Кіріспе
Қорытқы темірден немесе болаттан жасалған, үстіне тұтқасы бекітілген шар. Салмақ көтеру жаттығуларында, кеттлбелл – үстіне тұтқасы бекітілген (тұтқасы бар пушка шарларына ұқсас) шар. Ол көптеген жаттығу түрлерін орындау үшін қолданылады, оның ішінде жүрек-қан тамырларын, күшті және икемділікті дамытатын баллистикалық жаттығулар да бар. Кеттлбелл – кеттлбеллмен көтеру спортында қолданылатын негізгі жабдық.
In weight training, a kettlebell is a cast iron or cast steel ball with a handle attached to the top (resembling a cannonball with a handle). It is used to perform many types of exercises, including ballistic exercises that combine cardiovascular, strength and flexibility training. Kettlebells are the primary equipment used in the weight lifting sport of kettlebell lifting.
Тарих
Орыс гирясы – металл салмақтың түрі, негізінен 18 ғасырда егін салмағын өлшеу үшін пайдаланылған. Мұндай салмақтарды цирктегі күшті адамдар 19 ғасырда қолданғаны жазылған. Олар Ресей мен Еуропада 19 ғасырдың соңында ойын-сауық және бәсекелестік күш спортында қолданыла бастады. Кеттлбеллмен жарысу немесе гиревой спорттың (гиревой спорт) пайда болуы 1885 жылға дейін, "Әуесқой атлетика үйірмесінің" (Кружок любителей атлетики) құрылуымен байланысты. Орыс гирялары дәстүрлі түрде пудпен өлшенетін. Ежелгі Грецияда қолданылған ұқсас салмақтар – галтерлер, олардың қозғалыстары қазіргі заманғы кеттлбеллмен салыстыруға болады.
Пішіні
Дәстүрлі гантельдерден айырмашылығы, кеттлбеллдің масса орталығы қолдан тысқары орналасқан, бұл үнділік клубтарға немесе иши-сашиге ұқсас. Бұл баллистикалық және инерциялық қозғалыстарды жеңілдетеді. Кеттлбелл инерциялық қозғалыстар мен босату қозғалыстарын қауіпсіздікті арттырып, сондай-ақ қолдың ұстауын, білегін, қолды және корды күшейтуге мүмкіндік береді. Кеттлбеллдің салмағы тең бөлінбеген. Сондықтан, кеттлбеллдің ерекше пішіні, оның жаттығуларының тиімділігі үшін маңызды болатын "тұрақсыз күшті" қамтамасыз етеді. Кеттлбеллдің бөліктері: тұтқа, бұрыштар, мүйіздер, терезе, дөңгелек және негіз.
Қолданылуы
Кеттлбелл жаттығулары күш пен төзімділікті арттырады, әсіресе арқаның төменгі бөлігінде, аяқтар мен иықтарда, сондай-ақ қолдың ұстау күшін жақсартады. Сиырғы, серпелу, тазалау және итеру сияқты негізгі қозғалыстар денедегі барлық бұлшық еттерді бірдей жұмысқа қосады. Көп қайталап жаттығу кезінде, кеттлбеллді пайдалануды баяу бастау қажет, бұлшық еттердің төзімділігін арттыруға, буынды қолдауға және жарақаттардың алдын алуға көмектеседі. Кез келген жаттығу құралымен орындалатын қозғалыстар сияқты, егер дұрыс білім мен жайлылық болмаса, арқасы немесе иықтары ауырған, немесе дене ортасы әлсіз адамдар үшін қауіпті болуы мүмкін. Дегенмен, дұрыс орындалса, бұл жаттығулар денсаулыққа өте пайдалы. Олар қозғалғыштықты, қозғалыс диапазонын, ептілікті, жүрек-қан тамырларының төзімділігін, психикалық тұрақтылықты және күшті арттыруға мүмкіндік береді.
Жаттығулар
Келесі тізімде әлдебір себептерге байланысты дөңгелек салмаққа (kettlebell) ерекше жарайтын жиі кездесетін жаттығулар келтірілген.
