Кіріспе

Антони Гормлидің Солтүстік Англиядағы мүсіні – «Солтүстік періштесі». Бұл Антони Гормлидің заманауи мүсіні, ол Англияның Тайн және Уэр графтығындағы Гейтсхед қаласында орналасқан. 1998 жылы аяқталған бұл мүсін әлемдегі ең үлкен періште мүсіні деп саналады және A1 және A167 тас жолдарына, сондай-ақ Шығыс жағалау магистральдық темір жолына жақын орналасқандықтан, жыл сайын шамамен 33 миллион адам көреді. «Ангел» мүсінінің дизайны, Гормлидің көптеген туындылары сияқты, оның өзінің денесінен жасалған. COR TEN ауа райына төзімді болаттан жасалғандықтан, мүсін ерекше қызыл-қоңыр, тотыққан түске ие. Оның қанаттарының ені 64 метрге жетеді, бұл Боинг 757 ұшағынан да үлкен. Денесі мен қанаттарындағы тік қабырғалар сыртқы қаңқа қызметін атқарады, желдің күшін мүсіннің негізіне бағыттайды, осылайша сағатына 177 шақырымнан астам жылдамдықпен соғатын желге төтеп беруге мүмкіндік береді. Мүсінді Гейтсхед кеңесі тапсырыс беріп, Гормлиді мүсінші ретінде шақырды. Басында тартынғанмен, Гормли мүсінге арналған жерді көріп, оның әсемдігіне тәнті болғаннан кейін жобаға келісті. Бұл жер – Тайн және Уэр төмендіктерінің ерекше ландшафтымен көрінетін бұрынғы көмір шахтасы. 208 тонналық мүсінді жасау және құрастыру жұмысын Hartlepool Steel Fabrications компаниясы жүзеге асырды. 1998 жылдың 14 ақпанында «Ангел» түнде орнату орнына жеткізіліп, келесі күні таңертең орнатылды. Жоба жобалау және құрылыс кезінде қарсылыққа ұшырады, бірақ қазір ол қоғамдық өнердің көрнекті үлгісі және Гейтсхед пен Солтүстік-Шығыс аймағының символы ретінде кеңінен танылды.

Тарих

Солтүстік періштесі салынғанға дейін, оңтүстіктен келген саяхатшылардың Тайнсайдқа келгенін білдіретін ең маңызды нысандар – Тин өзенінен өтетін көпірлер болды. 1990 жылы Гейтсхед кеңесі алғаш рет А1 және А167 тас жолдарының қиылысының жанында орналасқан Гейтсхед пен Тайнсайдқа оңтүстік бағытынан жаңа белгі ретінде қызмет ететін мүсінді ойластырды. 1989 жылдан 2000 жылға дейін Гейтсхед кеңесінің өнер жөніндегі директорының орынбасары болған Майк Уайт, Солтүстік періштесінің «қаламыздың нышаны және қорғаушысы болатын мыңжылдық бейне» ретінде әрекет етуі көзделгенін айтты. Мүсінді тапсыру және жеткізу процесін Гейтсхед кеңесінің қоғамдық орындардағы өнер жөніндегі тобы, кітапханалар мен өнер, жоспарлау және инженерлік бөлімдері, сондай-ақ 1990 жылдан 2002 жылға дейін болған Өнер кеңесінің аймақтық бөлімшесі – Солтүстік өнер басқарды. Кеңес суретшіні іріктеу және бастапқы жобаны дайындау үшін Солтүстік өнерден 45 000 фунт стерлинг көлемінде қаржы сұрады. Бұл кеңес жоспарлаған ең ірі қоғамдық өнер жобасы болғанымен, Гейтсхедте бұрыннан бірнеше жаңару жобалары жүргізілген еді. 1980 жылдары Гейтсхед халықаралық стадионы мен Метроцентрдің құрылысы қалалық жаңғыруда маңызды қадам болды, ал 1990 жылы Гейтсхед ұлттық бақ фестивалі мен Риверсайд мүсін паркі ауданның өнер саясатының қалыптасуын білдірді. 1990 жылдары Балтық заманауи өнер орталығы мен Гейтсхед мыңжылдық көпірі сияқты басқа да аймақтық трансформация жобалары да қолға алынды. Кеңестің қоғамдық орындардағы өнер тобы жаңа мүсінді салу үшін суретшілердің тізімін анықтау үшін үш рет отырыс өткізді. Олар Антони Гормлидің 1989 жылы бастаған «Періштеге қатысты деректер» атты құрылымдар сериясынан шабыт алды. Екі жыл іздегеннен кейін Гормли таңдалды. Алғашында ол «айналма жолдарға арналған өнер жасамаймын» деп мәлімдегенімен, мүсіннің орналасатын жерін көргеннен кейін шабыттанды, оны «мегалиттік зиратпен» салыстырды. Мүсін салуға рұқсат 1995 жылы алынды, ал Гейтсхед кеңесі 800 000 фунт стерлинг қаржыландыру алды. Оның 584 000 фунт стерлингі Англияның өнер кеңесінен, 150 000 фунт стерлингі Еуропалық аймақтық даму қорынан, 45 000 фунт стерлингі Солтүстік өнерден, сондай-ақ жеке демеушілерден түсті. Мүсінге деген қызығушылық 1996 жылы жалғасты, ол кезде Періштенің 1:20 масштабты макеті Шипли галереясында қойылды, ал Солтүстік өнер Ұлыбританияның Көркемөнер жылы фестивалінде жеңіске жетті. Аймақтағы 30 мектеп пен 1400 баламен екі жылдық білім беру шаралары өткізілді, олар Періштенің өздерінің кіші масштабты нұсқаларын жасады, олар кейін Гейтсхед пен Сандерлендтің айналасындағы орындарда қойылды.

