Грекия Македониясының этникалық және демографиялық тарихы

Демографиялық тарихы

Қазіргі уақытта Грекиялық Македония тұрғындарының басым көпшілігі этникалық гректер, ал көпшілігі грек православиелік христиандар. Орта ғасырдан бастап 20 ғасырдың басына дейін Македония аймағының этникалық құрамы сандар мен идентификация тұрғысынан белгісіздікпен сипатталады. Бізде бар ең алғашқы бағалау 1884 жылы Салоникадағы грек консулынан алынған, оған сәйкес қазіргі уақытта Грекияның Македония аймағында 1,073,000 грек (грек, славян, албан тілдес), 565,000 мұсылман, 215,000 болгар және 16,000 ароман болған. 1904 жылғы Осман империясының Хилми-паша санағында адамдарға олардың дініне/тіліне қарай этникалық топ тағайындалды, нәтижесінде Селаник вилайетінде (Салоники) 373,227 грек, Монастыр вилайетінде (Битола) 261,283 грек және Косово вилайетінде 13,452 грек тіркелді. Бұл 648,962 гректің ішінде 307,000-ы грек тілінде сөйлейтін, 250,000-ы славян тілінде сөйлейтін және 99,000-ы «влах» (ароман немесе меглено румині) болып тіркелді. Дегенмен, бұл көрсеткіштер Грекия Македониясының ішінде де, сыртында да орналасқан аумақтарды қамтиды. Хью Пултон «Кім македониялықтар?» еңбегінде 1913 жылы Грекия мемлекетіне қосылғанға дейін Грекия Македониясының аумағы үшін «халық санын бағалау қиындық тудырады» деп атап өтеді, сондай-ақ халық алмасуының салдарынан 300,000-400,000 грек емес адамдар көшірілуге мәжбүр болды. Македониядағы этникалық азшылықтардың үлесі 1920 жылы жалпы халықтың 48%-ынан 1928 жылы 12%-ға дейін төмендеді, ал 1934 жылы жарияланған Ұлы грек энциклопедиясы қалған азшылықтардың «әлі грек ұлттық санасына ие емес» екенін көрсетті. Македония халқы Екінші дүниежүзілік соғыстан ауыр зардап шекті, өйткені ол нацистік Германияның әскери оккупациясы астында болды, ал оның одақтасы Болгария Македонияның шығысын аннексиялады. Германия оккупациялық аймағын Нюрнберг заңдарын енгізу арқылы басқарды, нәтижесінде Салоникидегі 56,000 яһудидің 43,000-49,000-ы Аушвиц және Берген-Белсен концлагерьлерінде жойылды. Өз аннексиялық аймағында Болгария болгарлық әріптестерінің көмегімен жергілікті грек халқын белсенді түрде қуғынға салды. Грекия азаматтық соғысынан кейін демографиялық өзгерістер жалғасты, осы кезде Грекияның Демократиялық армиясының жағында соғысқан және Югославияның қолдауымен Грекияның қалған бөлігінен Грекия Македониясын бөліп алуға тырысқан көптеген Македония славяндары Грекиядан кетіп қалды.

The inhabitants of Greek Macedonia are nowadays overwhelmingly ethnic Greeks, and most are also Greek Orthodox Christians. From the Middle Ages to the early 20th century, the ethnic composition of the region of Macedonia is characterised by uncertainty both about numbers and identification. The earliest estimation we have is from the Greek consulate of Thessaloniki in 1884, which according to it the nowadays Greek region of Macedonia had 1,073,000 Greeks (Grecophones, Slavophones, Albanophones), 565,000 Muslims, 215,000 Bulgarians and 16,000 Aromanians. The 1904 Ottoman census of Hilmi Pasha people were assigned to ethnicity according which church/language they belonged, it recorded 373,227 Greeks in the vilayet of Selânik (Thessaloniki), 261,283 Greeks in the vilayet of Monastir (Bitola) and 13,452 Greeks in the villayet of Kosovo. Of those 648,962 Greeks by church, 307,000 identified as Greek speakers, while about 250,000 as Slavic speakers and 99,000 as "Vlach" (Aromanian or Megleno Romanian). However, these figures extend to territories both inside and outside of Greek Macedonia. Hugh Poulton, in his Who Are the Macedonians, notes that "assessing population figures is problematic" for the territory of Greek Macedonia before its incorporation into the Greek state in 1913. displacing 300,000400,000 non Greeks who were forced to move as part of the population exchange. The population of ethnic minorities in Macedonia dropped from 48% of the total population in 1920 to 12% in 1928, with the Great Greek Encyclopedia noting in 1934 that those minorities that remained "do not yet possess a Greek national consciousness". The population of Macedonia was greatly affected by the Second World War, as it was militarily occupied by Nazi Germany while its ally, Bulgaria, annexed eastern Macedonia. Germany administered its occupation zone by implementation of the Nuremberg Laws, which saw some 43,00049,000 of Thessaloniki's 56,000 Jews exterminated in the Auschwitz and Bergen Belsen concentration camps. In its own zone of annexation, Bulgaria actively persecuted the local Greek population with the help of Bulgarian collaborationists. Further demographic change happened in the aftermath of the Greek Civil War, when many Slavs of Macedonia who fought on the side of the Democratic Army of Greece and fought to separate Greek Macedonia from the rest of Greece under the auspices of Yugoslavia, left Greece.