Бір кеттлбеллді пайдалану
Американдық тербеліс Бұл тербеліс нұсқасы кеуде деңгейінде емес, тікелей басынан жоғарыда аяқталады. Гало Кетлбелл мүйіздерінен иықтың алдында, көбінесе төңкерілген күйде ұсталады және бас тік қалпында, бастың айналасында шеңбермен қозғалады. Бұл жаттығу иық пен трицепстің қозғалғыштығын арттыруға арналған. Қолды ұстау (Arm bar) Басқа да жай жаттығулар сияқты (жел тегершігі, тұру және гало), бұл жаттығу да иықтың қозғалғыштығы мен тұрақтандыруын жақсартады. Ол еденде жатып, кетлбеллді тік қолмен иықтың үстінде, еден пресінің жоғарғы нүктесінде ұстап басталады, ал екінші қол тік басымен еден бойымен созылады. Содан кейін жаттығушы денесін бірте-бірте кетлбелльден бұрып, жартылай бетімен жатады. Шпалдан (Slingshot) Кетлбелл бір қолмен ілініп, денеге айналып жылжиды, алдынан және артынан қол ауыстырылады. 8-суреттегі шпалдан жаттығушы қоңырауды 8-сурет пішінде аяқтарының арасынан өткізеді, ал жартылай тізе бүгіп жасалған кең нұсқасы – казак шпалдануы. Шпалдан соққысы (Slingshot lunge) Алдыңғы аяқпен өту деп те аталады, бұл артқа жасалған соққы, қоңырау алдыңғы аяқ айналасында айналдырылады, тік тұрып, қайталанады. Дөңгелек тербеліс (Circular swing) Шпалданға ұқсас, бірақ қоңырау қолдар жерге параллель болғанша алға қарай тербеледі. 8-суреттегі тербеліс (Figure 8 swing) Бір қолмен тербелу сияқты, бірақ қоңырау дененің бір жағына төмендейді, қол ауыстырылып, аяқтардың арасынан жоғары көтеріледі, содан кейін екінші жағына төмендейді. Дөңгелек тазалау (Circular clean) Қоңырау шаңғыда тұрған күйден бастап, бір жағына сәл итеріледі, содан кейін дене алдынан екінші жағына төмен қарай соғылады, және кері шаңғыға қайтарылады. Декабрьде отыру (Deck squat) Кетлбелл екі қолмен тұтқасынан емес, доптан ұсталады. Жаттығушы терең тізе бүгіп отырып, содан кейін арқасына қарай иіліп, қоңырауды басынан төмен түсіреді, тұтқасы жерге тиеді, содан кейін қозғалысты кері қайтарып, қайтадан тұрады. Қолмен көмектесу пресі (Helping hand press) Престің бір түрі, онда екінші қол ашық алақанымен допты итеріп көмектеседі. Изометриялық ұстау (Isometric holds) Бір аяғыңызбен тұрып, екінші қолыңызбен кетлбеллді ұстаңыз. Содан кейін кетлбеллді төмен және жоғары көтеріп, тұрақтандыру және күш жұмысын жасай аласыз. Бұрылған пресс (Bent press) Иілген аяқты жел тегершігінің орнында қолданылатын пресс, артық салмақты көтеруге мүмкіндік береді. Қолды ұстап тұрып еден пресі (Arm bar floor press) Қолды ұстап тұрып немесе жартылай қолды ұстап тұрып еден пресі. Орыс бұрылысы (Russian twist) Отырған кезде жаттығушы 45 градусқа артқа еңкейіп, тізелерін денеден 90 градусқа ұстап, тепе-теңдікті сақтайды. Қоңырау мүйіздерден ұсталып, дененің бір жағынан екінші жағына жылжытылады.
Кеттлбелл тербелісі
Кетлбелл тербелісі (орыс тербелісі, екі қолмен тербеліс немесе классикалық кетлбелл тербелісі) – кең секіру сияқты, артқы тізбекті жаттықтыруға арналған негізгі баллистикалық жаттығу. Кетлбелл шатқастың астынан құрсақтың жоғарғы бөлігі мен иықтар арасына дейін, қолдары түзу немесе сәл иілген күйде тербеліс жасайды, иілу градусы кетлбеллдің траекториясына байланысты. Жонглерлік – бұл жаттығу стилі, онда орындаушы кетлбеллді дененің айналасында түрлі айналымдар мен домалату арқылы жіберіп, ұстайды. Кетлбелл жаттығуы – жоғарыда аталған 4 категориядан басқа кетлбеллмен жасалатын барлық жаттығулар. Кетлбелл жаттығулары өте кең және көптеген мақсаттарға бағытталған, мысалы: қимылдардың еркіндігі, икемділік, жүрек-қан тамырларының төзімділігі, күш, жылдамдық және қуат. Егер спортшы спорт залында, жағажайда немесе саябақта жаттығу жасап, жоғарыда аталған жаттығулардың ешқайсысын орындамаса, ол кетлбелл жаттығуларымен айналысады.
Кетлбелл спорты
Кетлбелл спорты Ресейде пайда болған, қазір әлемнің түкпір-түкпірінде жарыстар өткізіледі, ол үш негізгі көтеруден құралады: сиқпа, серпе және ұзақ цикл.
Кеттлбелл лақтыру
Күштілер сайысының бір бөлігі – кеттлбеллді лақтыру. Мысалы, 2023 жылғы «Дүниежүзілік ең мықты адам» жарысында, 45–68 фунт салмақтағы жеті кеттлбеллді 15 фут биіктіктегі таяқшадан мүмкіндігінше жылдам лақтыру талап етілді. Матеуш Килишковский ең үздік нәтиже көрсетіп, барлық жеті кеттлбеллді 32,44 секундта сәтті лақтырып жіберді.