Кіріспе

Индиялық ғалым Кешуб Чандра Сен (; сондай-ақ Кешаб Чандр Сен деп те жазылады; 19 қараша 1838 – 8 қаңтар 1884) – христиан дінтануын индуизмнің философиялық негізіне енгізуге тырысқан индуист философ және әлеуметтік реформатор. Британдық Үндістанның Бенгал вице-президенттігінде индус отбасында туған ол 1857 жылы Брахмо Самаджының мүшесі болды, бірақ 1866 жылы Дебендранат Тагор басшылығында қалған (1905 жылы қайтыс болғанға дейін Брахмо Самаджын басқарған) Брахмо Самаджынан бөлініп, өзінің жеке «Бхаратваршия Брахмо Самаджын» құрды. 1878 жылы оның қызының кәмелетке толмаған кезінде жасалған некесіне байланысты ізбасарлары оны тастап кетті, бұл оның балалар некесіне қарсы күресінің шындықтан алыс екенін көрсетті. Өмірінің соңында ол Рамакришнаның ықпалына түсіп, христиандық, Вайшнав бхакти және басқа да индуист тәжірибелерінен шабыттанған синкретикалық «Жаңа Ереже» құрды.

Ерте өмір және білім

Кешуб Чандра Сен 1838 жылғы 19 қарашада Калькуттада (қазіргі Колката) бай бенгалдық Байдья отбасында дүниеге келді. Оның отбасы бастапқыда Гугли өзенінің жағасындағы Ғарифә ауылынан шыққан. Оның әкесі Рамкамал Сен (1783–1844) – белгілі сатиді қолдайтын индуист белсендісі және Рам Мохан Ройдың өмір бойы қарсыласы болды. Оның әкесі Пирри Мохан Сен оның он жасында қайтыс болды, ал Сенді оның ағасы тәрбиеледі. Бала кезінде ол бенгалдық Патшала бастауыш мектебіне қатысты, ал кейін 1845 жылы индуист колледжіне түсті.

Мансап

1855 жылы ол жұмысшылардың балалары үшін кешкі мектеп ашты, ол 1858 жылға дейін жұмыс істеді. 1855 жылы ол Unitarian пастыры Чарльз Далл мен христиан миссионері Джеймс Лонгқа жақын "Жақсылық бауырластығы" атты масондық ложаның хатшысы болды. Олар Сэнге сол жылы "Британдық-Үнді қауымдастығын" құруға да көмектесті. Осы шамада ол Брахмо-самадж идеяларына қызығушылық таныта бастады.

Брахмо Самадж

1857 жылы Сен тағы да кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді, бұл жолы Движендранат Тагордың жеке хатшысы ретінде және Брахмо Самаджға қосылды. 1859 жылы Сен Брахмо Самадж ұйымдастыру жұмысына белсенді түрде кірісті, ал 1862 жылы Хемендранат Тагор оны өзінің бір құдайына табыну үйінің (Ачарья) стипендиялық қызметкері етіп тағайындады. 1858 жылы Сен Кулутола үйінен шығып, Тагор әулетінің басшысы қатысқан кезде Тагорлардың Жорасанко үйіне паналады. 1862 жылы Сен Альберт колледжін құруға көмектесті және Калькутта Брахмо Самаджының апталық журналы – «Индиан Мирр» үшін мақалалар жазды, онда әлеуметтік және рухани мәселелер талқыланды. 1863 жылы ол «Брахма қоғамының әділдігі» атты еңбегін жазды. Ол христиан дінін қатаң сынады және елді аралап, Брахмо Самадж индуизм дінін ежелгі индуистік көздерді және Ведалардың құқықтық мәртебесін пайдалану арқылы қайта жаңғыртуға бағытталғандығын насихаттады. Алайда, 1865 жылға қарай Сен индустар қоғамына жаңа өмір тек христиан ілімі арқылы келтіріле алатынына көз жеткізді. 1865 жылдың қараша айында ол Брахма Самадждан «негізін қалаушы Дебендранат Тагормен ашық пікір келіспеушілікке» байланысты, Брахмоизмдегі христиандық тәжірибелерге байланысты шығарылды. Ал келесі жылы (1866) унитарий дін қызметкері Чарльз Даллдың ынталандыруымен ол тағы бір жаңа ұйымға – Бхарат Баршия Брахмо Самаджға хатшы ретінде қосылды (президенті – «Құдай»). Тагордың Брахмо Самаджы Сеннің христиандық ілімінен тез тазаланып, оны Сеннің өзінің атаулы нұсқасынан ажырату үшін «Ади Брахмо Самадж» деп атауға шақырды.