Өңірлік бірегейлік

Македониялықтар (Μακεδόνες, Makedónes) – бұл аймақтан шыққан этникалық гректерді атауға қолданылатын термин. Македониялықтардың маңызы Балқан соғыстарына дейін, Македония күресі кезінде арта түсті, сол кезде олар көпұлтты Осман Македониясының ішінде азшылық құрады. Қазіргі таңда Македониялықтар Грекияда да, грек диаспорасындағы эмигранттардың арасында да күшті өңірлік идентитіге ие. Бұл идентиті сезімі Югославияның тарауынан кейін Македонияның атын атау дауында ерекше көзге түсті, онда Грекия солтүстік көршісінің өзін «Македония Республикасы» деп атауына қарсылық білдірді. Бұл қарсылықтың себебі – осы аймақтық идентиті, сондай-ақ солтүстік гректердің мұрасы. Бұл өзін-өзі танудың айқын көрінісін 2007 жылғы қаңтарда Страсбургте өткен Еуропа Кеңесі отырысында премьер-министр Костас Караманлис «Мен өзім македониялықпын, және тағы екі жарым миллион грек те македониялық» деп мәлімдеді. 20 ғасырдың басында Грекияға үш рет Болгария басып кірді, мақсаты Македонияның бөліктерін жаулап алу болды; бұл оқиғалар Екінші Балқан соғысы, Бірінші дүниежүзілік соғыс және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде орын алды. Сонымен қатар, нацистік Германия Югославияға Тесалониканы Оккупациялық державаларға қосылғаны үшін сыйлық ретінде уәде еткен. Сыртқы қауіптің болуы Македонияда ерекше аймақтық идентитінің қалыптасуына зор әсер етті. Грекия Македониясының ресми емес әнұранында, «Famous Macedonia» әнінде Болгария жау ретінде көрсетілген, бірақ 1970 жылдары грек-болгар қарым-қатынасының жақсаруымен бұл сілтеме «барбарлар» деп ауыстырылды. Оның жаңалықтары ежелгі македониялықтар мен Оңтүстік Грек қалалары арасындағы этникалық және мәдени байланыстарды дәлелдеу үшін пайдаланылды, сонымен қатар бұл аймақтағы әкімшілік және білім берудің жалғыз тілі грек тілі болып табылады. Грек тілі Грекия Македониясының барлық жерінде, тіпті грек тілінен басқа тілдердің көптеп таралған шекаралық аймақтарда да қолданылады. Грекия үкіметі азшылық тілдерін қолдануға белгілі бір төзімділік танытады, бірақ азшылық тілдік құқықтарын бұзу туралы бірнеше сот ісі Еуропалық Парламенттің назарына жеткізілді. Македонияда грек тілінен басқа да көптеген тілдер қолданылады. Славян тілдері аймақтағы ең көп таралған азшылық тілдері, ал ароман, арванит, меглено румындық, түрік және рома тілдері де сөйленеді. Яһуди испан тілі, сондай-ақ ладино деп те аталады, тарихи тұрғыдан Салоникидегі яһуди қауымының тілі болды, бірақ Холокост қаладағы бұрынғы өте белсенді яһуди қауымын 70 000 адамнан бүгінгі күні 3 000 адамға дейін азайтты. Македониядағы тілдік және этникалық азшылық топтарының нақты саны ғылыми тұрғыдан дәл анықталған жоқ, себебі Грекия 1951 жылдан бері ана тілі туралы сұрақ бойынша халық санағын өткізбеді. Аромандар Македонияның көп бөлігінде азшылықты құрайды. Олардың көпшілігі өздерін гректер деп санайды және көбі Грекия Православ шіркеуіне жатады, көптегендері азшылық тобы деп аталудан бас тартады. 1951 жылғы санақта олардың саны бүкіл Грецияда 39 855 болды (Македониядағы саны белгісіз). Аромандық ауылдардың көпшілігі Вермион таулары мен Олимп тауының етегінде орналасқан. Шағын саны Преспа аймағында және Грамос тауларының жанында кездеседі. Меглено румындары Македонияның Моглена аймағында таралған. Меглено румын тілі дәстүрлі түрде Грекия мен Солтүстік Македония республикасында, соның ішінде Архангелос, Нотия, Лагкадия және Скрада орналасқан 11 меглено румын ауылында сөйленеді. Олар көбінесе Православ шіркеуінің жақтастары, ал Нотиядағы бұрынғы көпшілік мұсылман болған. Арванит қауымдастықтары Серрес аймақтық бірлігінде бар, сондай-ақ Салоникиде де көптеп кездеседі. Флорина аймақтық бірлігінде үш арванит ауылы бар (Дросопиги, Лехово және Флампуро), ал басқалары Килкис және Салоники аймақтық бірліктерінде орналасқан. Басқа азшылық топтарына армяндар мен романдар жатады. Рома қауымдастықтары негізінен Салоники қаласының айналасында шоғырланған. Олардың саны белгісіз, Грекияның барлық аймақтарына шашырап орналасқан 200 000–300 000-ға жуық Македонияда тұрады.

