Кіріспе

Кю-жауап парадигмасы
Қайта оралудың тежелуі (IOR) – бұл назар аударғаннан кейін объектіні анықтау жылдамдығы мен дәлдігін қысқа мерзімге (шамамен 100–300 миллисекундқа (ms)) арттыратын, бірақ кейін анықтау жылдамдығы мен дәлдігін төмендететін (шамамен 500–3000 миллисекундқа) бағыттау механизмі. IOR көбінесе кю-жауап парадигмасымен өлшенеді, онда адам мақсаттық стимулды анықтағанда батырманы басады, ал кю мақсаттың қай жерде пайда болатынын көрсетеді. Кю экзогенді (немесе перифериялық) немесе эндогенді болуы мүмкін. Қайта оралудың тежелуі экзогенді сигналдармен немесе эндогенді түрде туындағандықтан тәуелсіз, окуломоторлық белсенділіктен туындайды. IOR визуалды және аудиторлық стимулдар үшін де орын алады, бірақ визуалды стимулдар үшін күштірек және аудиторлық стимулдарға қарағанда жиі зерттеледі.

Сипаттама

IOR алғаш рет Майкл Познер мен Йоав Коэн егжей-тегжейлі сипаттады. Трейсман мен Геладе пікірінше, назар тек сериялық іздеулер үшін қажет. IOR – сериялық іздеулерге тән механизм.

Сөйлемдердің түрлері

Қайта оралуды тежеу тапсырмасында қолданылатын сылтаудың бір түрі – экзогендік сылтаулар. Экзогендік сылтаулар – қоршаған ортада туындайтын ынталандырулар. Адамның назары көп ойланбастан немесе күш жұмсамай-ақ ынталандыруларға ауысқандықтан, бұл сылтаулар адамның бақылауында аз болатын рефлекс түрі ретінде қарастырылады. Осы сылтаудың автоматты сипаты мен күш-жігердің қажет болмауы салдарынан, ол біздің назар ресурстарымыздың өте аз бөлігін пайдаланады. Сондықтан, экзогендік сылтауларға назар аудару эндогендік сылтауларға қарағанда жылдамырақ болады. Экзогендік сылтауларға тікелей қарсы келетін сылтау түрі – эндогендік сылтау. Экзогендік сылтаулар адамның қоршаған ортасында ұсынылған ынталандырулармен ғана байланысты, ал эндогендік сылтаулар адамның ішкі мақсаттарына, сенімдеріне, тілектеріне және түсіндірулеріне негізделген. Сыртқы ынталандыру болғанымен, мысалы, тоқтау белгісі, осы белгіні түсіндіру және оның мағынасын білу – адамның тежегіштерін басуына себеп болатын эндогендік сылтау болып табылады. Екі сылтау да қайта оралуды тежеуде назарды басқаруда маңызды рөл атқарады, бірақ олардың осылай істеу жолы неврологиялық деңгейде де өзгеше. Экзогендік сылтаулар автоматты болып табылады, сондықтан назарға қатысты "төменнен жоғары" бағыттағы әрекетке жатады, ал эндогендік сылтаулар адамның бақылауында болады және "жоғарыдан төмен" бағыттағы әрекет ретінде қарастырылады. 2007 жылы өткізілген тәжірибе IOR кезінде төменнен жоғары және жоғарыдан төмен бағыттарының назарға тигізетін әсерін зерттеді. Маймылдар визуалды іздеу тапсырмасына қатысқанда, олардың париеталды және фронталды қабықшаларына электродтар орналастырылды. Тапсырмада мақсатты нысанның айқындығы өзгертілді. "Көзге түсу" жағдайында мақсатты ынталандыру түсі мен пішіні жағынан алаңдатушылардан ерекшеленді, ал "іздеу" жағдайында көптеген алаңдатушылар түсі немесе пішіні жағынан мақсатқа ұқсас болды. Зерттеушілер жоғарыдан төмен бағытты сигналдар, эндогендік сылтаулардан келетін сигналдар, негізінен фронталды қабықшада өңделетінін және ұзаққа созылатын әсер беретінін, ал экзогендік төменнен жоғары бағытты сигналдардың жақтық интрапариеталды аймақта пайда болатын жылдам әсер ететінін анықтады.

Функционалдық маңызы

IOR визуалды іздеу немесе азық іздеу кезінде бұрын назар аударуға ұшырамаған жаңа нысандарды зерттеуге көмектеседі деп ұсынылған, бұл назардың бұрын зерттелген нысандарға қайтаруына кедересін келтіру арқылы жүзеге асырылады. Бұрын Клейн мен Тейлор IOR-де назар тежелімі туралы нақты қорытынды жасау мүмкін емес екенін көрсеткен, себебі сол кезде кеңістікке қатысты емес ерекшелеу тапсырмаларын қолдана отырып тежелім зерттелмеген. Сонымен қатар, Клейннің нәтижелерін қайталау қиындық тудырғаннан кейін сұрақтар пайда болды, бірақ кейіннен ұқсас нәтижелер жарияланды. Зерттеушілер бастапқыда осы қиындықтарды көтергенімен, соңғы эмпирикалық зерттеулер ғана Клейннің нәтижелерін растап қана қоймай, сонымен қатар бастапқыда айтылған қиындықтарды жоққа шығарды.