Христиандық

1866 жылы Сен «Иса Мәсіх, Еуропа және Азия» тақырыбында сөз сөйлегенде, «Индия Мәсіхке ғана арналады, Ол қазірдің өзінде осы жерді аралап жүр» деп мәлімдеді, бұл оның христиандықты қабылдауға азыр екендігі туралы күдік тудырды. Профессор Оман былай деп жазады: «Кешуб аналық Қоғамнан бөлінгеннен бастап, өзінің жазбалары мен қоғамдық лекциялары арқылы Вице-король сэр Джон Лоуренстің қолдауын алды, ол туған ел реформаторының жұмысына қызығушылық танытты, әсіресе Кешуб Мәсіх туралы ашық айтқанда, оның сенімін ашық жарияламауы болмаса, христиан екендігіне сенуге негіз болатын сөздер айтқандай болды». Бұл оған назар аударды, сондықтан 1870 жылы ол Англияға сапар шегіп, алты ай бойы сонда қалды. Англиядағы қабылдау оны көңілі тоймады, ол көп уақыт өткен соң Макс Мюллерге жазған хатында мұны айтты.

Әміршіге деген сүйіспеншілік

1870 жылы Кешуб өзінің шіркеуіне «Егеменге деген махаббат» деген жаңа ілімді енгізді. Христиан дінін үндістер үйрене алатын үлгілі дәстүр ретінде қарастырып, Кешуб Үндістандағы британдық үстемдіктің үнді халқы үшін құдайлық мақсатқа қызмет ететініне көз жеткізді. 1870 жылы патшайыммен өткен тарихи кездесуінде ол британдық билікке деген жағымды көзқарасын білдірді, бұл оған тыңдаушылардың ризашылығын әкелді. Бұл теологиялық тұғырым Үндістанның ұлтшылдығына қарсы болды (содан кейін Хемендранат Тагордың жаңа ілімі бойынша Брахмолар «Брахмолық принциптерді басқарумен қатар ұстану, бірақ Брахмолық принциптерге қайшы келетін басқаруға қарсы тұру» доктринасын ұсынды). Бұл Кешубті өз елінде ауыр сынға ұшыратты. 1868 жылы Кешуб өзінің жаңа шіркеуінің, «Жаңа Диспансацияның ғимаратының» іргетасын салды.

Үндістанның Брахмо Самаджының ішіндегі қайшылық

1872 жылы Арнайы неке заңының қабылдануы Брахмолар арасында зор наразылық тудырды, себебі Сен Махариши Дебендранатх құрастырған және мәңгі Тагордың Ади Брахмо Самаджымен байланысты Брахмо Дхармасымен үзіліс жасады. "Үндістанның Брахмо Самаджы" ішіндегі "Брахмо Самадж" партиясының ықпалды бөлігі, әсіресе әйелдердің білімі мен жағдайының жақсартуы мәселелерінде Кешубтен гөрі прогрессивті көзқарастарға ие болды және енді олар діни мәртебесіз қалғанын ашық айтты, көшбасшылары сияқты Мәсіхке жүгінуден басқа, бұл оларға ұнамайтын немесе Брамо Дхармасына ұятпен оралудан басқа амал қалмады. 1873 жылы Сен осы топқа келесі сөзімен қарсы шықты: Құдайдың рухы Үндістанды қайда жетелеуде? Брахмо Самаджға қарай ба? Мен жоқ деймін. Бізді алға жетелеген қасиетті шіркеуінен бас тарту – соқыр сенімсіздік. Үндістанның Аспан Корольдығына қарай бет бұрып бара жатыр екенін жоққа шығара алмайсыз. Бірақ қазіргі Брахмо Самадж – Құдайдың қасиетті шіркеуі емес, себебі ол Аспан Корольдығына ешқандай ұқсамайды. Расында, осы Брахмо Самадж – Құдайдың шіркеуінің әжуалық пародиязы.