Macedonians (Μακεδόνες, Makedónes ) is the term by which ethnic Greeks originating from the region are known. Macedonians came to be of particular importance prior to the Balkan Wars, during the Macedonian Struggle, when they were a minority population inside the multiethnic Ottoman Macedonia. The Macedonians now have a strong regional identity, manifested both in Greece and by emigrant groups in the Greek diaspora. This sense of identity has been highlighted in the context of the Macedonia naming dispute in the aftermath of the break up of Yugoslavia, in which Greece objected to its northern neighbour calling itself the "Republic of Macedonia". This objection is the direct result of this regional identity, and a matter of heritage for northern Greeks. A characteristic expression of this self identification was manifested by Prime Minister Kostas Karamanlis at a meeting of the Council of Europe in Strasbourg in January 2007, declaring that "I myself am a Macedonian, and another two and a half million Greeks are Macedonians". In the early to mid 20th century Greece was invaded by Bulgaria three times with the aim of capturing portions Macedonia; during the Second Balkan War, during the First World War, and during the Second World War. Additionally, Nazi Germany had promised Thessaloniki to Yugoslavia as a reward for joining the Axis powers. The perceived existence of a foreign danger had a particularly strong effect on the emergence of a distinct regional identity in Macedonia. Bulgaria was specifically mentioned as the enemy in Greek Macedonia's unofficial anthem, Famous Macedonia, the reference only being replaced by vague 'Barbarians' with the normalization of Greco Bulgarian relations in the 1970s. His discoveries were drawn upon as evidence of ethnic and cultural links between the ancient Macedonians and southern Greek city states and is the only language of administration and education in the region. Greek is spoken universally in Greek Macedonia, even in the border regions where there is a strong presence of languages other than Greek. The Greek government exhibits some tolerance toward the use of minority languages, a number of court cases have been brought to the attention of the European Parliament regarding the suppression of minority linguistic rights. Macedonia is also home to an array of non Greek languages. Slavic languages are the most prevalent minority languages in the region, while Aromanian, Arvanitic, Megleno Romanian, Turkish, and Romani are also spoken. Judaeo Spanish, also known as Ladino, was historically the language of the Jewish community of Thessaloniki, although the Holocaust nearly eradicated the city's previously vibrant Jewish community of 70,000 to a mere 3,000 individuals today. The exact size of the linguistic and ethnic minority groups in Macedonia is not known with any degree of scientific accuracy, as Greece has not conducted a census on the question of mother tongue since 1951. Aromanians form a minority population throughout much of Macedonia. They largely identify as Greeks and most belong to the Greek Orthodox Church, many refusing to be called a minority group. In the 1951 census they numbered 39,855 in all Greece (the number in Macedonia proper is unknown). Many Aromanian villages can be found along the slopes of the Vermion Mountains and Mount Olympus. Smaller numbers can be found in the Prespes region and near the Gramos mountains. Megleno Romanians can be found in the Moglena region of Macedonia. The Megleno Romanian language is traditionally spoken in the 11 Megleno Romanian villages spread across Greece and the Republic of North Macedonia, including Archangelos, Notia, Lagkadia, and Skra. They are generally adherents to the Orthodox Church while the former majority in Notia was Muslim. Arvanite communities exist in Serres regional unit, while many can also be found in Thessaloniki. There are three Arvanite villages in the Florina regional unit (Drosopigi, Lechovo and Flampouro) with others located in Kilkis and Thessaloniki regional units. Other minority groups include Armenians and Romani. Romani communities are concentrated mainly around the city of Thessaloniki. An uncertain number of them live in Macedonia from the total of about 200,000–300,000 that live scattered on all the regions of Greece.