Дизайн

"Ангел" Гормлидің көптеген басқа туындылары сияқты, оның өзінің денесінен жасалған қалыпқа негізделген. Бұл болаттан жасалған мүсіннің салмағы 208 тонна, ал биіктігі – , қанаттарының ені – . Оның түсі тотыққан, қызыл қоңыр, себебі ол COR TEN ауа райына төзімді болаттан жасалған, ол ерекше болғанымен, айналағы ортамен күрт контраст жасамайды. Осы түс Гормлиді шабыттандырып, мүсінді бастапқыда "Солтүстік темір періштесі" деп атауға ниеттенген. Қанаттары 3,5 градусқа алға қарай бұрылған, Гормлидің сөзіне сүйенсек, "құшақтау сезімін" тудыру үшін. Олар пішін жағынан реттелген және симметриялы, бұл асимметриялық денеге қарсы қояды. "Ангелдің" салмағы 208 тоннаны құрайды, бірақ басқа мүсіндер де – Аниш Капурдың "Арселор Миттал Орбитасы" сияқты – осы атаққа таласады.

Орналасқан жері

Мүсін Леймсли ауданындағы Лоу-Эйттон төбесінде орналасқан, A1 және A167 тас жолдарына, сондай-ақ Шығыс жағалау магистральдық темір жолына қарап тұр. Ол Tyne and Wear Lowlands National Character Area ұлттық сипаттамалық аймағының ішінде жатыр, онда қалалық аймақтар мен кең далалар кездеседі. Аймақтың жер бедері де әртүрлі. "Ангел" Team Valley жанындағы ландшафттың биік орналасқан жерлерінің бірінде тұр, бұл мүсінді шақырымдар қашықтықтан көруге мүмкіндік береді. "Ангелге" арналған жобалау тапсырмасында белгіленген орны "4 шақырымға дейінгі қашықтықта, 100 градус бұрылыспен көріністерді қамтитын және Дурхэм соборы сияқты нысандарды көруге болатын көрнекті көріністерге ие" деп сипатталған. Мүсін бұрын 1720 жылдан 1960 жылға дейін қолданылған бұрынғы Team Colliery шахтасының шұңқыр ванналары орналасқан жерге салынған. Шахтаның қалдықтары алынып тасталды, ал жер төбеге үйіліп, қазір "Ангел" тұрған жерге айналды. Гормли осы тарихи байланыс туралы былай деді: "Осы жердің астында болған кен өндіруді еске алғанда, поэтикалық мән бар. Адамдар қараңғыда, жер астында жұмыс істеді. Енді жарықта осы өнеркәсіптің мерекесі тойланып жатыр". Мүсін оңтүстікке қарап тұр, солтүстікке қарай Гейтсхедке және Тайнсайдке бет алған көліктерге қарап. Тарихи тұрғыдан алғанда, жақын жердегі аңғар оңтүстіктен Тайн-энд-Уэрге ыңғайлы өтуге мүмкіндік берген. Уақыт өте келе бұл жолдар қазіргі заманғы тас жолдарға айналды. Басты тас жол мен темір жолға жақын орналасқандықтан, жыл сайын 