірмегенімен, қазір жобаның толыққанды біріктірілген бөлігі болып табылады, оның мақсаты Түркияның оңтүстік-шығысындағы экономикалық дамуды жеделдету. Бөгет құрылысы 1966 жылы басталып, 1974 жылы аяқталды. Кебан бөгетінің су қоймасы – Кебан бөгеті көлі (Keban Baraj Gölü) бетінің ауданы және Түркиядағы Ван көлі, Туз көлі және Ататүрік бөгетінің су қоймасынан кейін төртінші ең ірі көл деп есептеледі.
The Keban Dam (Keban Barajı) is a hydroelectric dam on the Euphrates, located in the Elazığ Province of Turkey. The dam is the first and uppermost of several large scale dams to be built on the Euphrates by Turkey. Although the Keban Dam was not originally constructed as a part of the Southeastern Anatolia Project (GAP), it is now a fully integrated component of the project, which aims to stimulate economic development in Southeastern Turkey. Construction of the dam commenced in 1966 and was completed in 1974. Keban Dam Lake (Keban Baraj Gölü), the reservoir created by Keban Dam, has a surface area of and is reputedly the fourth largest lake in Turkey after Lake Van, Lake Tuz, and the reservoir created by the Atatürk Dam.
Жобаның тарихы
Кебан бөгетінің құрылысын алғаш рет 1936 жылы жаңадан құрылған Электрлік істерді зерттеу басқармасы ұсынған, бірақ 1966 жылға дейін басталған жоқ. Құрылысты француз-итальяндық SCI Impreglio консорциумы жүргізді және 1974 жылы аяқталды. Құрылыс шығындарының жалпы көлемі 85-300 миллион АҚШ доллары аралығында бағаланады. Кебан су қоймасын толтыру кезінде Түркия, Сирия және Ирактың төменгі ағыстағы елдерімен келісілгендей, Евфрат өзенінің ағынын секундына сақтап тұрды. Алайда, Сирия сол кезде жаңа салынған Табка бөгетінің су қоймасын толтырып жатқандықтан, 1975 жылы Сирия мен Ирак арасында Иракқа жеткізілген су мөлшеріне байланысты дау туындады. Бұл дау, құрғақшылықтың салдарынан судың мөлшері одан әрі азайғаннан кейін, Сауд Арабиясының делдалы арқылы шешілді. Көлдің алғашқы толығуынан кейін, бөгет салынған тасты негіздегі геологиялық әлсіздіктерге байланысты, кеңейтілген нығайту жұмыстарын жүргізу үшін көл деңгейін уақытша төмендету қажет болды. Хабарлама бойынша, Кебан бөгеті құрылысы аяқталған кезде әлемдегі ең биік 18-інші бөгет болып саналды, ол Түркияның ең үлкен жасанды су қоймасын және Ататүрк бөгетінің су қоймасы толтырылғанға дейін үшінші үлкен көлін құрды.
Construction of the Keban Dam was first proposed in 1936 by the newly established Electric Affairs Survey Administration, but not started before 1966. Construction was carried out by the French Italian consortium SCI Impreglio and completed in 1974. Estimates of the total construction cost vary between US$85 million and US$300 million. During the flooding of the Keban Reservoir, Turkey maintained the discharge of the Euphrates at per second, as agreed with the downstream countries of Syria and Iraq. However, as a result of the fact that Syria was at that time filling the reservoir of its newly constructed Tabqa Dam as well, in 1975 a dispute broke out between Syria and Iraq over the amount of water that flowed into Iraq. This dispute, exacerbated by drought which reduced the amount of available water even further, was solved by mediation of Saudi Arabia. After the initial filling of the lake, geological weaknesses in the bedrock on which the dam was built necessitated a temporary lowering of the lake level in order to carry out extensive reinforcement works. Reportedly, Keban Dam was the world's eighteenth tallest dam at completion, creating Turkey's largest man made reservoir and third largest lake until the filling of the reservoir of the Atatürk Dam.
