Кіріспе

Александр Кальдердің "Таулар мен Бұлттар" мүсіні – АҚШ Сенатының кеңсе ғимаратында орналасқан Александр Кальдердің туындысы.

Өмірбаян

Харт Сенаты кеңсе ғимараты 1982 жылы алғаш пайдалануға берілді және Мичиган сенаторы Филип А. Харттың құрметіне аталды. Бұрынғы ғимараттардан өзгеше, Харт ғимараты заманауи, энергияны үнемдейтін дизайнымен ерекшеленді, ол қызметкерлер санының өсуіне және түрлі технологиялық жаңалықтарды қабылдауға мүмкіндік берді. Ғимараттың орталық бөлігі – 90 фут (27 метр) биіктігі бар, асимметриялық атриум, оның шыны терезесі дәліздер мен кеңселерді жарықпен толықтырады. Ғимарат салынып жатқанда, кураторлар тобы әлеуетті мүсіншілерді анықтау және атриумды көркейту үшін заманауи туынды тапсыру шарттарын белгілеуге міндеттелді. Александр Кальдер және тағы төрт суретші ұсыныс беруге шақырылды. Кальдерге 1975 жылдың 29 шілдесінде, 77 жасқа толғаннан кейін оның өкілі Клаус Перлс арқылы жүгінілді. "Таулар мен бұлттар" эскизі мен моделі қараша айына дейін ұсынылды, ал 1976 жылдың сәуірінде Кальдердің жаңашыл дизайны мақұлданды.

Құрылыс және кідіртулер

1976 жылғы 10 қарашада Кальдер "Таулар мен бұлттар" макетін – өзінің металлдан жасалған моделін Вашингтон қаласына әкеліп, АҚШ Капитолийінің сәулетшісіне көрсетіп, туындының орналасуын бекітті. Екі бұлтқа шағын түзетулер енгізгеннен кейін, ол атриум моделінде орналасқан макетке қанағаттанды. Бұл оның соңғы сапары болды: Кальдер сол түні Нью-Йоркке оралғаннан кейін жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның қазасына қарамастан, макеттің мақұлдануы және туындының орналасуы толық көлемдегі мүсіннің жасалуына жол ашты. Бірақ 1979 жылы Харт ғимаратының құрылысына кеткен қымбат қаражаттан мүсінге бөлінген мемлекеттік қаржы жойылғанда, жұмыс тоқтап, кейінге шегерілді. 1982 жылы сенатор Николас Ф. Брейди қаржылық көмек көрсетті, ол Кальдер мүсінінің "дұрыс уақытта, дұрыс жерде, дұрыс туынды" екеніне сенді. Нью-Джерси штатының сегіз айлық сенаторы Брейди, сайлау арқылы ізбасар тағайындалғанша, бос қызметке тағайындалды. Ол кеткен кезде Сенатқа сыйлық жасағысы келді және қажетті қаражатты жинауға уәде берді. Брейди өнер коллекционері және меценат Пол Меллонмен және бұрынғы Қаржы министрі К. Дуглас Диллонмен бірлесіп, Капитолий өнер қоры құрды, ол осы міндетті орындады. Кальдер мүсіні 1986 жылы Харт ғимаратының атриумына орнатылды. 2014 жылы бұлттар қауіпсіздік сараптамасы үшін төмендетілді және қайтадан орнатылмады. Капитолийдің сәулетшісі өз веб-сайтында былай түсіндіреді: «Структуралық қауіпсіздік талдауынан кейін бұлттар маңызды құрылымдық кемшіліктерге байланысты қайта орнатуға қауіпсіз емес деп табылғандықтан, Капитолийдің сәулетшісі, Кальдер қорымен консультацияда, бұлттарды суретшінің бастапқы ойынша қайта жасауды ең дұрыс шешім деп санайды».