33 миллион адам "Ангелді" көреді, оның ішінде күн сайын өтетін 90 000 көліктің жолаушылары да бар. Мүсінді жақын маңдағы тұрғын үйлер мен коммерциялық аймақтардан да көруге болады. "Ангелге" A167 тас жолы арқылы көлікпен жетуге болады, ал жақын жердегі автотұрақ адамдарға тоқтап, мүсінді жақыннан тамашалауға мүмкіндік береді. Оған сондай-ақ бірнеше жаяу жолдары арқылы да жетуге болады. Мүсінге қол жетімділік, оның үстінде отыру және оған тиісу мүмкіндігі ұсынылады. Оның шығыс және батыс жақтарында орманды алқаптар орналасқан, ол "Ангелдің" пайда болғаннан бері кеңірек тарады. 1998 жылдан бері ағаштардың өсуіне байланысты мүсіннің сыртқы түрі ашық емес, жабық болып көрінеді. Ағаштар A1 тас жолының бойында, бұрынғы Great North Forest жобасының аясында әдейі отырғызылды, ал "Ангелге" арналған бастапқы тапсырмада мүсін ақырында орманды аймақта орналасатыны айтылған. Солтүстікке қарай басып бара жатқанда, "Ангелдің" алғашқы көрінісі ағаштармен жасырылған. Батыс жағында орналасқан Шығыс жағалау магистралімен келе жатқан пойыз жолаушылары мүсінді көре алады.

Құрылыс және монтаждау

Жоба бойынша жұмыстар 1994 жылы басталды. Бәйгелі тендерден кейін «Ангелді» жасау үшін Hartlepool Steel Fabrications Ltd компаниясы таңдалды. Құрылыс «Хартлпул Эрекшнс Групп» деген атпен аталатын цехта жүргізілді, Гормли өндіріс барысында апта сайын оны тексеріп тұрды. Мүсін үш бөліктен құралды: салмағы бар дене және салмағы бар екі қанат. Мүсіннің негізін құрайтын бетон қоймасы 70 фут (21 метр) тереңдіктегі тасқа бекітілді. Сонымен қатар, мүсіннің астындағы ескі шахталарға 100 тонна цемент құйылып, нығайту жұмыстары жүргізілді. Ертесі күні таңертең «Ангел» орналастырылды. Бірінші қанат сағат 11-де, ал екіншісі сағат 16:00-де денеге бекітілді. Орнатудың тамаша көрінісіне мыңдаған адам мен 20-дан астам телеарна өкілдері жиналды. Ангелдің жанындағы тақтада Гормлидің сөзі жазылған: «Бұл төбедегі орын маңызды және мегалиттік үйіндідей сезім береді. Осы орынның астында болған кен жұмыстарын еске алғанда, поэтикалық мән пайда болады. Адамдар қараңғыда, жер астында жұмыс істеді. Мен үшін Ангелдің жерге бекітілуі маңызды – бұл ангелдің ұғымына толық қарсы, олар әуеде қалықтайды. Оның сырлы аурасы бар. Адам сөзбен жеткізе алмайтын нәрсені жасау үшін нәрселер жасайды».