Македониялық азшылық және тілі

Македония тілі – Оңтүстік славян тілдерінің бірі болып, болгар тілімен тығыз байланысты. Бүгінде бұл тіл негізінен Флорина және Пелла аймақтарында қолданылады. Бірақ 1930 жылдардағы ішкі үкімет құжаттарында Флорина префектурасындағы македон тілінде сөйлейтіндердің саны 80 мыңға жетеді, бұл аймақ халқының 61% құрайды. 1993 жылы осы екі аймақта Еуропалық Парламенттің қолдауымен жүргізілген зерттеуде, қарастырылған 74 ауылдың 49-ында македон тілі әртүрлі деңгейде қолданылып, 15 ауылда негізгі тіл екені анықталды. Грекияның македон тіліне қатысты саясаты әрқашан өзгеріп келген. 1925 жылы грек үкіметі тілдің Флорина диалектісіне негізделген, «Абецедар» деп аталатын алғашқы македон әліпби кітабын енгізді. Өзге ұлттық санаға ие адамдардың санын анықтау қиын, бірақ Грекияда этникалық македондық ұлттық өзін-өзі тануға ие адамдардың саны 5 000 мен 30 000 аралығында бағаланады. Дегенмен, Еуропадағы Қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымы, Еуропа Кеңесі және АҚШ Мемлекеттік департаменті сияқты ұйымдардың баяндамалары, жағдай едәуір жақсарғанмен, грек билігі македон тілінің, азшылықтың немесе ұлттық өзін-өзі танудың болуына қатысты белсенді түрде кемсітушілікке ұшыратады деген қорытындыға келді.

Салоники және басқа қалалардағы яһудилер

Солтүстік Грецияда ежелгі заманнан бері еврей қауымдастықтары болған, оның ішінде тарихи маңызы бар және грек тілінде сөйлейтін романот қауымдастығы да бар. Осман дәуірінде Салоники қала тұрғындарының жартысынан астамын құрайтын сефард қауымының орталығына айналды, себебі Осман билігі 1492 жылғы Альгамбра жарлығынан кейін Кастилиядан қуылған еврейлерді Осман империясына қоныстануға шақырды. Қауым қалаға «Исраилдің анасы» (la madre de Israel) және «Балқанның Иерусалимі» деген лақап ат қойды, сонымен қатар, тесалоникалық яһудилердің ана тілі болған еврей испан тілін, яғни ладиноны әкелді. 1680 жылдарға қарай, шамамен 300 сефард отбасы Саббатай Зевидің ізбасарлары ислам дініне көшті, «дөнмелер» (көздерін ашқандар) деген секта құрып, Салоникиге қоныс аударды, сол кезде қала халқының көп бөлігі еврейлерден тұрды. Олар 250 жылға жуық уақыт бойы белсенді қауымдастық құрып, өркендеді. Кейіннен олардың көптеген ұрпақтары саудада көзге түсті. Салоники еврейлері Грециядағы социализм мен еңбек қозғалысының алғашқы бастаушылары болды. 15-дан 20-ғасырдың басына дейін Салоники Еуропадағы еврейлердің халықтың көпшілігін құрайтын жалғыз қала болды. 1917 жылғы Салоникидегі үлкен өрт қаланың көп бөлігін қиратты және 50 000 еврейді үйсіз қалдырды. Көптеген еврейлер өмір көзінен айырылғаннан кейін Америка Құрама Штаттарына, Палестинаға және Парижге эмиграциялады, себебі үкіметтің жаңа қала құрылысы жоспарын жасауын күте алмады, ол ақырында жасалды. Грек-түрік соғысының салдарынан және гректердің Түркиядан қуылғаннан кейін, шамамен 100 000 этникалық грек Салоникиге қоныстанды, бұл қауымдастықтағы еврейлердің үлесін азайтты. Демографиялық өзгерістен кейін еврейлер қала халқының шамамен 20% құрады. Соғыс аралық кезеңде Греция еврейлерге басқа грек азаматтарымен бірдей азаматтық құқықтар берді. Антисемитизмді Метаксас диктатурасы және «Македония» газеті сияқты баспасөздер солшылдарды анықтау механизмі ретінде пайдаланғанымен, грек еврейлері Метаксасқа бейтарап немесе қолдау көрсетті. 1940 жылдарға қарай грек еврей қауымының көпшілігі өзін грек және еврей деп теңестірді. Екінші дүниежүзілік соғыс грек еврейлері үшін апатқа ұшырады; Греция шайқасында Грекия Македониясы Италия, Болгария және нацистік Германияның оккупациясына түсті, соңғысы Орталық Македонияның көп бөлігін басып алып, еврей халқына қарсы Нюрнберг заңдарын енгізді. Грек қарсыласу қозғалысының мүшелері мен итальяндық әскерлер (1943 жылға дейін) еврейлерді қорғауға тырысып, кейбіреулерін құтқаруға қол жеткізді. 1943 жылы нацистер Салоникидегі еврейлерге қарсы әрекеттерді бастады, оларды теміржол желілеріне жақын геттоға қысыммен орналастырып, неміс оккупациясы астындағы концлагерлерге депортациялауды бастады. Олар 19 Холокост пойзымен қаланың 56 000 еврейін Аушвиц және Берген-Белсен концлагерлеріне депортациялады, онда олардың 43 000-49 000-ы қаза тапты. Бүгінде қалада шамамен 1200 адамдық қауым қалды. Салоники еврейлерінің ұрпақтары – сефардтар мен романоттар – басқа аймақтарда, негізінен АҚШ және Израильде тұрады. Өткенде маңызды еврей халқына ие болған Грекия Македониясының басқа қалаларына Верия, Кавала және Кастория кіреді.