Археологиялық құтқару жұмыстары
1968 жылдан 1974 жылға дейін Евфрат және Мурат өзендерінің аңғарларында су басуға дейін қарқынды археологиялық зерттеулер мен қазба жұмыстары жүргізілді. Бөгет құрамында пайда болған көл көбінесе тар, терең тау аңғарларымен шектеледі. Осы аңғарларды зерттеу кезінде ешқандай археологиялық орындар табылған жоқ. Мурат аңғары екі жерде кеңейеді, және археологиялық (және қазіргі заманғы) елді мекендер осы жерлерде шоғырланған. Шамамен 17 мың шаршы метрді құрайтын Ашван аймағында он бір археологиялық орын болды, олардың барлығы салыстырмалы түрде кішкентай. Ең ірісі – Ашван Кале, жалпы ауданы шамамен 900 метрді құрайды; осы орынмен қатар, үш орынды – Ташкун Мевкии, Чайбою және Ташкун Кале Анкарадағы Британдық археология институты қазды. Аңғардың тағы бір кеңейген бөлігі, Елазығ облысындағы Алтынова жазығында, қалың және құнарлы аллювиалды топырақтың анық көрінетін аймағы болды. Археологиялық зерттеулер 36 орынды анықтады, олардың ішіндегі бірі – Норшунтепе, аймақтағы ең үлкен орынды құрады. Оны Харальд Хауптман басқаратын неміс тобы қазды. Алтынова жазығында Тепечик, Корукутепе, Дегирментепе және Кёртепе сияқты басқа да салыстырмалы түрде үлкен төбелер де бар. Кейінгі Рим дәуіріндегі Кармағара көпірі, ерте тік аркалы көпірдің көрнекті мысалы, бөгеттің суы астында қалды. Құтқару қазбаларының нәтижелері Фахри Диккаяның еңбегінде толық жарық көрді.
From 1968 to 1974, the Euphrates and Murat River valleys were the scene of intense archaeological survey and excavation in advance of flooding. The lake formed by the dam is mostly narrow, hemmed in by deep rock valleys. No archaeological sites were found in the survey of these valleys. The Murat valley opens up in two places, and it is here that archaeological (and modern) settlement was concentrated. The Aşvan region, covering about , contained eleven archaeological sites, all relatively small. The largest, Aşvan Kale, covered about in total; this site, as well as three others were excavated by the British Institute of Archaeology at Ankara: Taşkun Mevkii, Çayboyu and Taşkun Kale. The other broadening of the valley, at the Altınova plain (Elazığ Province), was a well defined area of thick and fertile alluvial soil. Archaeological survey located 36 sites, of which one, Norşuntepe, covered , being by far the largest site in the region. It was excavated by a German team led by Harald Hauptmann. The Altınova plain contained other relatively large mounds, including Tepecik , Korucutepe , Değirmentepe and Körtepe The late Roman Karamagara Bridge, a notable example of an early pointed arch bridge, has been permanently submerged by the dam. The area of rescue excavations is well covered in the work by Fahri Dikkaya.
Плотинаның және су қоймасының ерекшеліктері
Кебан бөгеті – Мемлекеттік су шаруашылығы жұмыстары (DSİ) басқаратын тас және бетонды ауырлықты гидроэлектр станциясы. Бөгеттің ұзындығы – және оның жотасы өзен төсегінен (теңіз деңгейінен) жоғары орналасқан. Оның сегіз су турбинасы 1330 МВт қуат өндіре алады. Кебан көлінің су сыйымдылығы – , ал көлдің су беті – , бірақ бұрын көлдің деңгейі одан да жоғары болғандығы хабарланды. Кебан көлінің теңіз деңгейінен салыстырмалы түрде биік орналасуы және жауын-шашын мөлшері көп аймақта орналасқандықтан, Сирия мен Ирактағы су қоймаларымен салыстырғанда жылдық булану деңгейі салыстырмалы түрде төмен, – құрайды. Бөгеттен тікелей жоғары орналасқан Евфрат өзенінен бөлек, көл Мурат және Карасу өзендерінің аңғарларының бір бөлігін де су басты, осы екі өзеннен Евфрат бастау алады. Бөгет бастапқыда суару үшін салынбаған болса да, 1999 жылы Кебан көлінен ауыл шаруашылығы жерлерінің – гектары суарылды.
The Keban Dam is a combined rockfill and concrete gravity hydroelectric dam operated by the State Hydraulic Works (DSİ). The dam is long and its crest is above the level of the river bed ( above sea level). Its eight water turbines are capable of producing 1,330 MW. The storage capacity of Lake Keban is and the surface area of the lake is , although the lake has reportedly reached higher levels in the past. Due to Lake Keban's relatively high elevation at above sea level and its location in an area with high precipitation, evaporation is relatively low at per year compared to reservoirs in Syria or Iraq. Apart from the Euphrates Valley directly upstream of the dam, the lake has also flooded parts of valleys of the Murat River and the Karasu, the two rivers from which the Euphrates emerges. Although the dam was not originally intended for irrigation, of agricultural land was irrigated from Lake Keban in 1999.