Сыртқы келбеті

Атриумның ішкі кеңістігі есіктер, терезелер, балкон және баспалдақтардың күрделі фонымен ерекшеленеді, ал төбесі күмбезді конструкциямен жабылған. Сондықтан Кальдер мүсіннің дизайнында қарапайымдылықты сақтауға ерекше мән берді. Сол сияқты, кеңістіктің басым бөлігін құрайтын жылтыратылған ақ мраморға қарамастан, ол мүсіннің барлық бөлігін матовый қара түспен бояуға шешім қабылдады. Таулар – тұрақты құрылым – төрт жалпақ, тік бұрышты болат пластинадан тұрады, олардың арасында бес тау шыңы және екі арка тәрізді тіреуіш бар, бірі екіншісінен бөлінеді. Бұлттар – қозғалмалы бөлік – төрт қабаттасқан, иісті алюминий пластиналарынан жасалған. Оларды қозғалту үшін ауа көзі болмағандықтан, компьютермен басқарылатын мотор қолданылады, ол кездейсоқ үлгілерді тудырады. Орнатылғаннан кейін көп ұзамай, негізгі подшипник конструкциясының ақаулығы мотормен байланысты біліктің бұлттарды айналдыруын тоқтатты. 2001 жылдың қазан айында Сенат басшысы жүйелі тексеруден кейін, жаңа подшипник жүйесін қайта жобалау және жасау үшін келісімшарт жасады, бұл бұлттарды қайтадан қозғалуға мүмкіндік береді. Таулар мен бұлттардың орналасуы мүсінді ғимараттың жалпы, иррегуляр пішіндес қоғамдық кеңістігінің бір бөлігіне айналдырды, тек шығыс атриумның бөлігі емес. Кальдердің оны дұрыс орналастыруы осы туындының үлкен жетістігіне әкелді. Атриумға ғимараттың шығыс есіктерінен тікелей кіруге болады. Төменгі дәлізден өтетін адам таулардың қара болат жақтарының бір бөлігін, дерлік тегіс бет ретінде көреді. Күрделі композицияның толық көрінісі тек дәліз бен атриумның қосылыс нүктесіне жеткенде ғана ашылады. Кенеттен атриумның биіктігі мен мүсін көрерменді таң қалдырады. Егер бұл алып мүсін атриумның ортасында орналасқан болса, ол қысым немесе шектелу сезімін тудыруы мүмкін еді. Бірақ Кальдер тұрақты құрылымның ең жақын бөлігін атриумның шығыс қабырғасынан шамамен 12 метр қашықтықта орналастырды, бұл көрермендерге туындыны толық көруге қажетті кеңістік пен қашықтықты қамтамасыз етті. Мүсін ғимараттың бойымен созылатын үлкен солтүстік-оңтүстік дәлізбен де байланысады (атриум биіктігімен тең). Көптеген келушілер мүсінді осы дәлізден бірінші рет көреді. Олар солтүстік немесе оңтүстік есіктерге кіргенде, таулардың арка тәрізді тіреуіштері атриумнан дәлізке қарай созылғанда немесе бұлттардың бірі дәліздің кеңістігіне кіргенде немесе шыққанда оны бірден байқай алады. Таулар мен бұлттарға оңтүстік кіреберісінен жақындағанда басқаша әсер қалдырады; бастапқыда көз көрісіне тек екі тау шыңы түседі, ал ең биігі төменгі бұлт пішінімен бірігіп немесе жанасқандай көрінеді. Осы бұрыштан қарағанда, тау-бұлт бірлігі ерекше көзге түседі. Мүмкін, ең қанағаттандырарлық көрініс солтүстіктен ашылады. Мүсін екі немесе үш шыңы, тіреуіштері және таулардың алдында жүзіп тұрғандай көрінетін бұлттары бар ашық, жақсы түсінілетін композиция ұсынады. Таудың бір жағынан үлкен тесік ойылып жасалған, бұл осы бұрыштан қарағанда, тұрақты құрылымнан қажетті демалыс сыйлайды. Арка тәрізді тіреуіштер ұшқыш тіректерді еске түсіреді және олар сияқты, қолдауды да, эстетикалық ләззатты да ұсынады. Кальдердің таулары орналасқан атриумның қабырғаларында көптеген деңгейлерде балкон, терезелер және жаяу жолдар бар. Осылайша, тауларға белгілі бір мағынада көтерілуге болады, ал көтерілудің әр сатысы таулар мен бұлттар туралы әртүрлі көзқарастарды, тіпті әртүрлі түсініктерді ұсынады. Нақты тауға шығу сияқты, алыстағы бұлттар көтерілу барысында бірте-бірте үлкейіп, соңында көтерілген адам олардың үстінде тұрады. Кальдер өзінің ерте жылдары циркімен танымал болды, онда оның ойыншылдығы мен өнертабылдығы ойыншық мүсіндерде көрініс тапты. Кейінгі жылдары оның мүсіндері сәулет өнерінің монументалдығына ұмтылғандай көрінді. Өмір бойы ол балық, кит, тарихқа дейінгі жануарлар, құстар және жұлдыздар шоқжұлдыздарының мүсіндерін жасады. Таулар мен бұлттар – оның элементтік тақырыптарды білдіретін соңғы, күшті туындысы, кеңістікті өзгертетін өнертабыс.

Басқа ақпарат

Тұрақты элементтер Коннектикут штатының Уотербери қаласындағы Сегре темір зауытымен жасалды, ол Кальдердің көптеген ірі сыртқы туындыларының құрылысына жауапты болды.