Кіріспе
Газ зауыты немесе газ үйі – жанғыш газ өндіруге арналған өнеркәсіптік орналасқан кешен. Дамыған елдерде табиғи газдың қолданылуына байланысты олардың көптегені қажетсіз болып қалды, алайда олар әлі де сақтау кеңістігі ретінде пайдаланылады.
Ертедегі газ зауыттары
Көмір газы 1790 жылдары шотландтық өнертапқыш Уильям Мердоктың жарық беруге арналған газы ретінде Ұлыбританияға енгізілді. Газ өндіретін алғашқы зауыттар көбінесе өзен немесе канал жанында орналастырылатын, осылайша көмірді баржамен тасымалдауға мүмкіндік болатын. Кейіннен тасымалдау теміржолға көшті, және көптеген газ станциялары өз локомотивтерімен ішкі теміржол жүйесіне ие болды. Алғашқы газ фабрикалары 1805 жылдан бастап Өнеркәсіптік революция кезеңіндегі зауыттар үшін жарық көзі ретінде, сондай-ақ газ қажет болатын өнеркәсіптік процестер үшін, ал 1845 жылдан бастап елдік үйлерде жарық беру мақсатында салынды. Шотландиядағы Кулзеан қамалында және Глостерширдегі Оулпенде газ станциялары әлі де сақталған.
Жабдық
Газ зауыты газ өндіру, тазарту және сақтау процестері үшін бірнеше бөлімге бөлінді.
Реторт үйі
Мұнда газ шығару үшін көмір қыздырылатын реторттар болған. Шикі газ сорғы арқылы алынып, конденсаторға жіберілетін. Ретортта қалған қалдық кокс еді. Көп жағдайда кокс реторттарды қыздыруға немесе түтінсіз отын ретінде сатылатын.
Конденсатор
Бұл суға толы жинақыш үстінде орналасқан ауамен салқындатылатын газ құбырларынан тұрды. Оның мақсаты газды салқындату арқылы одан шайырды конденсациялап шығару еді. Кейде конденсатор құбырлары қазандықтың өзіне ұқсас су резервуарында орналастырылатын, бірақ ауамен салқындатылатын нұсқамен бірдей принципте жұмыс істеді. Ал алынған шайыр арнайы шайыр ұңғымасы/цистернасында сақталды, ол сонымен қатар сұйықтарды сақтау үшін де пайдаланылды.
Ауа сыйымдылығы
Газды тазалаудан бұрын қысымын арттыру үшін иінтірек немесе сорғы қолданылды. Газ шығару құрылғылары қосымша компоненттер болып табылады және тазалау процесінің кез келген бөлігіне орналастырылуы мүмкін, бірақ көбінесе конденсаторлардан кейін және газ газ жинағышқа түсетін жерге орналастырылатын.
Скруббер
Газ көпіршіктер арқылы өткізілетін, сумен толтырылған герметикалық резервуар. Бұл аммиак пен аммоний қосылыстарын жойды. Аммиакты кетіруге көмектесу үшін суда әктас ерітілгені жиі кездеседі. Соңғы су амунитті ерітінді деп аталды. Басқа нұсқалары кокспен толтырылған мұнарадан тұратын, одан су тамшылап төгілетін құрылымдар болды.
Тазартқыш
Темір губкасы деп те аталатын бұл құрылғы газдан күкірттегін шығару үшін, оны ылғалды темір оксиді бар ағаш табалар арқылы өткізеді. Газ газ сақтағышқа жіберіледі, ал темір сульфиді күкірт алу үшін сатылады. Бұл процестен қалған қалдықтар көбінесе "көк билли" пайда болуына себеп болады, ол жердің ферроцианидпен ластануы, және бұл ескі газ зауыды қайта құруға тырысқанда қиындықтар тудырады.
Бензол зауыты
Көбінесе үлкен газ өндіру орындарында ғана қолданылатын бензол зауыты, газды ішке таратқан мұнайдан тұратын тік резервуарлардың бірнешеуінен құралған. Бензол зауытының мақсаты – газdan бензолды бөліп алу еді. Мұнайға еріген бензол, жеке сату үшін бумен бөліп алатын қондырғыдан өтетін болды.
Газ ұстаушы
Газ ұстағыш немесе газметр газды сақтауға және тарату құбырларындағы қысымды тұрақты ұстауға қолданылған резервуар болды. Газ ұстағыш көбінесе газдың көлеміне қарай жоғары көтеріліп, төмен түсетін, үлкен рама ішінде орналасқан, көлденең аударылған болаттан жасалған цилиндрлі бөліктен тұратын.
