Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Синергетика – термодинамикалық тепе-теңдіктен алыс ашық жүйелердегі үлгілер мен құрылымдардың қалыптасуын және өзін-өзі ұйымдастыруын түсіндіретін пәнаралық ғылым. Оның негізін лазер теориясынан шабыттанған Герман Хакен қалады. Хакеннің лазер принциптерін тепе-теңдіксіз жүйелердің өзін-өзі ұйымдастыруы ретінде түсіндіруі 1960 жылдардың соңында синергетиканың дамуына жол ашты. Оның сәтті кітаптарының бірі – Erfolgsgeheimnisse der Natur, ағылшын тіліне «Құрылым ғылымы: Синергетика» деп аударылған. Өзін-өзі ұйымдастыру үшін көптеген сызықтық емес өзара әрекеттесетін кіші жүйелерден тұратын «макроскопиялық» жүйе қажет. Өзін-өзі ұйымдастыру сыртқы басқару параметрлеріне (орта, энергия ағындары) байланысты жүзеге асырылады.
Synergetics is an interdisciplinary science explaining the formation and self organization of patterns and structures in open systems far from thermodynamic equilibrium. It is founded by Hermann Haken, inspired by the laser theory. Haken's interpretation of the laser principles as self organization of non equilibrium systems paved the way at the end of the 1960s to the development of synergetics. One of his successful popular books is Erfolgsgeheimnisse der Natur, translated into English as The Science of Structure: Synergetics. Self organization requires a 'macroscopic' system, consisting of many nonlinearly interacting subsystems. Depending on the external control parameters (environment, energy fluxes) self organization takes place.
Тапсырыс параметрінің түсінігі
Синергетикадағы маңызды ұғым – термодинамикадағы фазалық өтулерді сипаттау үшін бастапқыда Гинцбург-Ландау теориясында енгізілген тәртіп параметрі түсінігі. Хакен тәртіп параметрі түсінігін "бағыныштылық принципі" деп кеңейтеді, ол жылдам тоқтау (тұрақты) режимдердің динамикасы, әдетте, тек бірнеше "тәртіп параметрлерінің" (тұрақсыз режимдердің) "баяу" динамикасымен толық анықталады дейді. Тәртіп параметрлерін макроскопиялық үлгіні анықтайтын тұрақсыз режимдердің амплитудалары ретінде қарастыруға болады. Осының салдарынан, өзін-өзі ұйымдастыру – жүйенің еркіндік дәрежесінің (энтропияның) айтарлықтай азаюын білдіреді, бұл макроскопиялық деңгейде "тәртіптің" (үлгілердің қалыптасуының) артуын көрсетеді. Бұл кең ауқымды макроскопиялық тәртіп кіші жүйелердің микроскопиялық өзара әрекеттесу ерекшеліктеріне тәуелді емес. Осы себепті физика, химия және биологиядағы көптеген әртүрлі жүйелердегі үлгілердің өзін-өзі ұйымдастыруы түсіндіріледі.
Essential in synergetics is the order parameter concept which was originally introduced in the Ginzburg–Landau theory in order to describe phase transitions in thermodynamics. The order parameter concept is generalized by Haken to the "enslaving principle" saying that the dynamics of fast relaxing (stable) modes is completely determined by the 'slow' dynamics of, as a rule, only a few 'order parameters' (unstable modes). The order parameters can be interpreted as the amplitudes of the unstable modes determining the macroscopic pattern. As a consequence, self organization means an enormous reduction of degrees of freedom (entropy) of the system which macroscopically reveals an increase of 'order' (pattern formation). This far reaching macroscopic order is independent of the details of the microscopic interactions of the subsystems. This supposedly explains the self organization of patterns in so many different systems in physics, chemistry and biology.