Көркемдік мәні мен символикасы

Солтүстік Англия азаматтық қорының «Солтүстік періштесінің» маңыздылығына арналған зерттеуі, мүсіннің Ұлыбританиядағы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қоғамдық өнердің «ең көрнекті туындысы» болуы мүмкін екенін, сондай-ақ ол «Ұлыбританиядағы ең танымал және оңай танылатын қоғамдық өнер туындысы» болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл британдық мүсін өнеріндегі гигантизмнің алғашқы маңызды мысалы ретінде де сипатталды. «Солтүстік періштесі» соғыстан кейінгі басқа өнерден айырмашылығы, бейнелі болғандықтан, абстрактілі нысандар емес, адам денесін нақты бейнелейді. Адамға ұқсас бұл бейнелеу, періште ешбір жеке тұлғаны немесе халықты еске алмайтындықтан, көрермендерге мүсінге өздерінің жеке мағынасын оңай қосуға мүмкіндік берді. Мұндай символизмдерге мыңжылдықпен байланысты оптимизм, періште тұрған жердің астында жұмыс істеген шахтерлермен тарихи байланыс, сондай-ақ жеке немесе діни тәжірибелер кіреді. Антони Гормлидің көптеген мүсіндері сияқты, «Солтүстік періштесі» де өнер, саясат, қоршаған орта және қоғам арасындағы қарым-қатынас туралы сұрақтар тудырады. Гормли мүсін үшін періштені бейнелеуді таңдау себебін түсіндірді, бұл бейненің көп қырлы екенін айтты: ол осы жердің өнеркәсіптік тарихын еске түсіреді, себебі періштенің астында ғасырлар бойы шахтерлер жұмыс істеген тоқтап қалған карьер орналасқан; болашаққа сілтеме ретінде, индустриалдық дәуірден ақпараттық дәуірге өтуді бейнелейді; және адамның үміттері мен қорқыныштарының ортақ символы ретінде. Кейбір сыншылар «Солтүстік періштесін» фашистік немесе коммунистік монументализммен салыстырды, тіпті The Gateshead Post газеті 1930 жылдарғы нацистік мүсінмен салыстыру жасады. 2021 жылы жол кеңейту жобасының мүсіннің орналасқан жеріне зиян келтіруі мүмкін деген алаңдаушылық The Twentieth Century Society ұйымын құрылыстың мәдени ескерткіш ретінде тізімге енгізуге итерді. Алайда, Historic England, Англияның ұлттық мұра тізіміне жауапты орган, бұл өтінішті қабылдамады, өйткені құрылыстың орналасқан жеріне қауіп төндіру тізімге енгізу критерийлеріне кірмейді. Құрылысы аяқталғанынан кейін 20 жылдан астам өткен соң, «Солтүстік періштесі» Солтүстік-Шығыстың танымал символы саналады. Ол мыңжылдық маңында аймақтың жаңаруының маңызды бөлігі болды. Ол «Англияның иконасы» ретінде танылды және «ең көп талқыланған және танымал қоғамдық өнер туындыларының бірі» деп сипатталды. Мүсіннің жанындағы ақпараттық тақта оның қоғамдық сананы оянтқанын, Гейтсхед халқына мақтаныш пен сенім сыйлағанын және аймаққа күнделікті ұлттық және халықаралық назар аударғанын көрсетеді. Дарем университетінің профессоры Мэйв Блэкмен жүргізген зерттеу «Солтүстік періштесінің» Гейтсхед тұрғындарының әл-ауқатын жақсартқанын және мақтаныш сезімін арттырғанын көрсетті. Мартин Робертс 2021 жылы жаңартылған «Англияның ғимараттары» сериясының Дарем округіне арналған басылымында былай деп жазды: «Гейтсхед кеңесінің барлық маңызды жобаларының ішінде «Солтүстік періштесі», әлдебір тәуекелге толы болғанымен, ең үлкен табыс әкелді. Оның құрылысы көпшіліктің қызығушылығын оятты, дизайны сыншылардың мақтауына ие болды және қала мен аймаққа жаңа символ сыйлады».

Мокет

Жобаның даму кезеңінде бірнеше макеттер жасалды, олар қазір құнды заттар ретінде қарастырылады. Мүсіннің өлшеміне сәйкес жасалған макет 2008 жылдың шілдесінде 2,28 миллион фунт стерлингке аукционда сатылды. Гейтсхед кеңесіне тиесілі, 1990 жылдары қаржы жинау үшін пайдаланылған қосымша қола макет 2008 жылғы 16 қарашада BBC Antiques Roadshow бағдарламасында 1 миллион фунт стерлингке бағаланды – бұл бағдарлама тарихында бағаланған ең құнды зат. 2011 жылы лондондық Christie's аукционында бір макет анонимді саудагерге 3,4 миллион фунтқа сатылды. 2009 жылы тағы бір макет Австралияның Ұлттық галереясына сыйға берілді және оның мүсін бағында орналасқан. Тағы бір модель (масштабы 1:20) Нидерландыдағы Музей Вурлинденнің аумағында қойылған.