Анет Акройд және әйелдер эмансипациясы туралы дау

1875 жылы Сен 1872 жылғы қазан айында Үндістанға келген көрнекті феминист және әлеуметтік реформатор Аннет Акройдпен қатысты қоғамдық дауға тартылды. Акройд Сэнмен болған әңгімелерінен қатты ойынға түсіп, Англияда әйелдер білімінің жақтаушысы болған Сэннің өз Отаны Үндістанда әйелдердің санасынан білімді жасыруға тырысатын дәстүрлі индуист екенін сезінді. Бұл дау жергілікті баспасөзге тарап, Бетуна мектебіне де әсер етті. Акройд Сэннің Біжой Кришна Госвами, Агхор Натх Гупта және Гур Говинда Рей сияқты жақтастарына да наразылық білдірді, олар білім беруде дәстүрлі индуист көзқарасын ұстанатындықтан, Британдық Үндістанда әйелдердің білім алуына қарсы тұрды. Сен мырза әйелдердің университет біліміне, тіпті жалпы жоғары біліміне де қарсы болды. Мысалы, математика, философия және ғылым сияқты пәндерді оқытуға қарсылық көрсетті, ал прогрессивті топ өз қыздары мен қарындастарына жалпы жоғары білім деп есептелетін білім беруді қалады. Олардың университет біліміне қарсылығы болған жоқ және ерлер мен әйелдердің білімі арасында үлкен айырмашылық жасауға бейім емес еді. Осы екі түбегейлі әр түрлі ойлау мектебі арасында келісімге келу мүмкін болмады. Сондықтан, радикалдық топ өздерінің жеке әйелдер мектебін ашуға кірісті, оны өздерінің партиясына жататын ересек қыздардың білімі үшін «Хинду Махила Видялая» деп атады. Олар мисс Акройдтың, кейіннен миссис Бевериджтің басшылығымен осы мектептің жұмысын табысты жүргізгендері көпшіліктің назарын аударды және үкімет шенеуніктері тарапынан жоғары бағаланды. Бұл мектеп көп жылдар бойы үлкен жетістіктерге жетті, кейіннен «Банга Махила Видялая» деген атпен жұмыс істеді және ақырында әйелдерге арналған Бетуна колледжімен біріктірілді, оған өзінің ең талантты студенттерін ұсынды.

Рамакришнаның ықпалы

1876 жылы сол кезде танылмаған Рамакришна Параманса Сенді іздеп келді және оны алғаш рет Садхан-Кананда кездестірді. Рамакришнаның кедей, қатал, конвенцияға бағынбаған сыртқы келбеті, Рамакришнаға жақындаған Дебендранат Тагор сияқты басқа да Брахмо қайраткерлерін қайтарған болатын; тіпті Сен де бастапқыда Рамакришнаның мистицизміне қызығушылық танытпады және оған жаушыл қарым-қатынас жасады. Рамакришна Сенді өзінің ілімімен емес, Кешуб Сеннің шынайы әулие деп таныған мінез-құлқымен баурап алды. Рамакришна оны кездестірген кезде Кешуб христиан дінін қабылдаған және Брахмо-самаждан бөлінген еді. Бұрын Кешуб отбасының пұтқа табынуын қабылдамаған, бірақ Рамакришнаның ықпалына түскеннен кейін индуизмнің көпқұдайлығын қайта қабылдап, Рамакришнаның «Құдайға ана ретінде табыну», «Барлық діндер – рас» қағидаларына негізделген «Жаңа Ереже» (Нава Видхан) діни қозғалысын құрды. Оның пұтқа табынуын қабылдауы өз ұйымында фракциялардың пайда болуына әкелді. Сондай-ақ, ол бірнеше жыл бойы «Жаңа Ереже» журналында Рамакришнаның ілімдерін жариялады, бұл Рамакришнаны кең аудиторияның, әсіресе Бхадралоктардың және Үндістанда тұратын еуропалықтардың назарына жеткізуге септігін тигізді. Рамакришна да Кешубке зор құрмет көрсетті. Өліміне аз уақыт қалғанда ол оның туралы: «Бағбан әдемі розалар алу үшін роза ағашын ауыстыруы керек» деді.