Northern Greece has had Jewish communities since ancient times, including the historically significant and Greek speaking Romaniote community. During the Ottoman era Thessaloniki became the centre of a Sephardi community which comprised more than half the city's population, as Ottoman authorities invited Jews who had been expelled from Castille in the aftermath of the Alhambra Decree of 1492 to resettle in the Ottoman Empire. The community nicknamed the city la madre de Israel (the mother of Israel) and Jerusalem of the Balkans, and brought with it the Judaeo Spanish, or Ladino, language which became the mother tongue of Thessaloniki Jews. By the 1680s about 300 families of Sephardi followers of Sabbatai Zevi had converted to Islam, becoming a sect known as the Dönmeh (converts), and migrated to Thessaloniki, whose population was by that time majority Jewish. They established an active community that thrived for about 250 years. Many of their descendants later became prominent in trade. Thessaloniki Jews later became pioneers of socialism and the labour movement in Greece. Between the 15th and early 20th centuries, Thessaloniki was the only city in Europe where Jews were a majority of the population. The Great Thessaloniki Fire of 1917 destroyed much of the city and left 50,000 Jews homeless. Many Jews emigrated to the United States, Palestine, and Paris after the loss of their livelihoods, being unable to wait for the government to create a new urban plan for rebuilding, which was eventually done. The aftermath of the Greco Turkish War and the expulsion of Greeks from Turkey saw nearly 100,000 ethnic Greeks resettled in Thessaloniki, reducing the proportion of Jews in the total community. Following the demographic shift, Jews made up about 20% of the city's population. During the interwar period, Greece granted the Jews the same civil rights as other Greek citizens. Though antisemitism was used both by the Metaxas dictatorship and by newspapers such as Makedonia as part of the wider mechanism for identifying leftists, Greek Jews were either neutral or supportive of Metaxas. By the 1940s, the great majority of the Jewish Greek community firmly identified as both Greek and Jewish. World War II was disastrous for Greek Jews; the Battle of Greece saw Greek Macedonia occupied by Italy, Bulgaria, and Nazi Germany, with the latter occupying much of Central Macedonia and implementing the Nuremberg Laws against the Jewish population. Greeks of the Resistance and Italian forces (before 1943) tried to protect the Jews and managed to save some. In 1943 the Nazis began actions against the Jews in Thessaloniki, forcing them into a ghetto near the railroad lines and beginning their deportation to concentration camps in German occupied territories. They deported 56,000 of the city's Jews, by use of 19 Holocaust trains, to Auschwitz and Bergen Belsen concentration camps, where 43,00049,000 of them were killed. Today, a community of around 1,200 remains in the city. Communities of descendants of Thessaloniki Jews – both Sephardic and Romaniote – live in other areas, mainly the United States and Israel. Other cities of Greek Macedonia with significant Jewish population (Romaniote or Sephardi) in the past included Veria, Kavala and Kastoria.