Қосалқы өнімдер
Газ өндірудің кокс, көмір шайыры, аммиак және күкірт сияқты қосалқы өнімдері көптеген қолданыстарға ие болды. Толығырақ ақпарат үшін көмір газына қараңыз.
Газдықтар халықтық мәдениетте
Газ станциялары жағымсыз иісімен ерекшеленетін және көбінесе ең кедей қалалық аймақтарда орналасқан. Газ станцияларының мәдени іздеріне Газ көшесі немесе Газ даңғылы деп аталатын көптеген көшелер, сондай-ақ 1934 жылғы Сент-Луис Кардиналз бейсбол командасы сияқты "Газ үйі тобы" деп белгіленген топтар мен бандалар жатады. 1946 жылғы "Газ үйі балалары" фильмі Нью-Йорктің Газ үйі ауданынан шыққан балалардың бір бандамен күресіп, екі жалғасын тудырды. Эван Макколлдың 1968 жылғы "Dirty Old Town" (оның туған қаласы Салфорд туралы) әні "Газ станциясының жанында сүйіктімімді таптым" (кейде "Газ құрылысының қабырғасында сүйіктіміммен кездестім") деп басталады.
Оңтүстік-батыс Англиядағы Бристоль Роверс футбол клубының жанкүйерлері Бристольдегі Иствиллдегі бастапқы алаңына жақын газ сақтағыштарының болуына байланысты "Газ бас" деп аталады. Бристоль Роверс ФК сондай-ақ "Газ" деп те танылады.
Темір жол газ станциясы
Көп жылдар бойы газ теміржол вагондарының ішін жарықтандыру үшін қолданылды. Жаңа Оңтүстік Уэльс мемлекеттік темір жолдары осы мақсатта өз мұнай газын өндірді, сондай-ақ теміржол станциялары мен оларға байланысты инфрақұрылымға желілік көмір газын жеткізді. Мұндай жұмыстар Макдональдтаун вагондар депосында, Ньюкасл, Батерст, Джунэ және Веррис Крик қалаларында құрылды. Бұл зауыттар 1884 жылы теміржолға өткен жекеменшік жеткізушінің жұмысын жалғастырды. Газ сонымен қатар газ өндіруші цехтардан ауылдық станцияларда орналасқан тұрақты резервуарларға, газбен жабдықталған арнайы вагондармен тасымалданды, онда вагондардың резервуарлары толтырылды. 1920-1930 жылдары ғимараттар мен вагондарды электр қуатына көшіру кеңінен таралғанда, теміржол газ зауыттары біртіндеп жабылды.
Газ зауыты Брисбен, Австралия
Австралияның Брисбен қаласындағы Газ фабрикасы Ньюстед 1863 жылдан бері өзен жағасындағы маңызды нысан болып табылады. 1890 жылға қарай, бұл зауыт Тоувонгтан Гамильтонға дейінгі Брисбен көшелерін газбен қамтамасыз етіп келді.
Дунедин газ зауытының мұражайы
Жаңа Зеландияның Оңтүстік Дунедин қаласында орналасқан Дунедин газ стансасы мұражайы, жұмыс істейтін қазандық үйі, жинау цехы және бес стационарлық бу машинасынан тұратын сақталған моторлық ғимараттан құралған. Сондай-ақ, тұрмыстық және өнеркәсіптік газ құралдарының көрмелері де бар.
Технополис (Гази)
Афина қаласында орналасқан Technopolis (Gazi) – газ өндіріс орны, көрме орталығына түрлендірілген.
Газ мұражайы, Лестер
Ұлыбританияның Лестер қаласындағы Газ мұражайын Ұлттық Газ мұражайы қоры басқарады.
Газ зауытының саябағы
Газ жұмыстары саябағы – Вашингтон штатының Сиэтл қаласындағы қоғамдық саябақ.
Варшава газ зауытының мұражайы
Варшава газ зауыты мұражайы – Польшаның Варшава қаласындағы мұражай.
Су және газ мұражайы
Museo dell'Acqua e del Gas) – Италияның Генуя қаласындағы мұражай. Ол 1972 жылға дейін көмір газы өндірілген итальяндық көп салалы IREN компаниясының өндірістік аймағында орналасқан. Fondazione AMGA басқаратын шағын мұражайда су және газ саласының тарихымен байланысты құнды өнеркәсіптік жәдігерлердің мол жинағы бар.
Хасданпаша газ зауыты
Хасанпаша газ зауыты – Түркияның Стамбул қаласында 1892 жылы салынған газ зауыты, 2021 жылы қайта жаңартылып мұражайға айналдырылды.