Дүниежүзілік дін

Сеннің басты мақсаты – жалпыға ортақ дін немесе сенім жүйесі болды. Сен Набо Бидхан, яки «Жаңа Диспансеция» деп аталатын спиритизмнің синкретикалық мектебін құрды, ол христиандық пен батыс рухани дәстүрінің ең жақсы қағидаларын индуизммен біріктіруді көздеді. Оның қарсыластары Раммохан Рой (Д.Н. Фаркухар және басқа да ғалымдардың айтуынша) бекіткен брахмоизмнің қағидаларын ол мүлдем қабылдамағанын сезінді. 1881 жылдың қаңтарында «Жаңа Диспансеция» 23 қазандағы «Санди Миррор» газетінде ресми түрде жарияланды:

Біздің позициямыз – шындықтарды барлық діндерде табу емес, әлемдегі барлық қалыптасқан діндердің шын екендігі. Бұл екі тұжырым арасында зор айырмашылық бар. «Жаңа Диспансецияның» мақсаты – діндер мен аяндарды үйлестіру, әрбір жеке діннің шындығын орнату және осы ерекшеліктердің негізінде жалпы және салтанатты ұғымның ең кең және толық индукциясын құру. Сен индуизм мен христиандықтан бірқатар рәсімдерді қабылдады, Құдайды «Ана» деп атады, хома құрбандығы мен «арати» рәсімін (жарықтарды шашу) Брахманың рәсімдеріне енгізді. Ол Дурга Пуджадан рухани күш алды және дәстүрлі индуистік дұғаларды еске түсіретін ғибадаттың басқа түрлерімен бірге, Құдайдың 108 есімін қамтитын мадақтау гимнін жазды.

Осы Садхаран Брахмо Самадж жариялағаннан кейін 1881 жылы Брахмо Конференциясы Ұйымы құрылды, оның мақсаты – Кешуб Сен мен оның Набо Бидхан қозғалысын «брахмоға қарсы» деп әйгілеу және оны әртүрлі платформаларда жария ету болды.

Читтаранжан Дас Сеннің жалпыға ортақ дін құруға жасаған тырабын түсіндірді. 1917 жылы сөйлеген сөзінде ол былай деді:
Оның (Кешуб Чундер Сеннің) өміріндегі алғашқы діні, мүмкін, біршама абстрактілі болған. Бірақ оның дамыған діні, «Нававидхан» деп аталатыны, барлық діндердің нақты символдарына толы. Әрбір индуист осы универсализмнің жатқандағы бірлігін сезінеді. Вайшнавтардың, шакталардың және басқа да секталардың құлшылық өлеңдерін оқысаңыз, олардың осы сипаты бірдей екенін көресіз. Кешуб Чундер Сеннің өмірі мен еңбегі де осы универсализмге ұмтылудың әртүрлі әрекеттерін көрсетеді. Нәтиже қанағаттанарлық болар-болмасы маңызды емес. Мен нәтижеге қарай баға беруден бас тартамын. Мен осы тырабыстың даңқына қуанамын.

Жеке өмір

Кешуб Чандра Сен Жагонмохини Сенге үйленген. Олардың он баласы болды: бес ұлы – Каруна Чандра Сен, Нирмал Чандра Сен, Прафулла Чандра Сен, Сарал Чандра Сен және доктор Суброто Сен; және бес қызы – Сунити Деви (Куч-Бихар махаранисі), Сабитри Деви, Сухару Деви (Маюрбхандж махаранисі), Моника Деви және Сужата Деви. Сарал Сеннің қыздары, классикалық әнші Наина Деви (1917–1993) және актриса және биші Садхана Бос (1914–1973) оның немере қыздары болды. Оның немерелерінің бірі, Эрролл Чандр Сен (1899–1941) Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік ұшу корпусында және Корольдік әуе күшінде қызмет еткен, алғашқы үнді авиаторы болды. Оның басқа немерелері – крикетші ханзада Хитендра Нараян, Махараджа Джитендра Нараян, Махараджа Раджендра Нараян және ханзада Виктор Нитиендра Нараян. Джитендра Нараянның балалары, Махарани Гайатри Деви, Махаража Жағадипендра Нараян, Индраджитендра Нараян, Ила Деви және Менака Деви оның шөберелері болды. Сен Рабиндранат Тагордың досы болған.